Kpohọ eme nọ e riẹ eva

Kpohọ oria eware nọ e riẹe eva

Kọ Whọ Riẹ?

Kọ Whọ Riẹ?

U te no iku Ebaibol no, eme ọfa ọ kẹ imuẹro nọ ahwo Izrẹl a jọ igbo evaọ Ijipti?

Ebaibol na ọ ta nọ okenọ ahwo Midian a wha Josẹf kpobọ Ijipti no, Jekọp avọ uviuwou riẹ a tẹ kwa no Kenan kpobọ Ijipti. A tẹ jẹ rria ẹkwotọ Ijipti nọ a re se Goshẹn, nọ o kẹle ethẹ Naele. (Emu. 47:1, 6) Ahwo Izrẹl “a te je yẹ gaga je bi wo ogaga thesiwa.” Fikiere, ozọ ahwo Izrẹl u te je mu ahwo Ijipti gaga, a tẹ gba ae họ zihe ruọ erigbo.​—Ọny. 1:7-14.

Egba-avro oke mai na jọ a rọwo iku Ebaibol nana ha, a ta nọ iku esia gheghe. Rekọ, u wo eware nọ e kẹ omai imuẹro nọ ahwo Sẹm * a jọ erigbo evaọ Ijipti oke anwae.

Wọhọ oriruo, ekiotọ eware anwae a kiẹ ku ewho oke anwae jọ nọ ahwo a jẹ rria vẹre evaọ ofẹ ẹkpẹlobọ ovatha-ọre Ijipti. Ọzae jọ nọ a re se John Bimson nọ ọ rẹ kiẹ eme Ebaibol riwi kokodo ọ ta nọ eware nọ a tọ ku i dhesẹ nọ ewho ahwo Sẹm nọ e jọ ẹkwotọ Ijipti yena i bu te udhe hayo vrẹ ere. U te no ere no, James K. Hoffmeier nọ o wuhrẹ kokodo kpahe orẹwho Ijipti ọ ta nọ: “Oware wọhọ ikpe 1800 rite 1540 B.C., o jẹ hae were ahwo Sẹm nọ a no ofẹ ukiediwo-ọre Esia ze gaga re a kwa kpobọ Ijipti.” O fibae nọ: “Etoke nana amọ Abraham, Aiziki, gbe Jekọp a rọ jọ uzuazọ, fikiere o rọwokugbe etoke eware nọ a gbiku rai nọ e via evaọ obe Emuhọ na.”

U wo oware ofa nọ a ruẹ evaọ ofẹ obọze ovatha-ọre Ijipti nọ o kẹ imuẹro nọ ahwo Izrẹl a ginẹ jọ igbo evaọ Ijipti. A jọ obe nọ a rọ papirọs ru evaọ oware wọhọ 2000 rite 1600 B.C.E ruẹ odẹ erigbo nọ a jẹ jọ uwou jọ ru iruo evaọ ofẹ obọze ovatha-ọre Ijipti. Edẹ ahwo Sẹm nọ a jọ obe na ruẹ i bu vi udhuvẹ. Erigbo hayo idibo nana a jọ enọ i re there emu, zuo eware, je ru iruo efa kẹ olori rai. Ọgba-uwuhrẹ jọ nọ a re se Hoffmeier ọ ta nọ: “Nọ orọnọ ahwo Sẹm nọ a bu vi udhuvẹ a jẹ jọ Thebaid [ofẹ obọze ovatha-ọre Ijipti] ru iruo evaọ uwou ovo nana, kiyọ ahwo Sẹm nọ a jọ Ijipti soso a te jọ buobu gaga, maero kọ evaọ ofẹ nọ o kẹle ethẹ.”

Ọzae jọ nọ ọ rẹ kiotọ eware anwae nọ a re se David Rohl o kere nọ edẹ erigbo jọ nọ a ruẹ evaọ obe na “e nwane wọhọ edẹ ahwo nọ a fodẹ evaọ Ebaibol na.” Wọhọ oriruo, a jọ ewẹ obe na ruẹ edẹ nọ e wọhọ Isaka, Asha, gbe Shifra. (Ọny. 1:3, 4, 15) Oyejabọ nọ Rohl ọ rọ ta nọ: “Onana u dhesẹ vevẹ nọ u wo oke jọ nọ ahwo Izrẹl a rọ jọ igbo evaọ Ijipti.”

Bimson ọ ta nọ: “Eware anwae nọ a kiẹ via i dhesẹ vevẹ nọ iku Ebaibol kpahe ahwo Izrẹl nọ a jọ igbo Ijipti gbe epanọ a ro no igbo na uzẹme.”

^ edhe-ẹme 4 Shẹm a rọ odẹ na Sẹm no ze. Shẹm yọ ọjọ evaọ usu emezae esa Noa. O wọhọ nọ uyẹ Shẹm ahwo Ilam, ahwo Asiria, ahwo Kaldia ọsosuọ, ahwo Hibru, ahwo Siria, gbe erua Arebia sa-sa a no ze.