KỌ WHỌ sai se Ebaibol nọ a rọ ẹvẹrẹ Hibru kere? Ẹsejọhọ whọ sai se Hibru hu, yọ o sae jọnọ whọ re ruẹ Ebaibol nọ a rọ ẹvẹrẹ Hibru kere gbe he. Ghele na, who ti wo edẹro ziezi kẹ Ebaibol nọ who wo na nọ who te wuhrẹ oware jọ kpahe ọgba-eriariẹ ikpe udhusoi avọ ikpegbezeza nọ a re se Elias Hutter, gbe Ebaibol ivẹ nọ ọ fa fihọ ẹvẹrẹ Hibru.

A yẹ Elias Hutter evaọ ukpe 1553 evaọ Görlitz, ẹmẹwho ọsese jọ nọ ọ kẹle uwhru Germany avọ Poland gbe Czech Republic. Hutter o wuhrẹ evẹrẹ sa-sa nọ a jẹ ta evaọ obọ Esia evaọ iyunivasiti ichọche nọ e jọ ẹwho Jena. Nọ ọ jọ ikpe 24, a tẹ rehọ iẹe mu prọfẹsọ Hibru evaọ Leipzig. Fikinọ ọ riẹ obe gaga o ru inwene buobu, yọ uwhremu na o wo isukulu obọriẹ evaọ Nuremberg. Evaọ isukulu riẹ na, ikpe ene ọvo a re ro wuhrẹ ohwo ẹvẹrẹ Hibru, Griki, Latin, gbe ẹvẹrẹ Germany. Evaọ oke yena, isukulu hayo iyunivasiti evuọvo e jariẹ hẹ nọ ohwo ọ sae jọ wuhrẹ evẹrẹ eyena evaọ ikpe ene ọvo.

“EPANỌ EBAIBOL NỌ Ọ FA NA O WOMA TE”

Uke Ebaibol Hibru nọ Hutter ọ fa evaọ ukpe 1587

Evaọ ukpe 1587, Hutter ọ fa abọ ọsosuọ Ebaibol na fihọ ẹvẹrẹ Hibru, ọnọ ahwo a re se Ọvọ Anwae na. Odẹ nọ o mu kẹ abọ nana Ebaibol nọ ọ fa na họ Derekh ha-Kodesh, yọ ọ rehọ odẹ na no obe Aizaya 35:8 ze nọ otofa riẹ o rrọ “Edhere Ọrẹri.” Oghẹrẹ nọ a ro printi riẹ gbe oghẹrẹ eme nọ ọ rọ fae, o wha riẹ ze nọ a ro dhesẹ iẹe inọ “efafa Ebaibol na o woma gaga.” Rekọ oware nọ o mai ru Ebaibol nana viodẹ gaga họ, oghẹrẹ nọ o lọhọ kẹ emọ isukulu na te re a rehọ iẹe wuhrẹ ẹvẹrẹ Hibru.

Re ma riẹ oware nọ efafa Hutter na i ro fiobọhọ kẹ ahwo tere, joma kake ta kpahe isabọ ivẹ jọ nọ ohwo nọ o bi wuhrẹ ẹvẹrẹ Hibru ọ rẹ rẹriẹ ovao dhe nọ ọ tẹ gwọlọ se Ebaibol na evaọ ẹvẹrẹ Hibru. Orọ ọsosuọ, ibieme nọ a re ro kere Hibru i wo ohẹriẹ no enọ ma riẹ nẹnẹ. Orọ avivẹ, eme nọ a re kere fiba obọ emuhọ gbe ekuhọ ẹme evaọ Hibru, u re ru ei bẹbẹ kẹ ohwo re o vuhu ẹme nọ a kere na. Wọhọ oriruo, muẹrohọ ẹme Hibru nana נפשׁ (ne’phesh), nọ otofa riẹ o rrọ ohwo. Evaọ obe Izikiẹl 18:​4, NW, ẹme nọ a fibae evaọ obọ emuhọ riẹ họ ה (ha), onọ otofa riẹ o rrọ “na,” fikiere ẹme na o te nwene kpohọ הנפשׁ (han·ne’phesh), koyehọ “ohwo na.” Rọkẹ ohwo nọ ọ riẹ ẹvẹrẹ Hibru tere he, ẹme nana הנפשׁ (han·ne’phesh) o sae jọ wọhọ ẹme nọ o wo ohẹriẹ no ọnana נפשׁ (ne’phesh).

Re ọ sai fiobọhọ kẹ emọ isukulu riẹ, Hutter o te ru oware areghẹ jọ evaọ okenọ o je printi efafa riẹ na, o printi eme jọ mu gbalọ vi ejọ. O printi uzedhe eme  Hibru na mu gbalọ. Rekọ eme nọ a fiba obọ emuhọ gbe obọ ekuhọ eme na, o printi rai mu gbalọ họ. Onana u ru rie lọhọ kẹ emọ isukulu na re a vuhu uzedhe eme Hibru nọ a kere mu gbalọ na, yọ onana u je fiobọhọ kẹ ai wuhrẹ ẹvẹrẹ na lọlọhọ. Ebaibol New World Translation of the Holy Scriptures​—With References na u ru ọkpọ oware ovona re evaọ eme-obotọ riẹ. * Evaọ Reference Bible na, uzedhe eme Hibru na i mu gbalọ, rekọ eme nọ a fiba obọ emuhọ gbe obọ ekuhọ ẹme na, i mu gbalọ họ. Eria nọ e wọhọ nọ a dina siusi fihọ evaọ iwoho ivẹ nọ e rrọ obehru na, i dhesẹ oghẹrẹ nọ Hutter o ro printi eme jọ mu gbalọ vi ejọ evaọ obe Izikiẹl 18:​4, gbe epanọ Reference Bible na o ro ru epọvo na re evaọ eme-obotọ riẹ.

“ỌVỌ ỌKPOKPỌ” NA NỌ Ọ FA FIHỌ ẸVẸRẸ HIBRU

Hutter o te je printi abọ Ebaibol na nọ a re se Ọvọ Ọkpokpọ na evaọ evẹrẹ 12 fihọ Ebaibol ọvo. O printi riẹ evaọ ẹwho nọ a re se Nuremberg evaọ ukpe 1599, fikiere ahwo a rẹ mai sei Nuremberg Polyglot. Hutter ọ jẹ gwọlọ nọ efafa Ikereakere Griki Ileleikristi na nọ a fa fihọ ẹvẹrẹ Hibru ọ jọ eva riẹ. Rekọ ọ ta nọ a sai jọ oria ọvo ruẹ efafa Hibru otiọye he o tẹ make rọnọ ọ “gwọlọ hwa unuigho kpobi nọ a se fihọ uzou.” * Fikiere ọ tẹ jiroro nọ ọ rẹ fa Ọvọ Ọkpokpọ na no ẹvẹrẹ Griki fihọ Hibru. Ọ tẹ siọ eware efa kpobi nọ o je ru ba, jẹ fa Ọvọ Ọkpokpọ na fihọ ẹvẹrẹ Hibru evaọ ukpe ovo!

Ẹvẹ Ikereakere Griki Ileleikristi na nọ Hutter ọ fa fihọ ẹvẹrẹ Hibru o woma te? Ọgba-eriariẹ Hibru ikpe udhusoi avọ ikpegbizii jọ nọ a re se Franz Delitzsch o kere nọ: “Efafa Hibru riẹ na i dhesẹ epanọ o wo otoriẹ ẹvẹrẹ na te, yọ ahwo a tẹ gwọlọ riẹ eme Hibru jọ, a re gbe kpohọ efafa riẹ na keme ẹsibuobu uzedhe ẹme nọ ọ nwani kiehọ ẹme na dẹẹ ọ rẹ rọ fae.”

AHWO A GBE BI SE EFAFA RIẸ NẸNẸ

Ebaibol nọ Hutter ọ jẹ fa e lẹliẹ e riẹ fe he, ẹsejọhọ fikinọ ahwo a jẹ dẹ Ebaibol nọ ọ fa na tere he. Ghele na, efafa riẹ na i woma gaga, yọ i gbe bi kpomahọ ahwo rite nẹnẹ. Wọhọ oriruo, ọzae jọ nọ a re se William Robertson ọ wariẹ fa je printi Ọvọ Ọkpokpọ nọ Hutter ọ fa fihọ Hibru na evaọ ukpe 1661. Yọ evaọ ukpe 1798, ọzae ọfa jọ nọ a re se Richard Caddick o ru epọvo na re. Nọ Hutter ọ jẹ fa no ẹvẹrẹ Griki ọsosuọ kpobi ze, ọ fa edẹ-ova na Kyʹri·os (Olori) gbe The·osʹ (Ọghẹnẹ), “Jihova” (יהוה, JHVH) evaọ oria nọ ọ jọ ruẹ nọ Ikereakere Hibru ẹme na o no ze, hayo oria nọ o jo rri nọ ẹme na ọ be ta kpahe Jihova. Onana u wuzou gaga keme dede nọ efefafa buobu nọ e fa Ọvọ Ọkpokpọ na a si odẹ Ọghẹnẹ no efafa rai, efafa Hutter e kẹ imuẹro inọ u fo re a zihe odẹ Ọghẹnẹ fihọ ẹta riẹ evaọ Ikereakere Griki Ileleikristi na.

Fikiere oke kpobi nọ whọ tẹ ruẹ odẹ Ọghẹnẹ, Jihova evaọ Ikereakere Griki Ileleikristi na, hayo nọ who te rri eme-obotọ nọ e rrọ Ebaibol New World Translation of the Holy Scriptures​—With References na, kareghẹhọ iruo Elias Hutter avọ Ebaibol Hibru nọ ọ fa.

^ edhe-ẹme 7 Rri ẹme-obotọ avivẹ evaọ obe Izikiẹl 18:​4, NW gbe Appendix 3B evaọ Reference Bible na.

^ edhe-ẹme 9 Egba-eriariẹ jọ a kake fa Ọvọ Ọkpokpọ na fihọ ẹvẹrẹ Hibru no vẹre. Odẹ ọjọ evaọ usu rai họ, Simon Atoumanos, ozerẹ ichọche Byzantine evaọ oware wọhọ ukpe 1360. Odẹ ọfa jọ họ Oswald Schreckenfuchs, ọgba-eriariẹ Germany evaọ oware wọhọ ukpe 1565. Rekọ a printi efafa ahwo nana ha, yọ ohwo ọvo ọ riẹ oria nọ e rrọ họ.