Kpohọ eme nọ e riẹ eva

Kpohọ oria eware nọ e riẹe eva

Ikpiwou e vọ okpẹwho Nanivi evaọ oke yena

Kọ Whọ Riẹ?

Kọ Whọ Riẹ?

Eme ọ via kẹ okpẹwho Nanivi nọ oke Jona o vrẹ no?

EVAỌ oware wọhọ ukpe 670 B.C.E., ẹkwotọ esuo Asiria ọ mai rro evaọ akpọ na. Oria itanẹte British Museum o ta nọ ẹkwotọ esuo Asiria “o no obọ Cyprus nọ ọ rrọ ofẹ ukiediwo-ọre rite Iran nọ ọ rrọ ofẹ ovatha-ọre. Ẹkwotọ na o tube te obọ Ijipti evaọ oke jọ.” Nanivi nọ ọ jọ okpẹwho-esuo Asiria họ okpẹwho nọ ọ mae jọ akpọ na rro evaọ oke yena. Egwa ovie gbe iwou-ebe ilogbo gbe egbọ ekakọ nọ i wo erru gaga e vọ okpẹwho na. Ẹme nọ a kere fihọ ugbẹhẹ evaọ Nanivi oke anwae u dhesẹ nọ ovie nọ a re se Ashurbanipal o je se omariẹ “ovie akpọ na soso,” wọhọ epanọ ivie efa nọ i su Asiria a jẹ hai ru. Oke yena, o jọ wọhọ nọ ohwo ọvo ọ sai fi Asiria gbe Nanivi nọ ọ jọ okpẹwho-esuo riẹ na kparobọ họ.

Ẹkwotọ esuo Asiria nọ ọ jọ Ogaga-Esuo Akpọ-Soso họ ẹkwotọ esuo nọ ọ mai rro evaọ akpọ na oke yena

Rekọ evaọ oke yena nọ Asiria ọ rọ jọ gaga na, ọruẹaro Jihova jọ nọ a re se Zẹfanaya ọ tẹ ruẹaro nọ: “[Jihova] ọ te . . . raha Asiria, yọ o ti ru Nanivi fihọ ofofe, ọ te ya fia wọhọ udhude.” Yọ Nahum ọruẹaro na ọ ta re nọ: “Wha kwa isiliva, wha kwa igoru! . . . Ohwo kpobi nọ ọ ruẹ owhẹ ọ te dhẹ siọ owhẹ ba jẹ ta nọ, ‘A raha Nanivi no!’ ” (Zẹf. 2:13; Nah. 2:9, 10; 3:7) Ohwo nọ o yo ẹme nana evaọ oke yena ọ sai roro nọ: ‘Kọ oware utioye o sae ginẹ via? Kọ epanọ Asiria ọ rro te na, a sae raha iẹe?’ O te jọ wọhọ oware ewezẹ kẹ ahwo oke yena.

Nọ a raha Nanivi no, ohwo ọvo ọ gbẹ rriae he

Dede na, a fi rai kparobọ! Omoke jọ taure ukpe 600 B.C.E. o te ti te, ahwo Babilọn gbe ahwo Midia a fi Asiria kparobọ. Ukuhọ riẹ ahwo a gbẹ jẹ rria Nanivi hi, ohwo ọvo ọ gbẹ tubẹ kareghẹhọ sọ ẹwho jọ ọ jọ etẹe he. Obe jọ nọ ukoko nọ a re se The Metropolitan Museum of Art in New York o kere o ta nọ: “Nọ ikpe jọ e te vrẹ no, okpẹwho Nanivi ọ tẹ raha kpobi no, ukuhọ riẹ kọ iku riẹ nọ a gbe fihọ Ebaibol na ọvo ahwo a be rọ riẹ nọ u wo okpẹwho jọ nọ a jẹ hai se Nanivi.” Ukoko nọ a re se Biblical Archaeology Society Online Archive o ta nọ, no umuo ikpe 1800 vrẹ, “ohwo ọvo ọ tubẹ riẹ hẹ sọ okpẹwho esuo Asiria nọ a re se Nanivi ọ jariẹ oke jọ.” Rekọ evaọ ukpe 1845, Austen Henry Layard nọ ọ rẹ kiẹ eware anwae ọ tẹ jẹ kiẹ eware evaọ ẹkwotọ nọ Nanivi ọ jọ na. Eware nọ ọ kiẹ via i dhesẹ nọ Nanivi yọ okpẹwho nọ eware e vọ nọ u je titi oke jọ.

Eware nọ Ebaibol na ọ ta kpahe Nanivi e robọ kotọ rugba. Oware nana o lẹliẹ e riẹ mu omai ẹro viere inọ eruẹaruẹ Ebaibol nọ e ta nọ a te raha ivie hayo egọmeti oke mai na no na, e te seba erugba ha.​—Dan. 2:44; Evia. 19:15, 19-21.