Kpohọ eme nọ e riẹ eva

Kpohọ oria izoẹme

 UZOẸME UKE NA | EME EBAIBOL NA Ọ TA KPAHE UZUAZỌ GBE UWHU?

Oware nọ Ebaibol na Ọ ta Kpahe Uzuazọ gbe Uwhu

Oware nọ Ebaibol na Ọ ta Kpahe Uzuazọ gbe Uwhu

Obe Emuhọ o ta kpahe epanọ Ọghẹnẹ ọ rọ ma eware, yọ o vuẹ omai kpahe epanọ Ọghẹnẹ ọ rọ ta kẹ Adamu inọ: “Whọ rẹ sae [re] ibi ire nọ e rọ ogba na odode; rekọ whọ rẹ re ure ẹriẹ ewoma gbe eyoma na ha, keme eva ẹdẹ nọ whọ re riẹ, who re ti whuẹ.” (Emuhọ 2:​16, 17) Ẹme yena o dhesẹ vevẹ nọ, o hae jọnọ Adamu o yoẹme kẹ Ọghẹnẹ, ọ hai whu vievie he rekọ ọ hae rria ogba Idẹn na bẹdẹ bẹdẹ.

Ukpenọ o re yoẹme kẹ Ọghẹnẹ re ọ rria bẹdẹ bẹdẹ, Adamu ọ tẹ ghẹmeeyo kẹ Ọghẹnẹ jẹ re ubi ure nọ aye riẹ ọ kẹ riẹ, onọ Ọghẹnẹ ọ ta nọ a re he na. (Emuhọ 3:​1-6) Ma gbẹ be ruẹ uye oware nọ u no aghẹmeeyo Adamu na ze nẹnẹ. Enẹ Pọl ukọ na o dhesẹ i rie: “Uzioraha o rọ ẹkwoma omọvo ruọ akpọ na, uwhu u je no uzioraha ze na, ere uwhu u ro te ahwo kpobi oma keme aikpobi a raha uzi no.” (Ahwo Rom 5:12) “Omọvo” yena họ Adamu. Rekọ didi uzi Adamu ọ raha, kọ ẹvẹ u ro su kpohọ uwhu?

Uzi nọ Adamu ọ raha họ, o keke aro fihọ ru oware nọ Ọghẹnẹ ọ ta kẹe nọ o ru hu. (1 Jọn 3:4) Yọ wọhọ epanọ Ọghẹnẹ ọ ta kẹ Adamu, osohwa uzioraha họ uwhu. O hae jọnọ Adamu o yoẹme kẹ Ọghẹnẹ, tei te emọ nọ ọ hai ti yẹ a hae te raha uzi hi, yọ a hai ti whu gbe he. Ọghẹnẹ ọ ma ahwo-akpọ re a whu vievie he, rekọ re a rria bẹdẹ bẹdẹ.

Avro ọ riẹ hẹ inọ uwhu u “te ahwo kpobi” wọhọ epanọ Ebaibol na ọ ta. Kọ oware jọ u re no omamai  kpohọ oria ofa nyae rria nọ ma te whu no? Ahwo jọ a rẹ ta nọ Ee, oware jọ u re no omamai. Otẹrọnọ ere, kiyọ ma be ta nọ Ọghẹnẹ ọ ta ọrue kẹ Adamu. Evaọ oghẹrẹ vẹ? Keme otẹrọnọ oware jọ u re no omamai kpohọ oria ofa nọ ma te whu no, kiyọ uwhu họ osohwa uzioraha wọhọ epanọ Ọghẹnẹ ọ ta ha. Ebaibol na ọ ta nọ: “Ọghẹnẹ ọ sae . . . ta ọrue he.” (Ahwo Hibru 6:18) Uzẹme riẹ họ, Setan họ ọnọ ọ ta ọrue kẹ Ivi inọ: “[Who] re ti whuẹ hẹ.”​—Emuhọ 3:4.

Onana o tẹ lẹliẹ onọ ofa romavia inọ, otẹrọnọ ọrue koikoi inọ ohwo o te whu no oware ovuọvo u re no omariẹ kpohọ obọ ọfa nyae rria ha, kọ eme ọ rẹ ginẹ via nọ ohwo o te whu no?

EBAIBOL NA Ọ TA UZẸME ẸME NA

Obe Emuhọ o ta nọ: “Ọghẹnẹ Ọnowo na ọ tẹ rehọ ovu-otọ ma ọzae, o te ku ẹwẹ uzuazọ fihọ inwe riẹ, ohwo o te wo uzuazọ.” Ẹme Hibru nọ a re se ne’phesh, ọye a fa “ohwo” na, yọ otofa riẹ gheghe họ omama nọ o rrọ uzuazọ.​—Emuhọ 2:7.

Fikiere Ebaibol na o dhesẹ vevẹ inọ, orọnikọ a ma omai avọ oware jọ nọ u re no omamai kpohọ oria ofa nyae rria nọ ma te whu no ho. Ukpoye, mai yọ “ahwo nọ a rrọ uzuazọ.” Fikiere, makọ oghẹrẹ nọ whọ jọ Ebaibol na gwọlọ te kẹhẹ, whọ rẹ jọ oria ovuọvo ruẹ uwuhrẹ nana ha inọ, ohwo o te whu no o re kpohọ oria jọ nyae rria.

Nọ orọnọ Ebaibol na ọ ta nọ ohwo o te whu no oware ovuọvo u re no omariẹ kpohọ oria ofa nyae rria ha na, kọ fikieme egagọ buobu a rọ rọwo uwuhrẹ nana? Re ma sae ruẹ uyo onọ nana, joma ta kpahe uwuhrẹ ahwo Ijipti jọ evaọ oke anwae.

UWUHRẸ ỌRUE NỌ O VAHA RUỌ ORIA KPOBI

Ogbiku ahwo Griki jọ nọ a re se Herodotus evaọ ikpe-udhusoi avọ isoi ọ ta nọ, ahwo Ijipti họ “enọ e kake rọwo uwuhrẹ nana inọ ohwo o te whu  no, oware jọ u re no omariẹ kpohọ oria ofa nyae rria.” Ahwo Babilọn oke anwae a rọwo uwuhrẹ nana re. Taure Alekzanda Ologbo na o te ti fi ewho Esia kpobi kparobọ evaọ ukpe 332 B.C.E., yọ egba-eriariẹ ahwo Griki a vaha uwuhrẹ na gaga no. U kri hi, uwuhrẹ na o tẹ vaha ruọ ekwotọ nọ e jọ otọ esuo Griki soso.

Whọ rẹ jọ oria Ebaibol na ọvuọvo ruẹ uwuhrẹ nana ha inọ, ohwo o te whu no o re kpohọ oria jọ nyae rria

Evaọ ikpe-udhusoi ọsosuọ, ahwo Ju a wo itu iwuhrẹ ivẹ nọ a re se Essenes gbe Farisi, yọ ae a je wuhrẹ nọ oware jọ o rrọ oma mai nọ u re whu hu nọ ohwo o te whu no. Obe na The Jewish Encyclopedia o ta nọ: “Ahwo Ju a rọwo uwuhrẹ nana fiki ahwo Griki nọ a je kuomagbe, gbe iwuhrẹ ọgba-eriariẹ jọ nọ a re se Plato.” Epọvo na re, ogbiku ahwo Ju jọ nọ a re se Josephus evaọ ikpe-udhusoi ọsosuọ ọ ta nọ, orọnọ Ikereakere na uwuhrẹ nana u no ze he, rekọ obọ “ahwo Grisi,” yọ o rri uwuhrẹ na wọhọ iku esia hayo atanọ atanọ.

Nọ iruemu ẹwho ahwo Griki e be vaha ruọ oria kpobi na, enọ i se omarai Ileleikristi a tẹ rọ ere rọwo uwuhrẹ egedhọ nana. Ogbiku jọ nọ a re se Jona Lendering ọ ta nọ, “Plato o je wuhrẹ nọ ma jẹ rria emamọ akpọ jọ vẹre rekọ a te yẹ omai fihọ akpọ uye, fikiere ma te whu no, ma ve zihe kpohọ emamọ akpọ yena. Onana u te ru ei lọhọ kẹ ahwo re a ku iwuhrẹ Plato kugbe iwuhrẹ Ileleikristi.” Fikiere, otu nọ o se omarai “Ileleikristi” a tẹ ginẹ jẹ uwuhrẹ nana rehọ, yọ a gbe bi wuhrẹ iẹe rite inẹnẹ na evaọ ichọche.

 ‘UZẸME NA U TI SI OWHAI NO IGBO’

Evaọ ikpe-udhusoi ọsosuọ, Pọl ukọ na ọ vẹvẹ Ileleikristi unu nọ: “Ẹme nọ o no obọ Ọghẹnẹ ze o ta vevẹ nọ evaọ obaro, otujọ a ti kie no ẹrọwọ na, gaviezọ kẹ eme eviẹhọ nọ a ta nọ i no obọ Ọghẹnẹ ze gbe iwuhrẹ idhivẹri.” (1 Timoti 4:1) Eme nana i gine rugba! Uwuhrẹ na inọ ma te whu no oware jọ u re no omamai kpohọ oria ofa na, yọ ovo jọ evaọ usu “iwuhrẹ idhivẹri.” Obọ egagọ erue oke anwae gbe iwuhrẹ egba-eriariẹ, uwuhrẹ nana u no ze orọnikọ Ebaibol na ha.

Mai woma na, Jesu ọ ta nọ: “Wha te riẹ uzẹme na, uzẹme na u ve ti si owhai no igbo.” (Jọn 8:32) Ma te wo eriariẹ egbagba Ebaibol na, u re fiobọhọ kẹ omai no igbo iwuhrẹ erue gbe iruẹru rai nọ egagọ buobu evaọ akpọ na a be wha haro. Ofariẹ, uzẹme nọ o rrọ Ẹme Ọghẹnẹ u re si omai no igbo iruemu ẹwho gbe atanọ atanọ nọ ahwo a wo kpahe uwhu.​—Rri ẹkpẹti na “ Bovẹ Ahwo nọ A Whu no A Rrọ?

Orọnikọ Ọghẹnẹ ọ ma ahwo-akpọ re a rria ikpe 70 hayo 80 ọvo kẹsena a ve kpohọ akpọ ọfa nyae rria bẹdẹ bẹdẹ hẹ. Rekọ ẹjiroro riẹ kẹ ahwo-akpọ no emuhọ ze họ, re a rria bẹdẹ bẹdẹ evaọ otọakpọ na je yoẹme kẹe. Ẹjiroro Ọghẹnẹ nana o dhesẹ nọ Ọghẹnẹ o you ahwo-akpọ gaga, yọ oware ovo o sae whaha iẹe he. (Malakae 3:6) Ọso-ilezi na ọ rọ evawere ta nọ: “Ikiẹrẹe e rẹ te rehọ otọ na reuku, a vẹ jẹ ria ae bẹdẹ.”​—Olezi 37:29.