Kpohọ eme nọ e riẹ eva

Kpohọ eme nọ e kẹle obọ emuhọ

Kpohọ oria izoẹme

Isẹri Jihova

Isoko

Uwou-Eroro Na  |  No. 4 2016

Utu Masorete na a romatotọ wariẹ kere Ikereakere na no iko-ebe ọsosuọ na ze

 UZOẸME UKE NA | EBAIBOL NA—IKU EPANỌ Ọ SAE RỌ ZỌ

Ebaibol na Ọ Zọ Dede nọ Ahwo A jẹ Gwọlọ Nwene Eme Riẹ

Ebaibol na Ọ Zọ Dede nọ Ahwo A jẹ Gwọlọ Nwene Eme Riẹ

OGHẸRẸ NỌ A JẸ GWỌLỌ RO NWENE EME RIẸ: Ebaibol na ọ zọ ghele dede nọ eware nọ a kaki kere eme riẹ fihọ e rẹ kake raha, yọ ahwo a jẹ wọso iẹe. Rekọ, ahwo nọ a jẹ wariẹ kere eme Ebaibol na no iko-ebe ọsosuọ na ze, gbe efefafa sa-sa, a jẹ gwọlọ nwene eme riẹ. Ẹsibuobu, a jẹ gwọlọ fa Ebaibol na kiehọ iwuhrẹ rai ukpenọ a re ru iwuhrẹ rai kiehọ erọ Ebaibol na. Joma ta kpahe iriruo jọ:

  • Oria egagọ: No ikpe-udhusoi avọ ene rite ikpe-udhusoi avivẹ B.C.E., utu ahwo Sameria jọ a wariẹ kere ebe isoi ọsosuọ Ebaibol na no iko-ebe ọsosuọ ze. Yọ a se ebe isoi nana Samaritan Pentateuch. A fi eme nana ba obe Ọnyano 20:17 inọ, “Evaọ Aargaareezem whọ te bọ agbada-idhe fihọ.” Ahwo Sameria a jẹ gwọlọ rọ enẹ nwene eme Ikereakere na rọwokugbe ebabọ etẹmpol nọ a bọ fihọ “Aargaareezem,” hayo ugbehru Gẹrizim.

  • Uwuhrẹ esanerọvo: Taure ikpe egba esa (300) e tẹ te vrẹ nọ a kere Ebaibol na re no, ọzae jọ nọ ọ rowo uwuhrẹ esanerọvo, nọ ọ jọ usu ahwo nọ a wariẹ kere eme Ebaibol na no iko-ebe ọsosuọ na ze, o fi eme nana ba obe 1 Jọn 5:7 inọ, “Evaọ obọ odhiwu, Ọsẹ na, Ẹme na, gbe Ẹzi Ẹri na: esa na omọvo a rrọ.” Ẹme nana ọ jọ iko-ebe ọsosuọ na ha. Ọgba-eriariẹ Ebaibol jọ nọ a re se Bruce Metzger ọ ta nọ, “No umuo ukpe 600 C.E. vrẹ, whọ rẹ jọ iko-ebe Ebaibol nọ a fa fihọ ẹvẹrẹ Latin anwae ruẹ eme ọzae nana.”

  • Odẹ Ọghẹnẹ: Fiki uruemu ẹwho ahwo Ju jọ, efefafa Ebaibol buobu a si odẹ Ọghẹnẹ no efafa Ebaibol rai. A tẹ rehọ edẹ-ova wọhọ “Ọghẹnẹ” hayo “Olori” nwene ẹta odẹ na. Yọ orọnikọ Ọghẹnẹ ọvo a rehọ odẹ nana se evaọ Ebaibol na ha, rekọ a rehọ iẹe se ahwo sa-sa, emema nọ ahwo a be gọ, jẹ tubẹ rehọ iẹe se Ẹdhọ dede.—Jọn 10:34, 35; 1 Ahwo Kọrint 8:5, 6; 2 Ahwo Kọrint 4:4. *

EPANỌ EBAIBOL NA Ọ SAE RỌ ZỌ: Orọ ọsosuọ, dede nọ ahwo jọ nọ a jẹ wariẹ kere Ebaibol na no iko-ebe  ọsosuọ na ze, a jẹ romatotọ kere eme na ha, yọ a jẹ gwọlọ fi eme bae, ibuobu e jariẹ nọ e romatotọ wariẹ kere eme Ebaibol na. Evaọ etoke ikpe 600 C.E. rite 1000 C.E., u wo utu ikere-ebe jọ nọ e wariẹ kere Ikereakere Hibru na no iko-ebe ọsosuọ na ze nọ a re se Masorete. Utu ikere-ebe nana a jẹ daoma kele eme gbe ibieme na unọjọ utọjọ re ẹme ọvuọvo ọ siọ ae ẹro ba evo. Nọ a te bi viẹro ku ẹme jọ evaọ uko-obe nọ a gwọlọ kere no ze na, a ve kere ẹme kpahe iẹe evaọ akotọ obe na. Utu Masorete nana a dawo riẹ nwene ẹme ọvuọvo vievie he evaọ Ebaibol na. Prọfẹsọ jọ nọ a re se Moshe Goshen-Gottstein ọ ta kpahe utu nana inọ, “A rri rie fihọ uzioraha ulogbo re a keke aro fihọ nwene ẹme jọ evaọ Ebaibol na.”

Orọ avivẹ, fikinọ iko-ebe Ebaibol buobu e riẹ nẹnẹ, u bi fiobọhọ kẹ egba-eriariẹ vuhu oria nọ a jọ kere ẹme jọ thọ. Wọhọ oriruo, evaọ ikpe buobu, isu ichọche a jẹ ta inọ Ebaibol rai nọ a fa fihọ ẹvẹrẹ Latin na họ ọnọ ọ mae gba. Fikiere a te fi ẹme jọ ba obe 1 Jọn 5:7, onọ ma ta ẹme te evaọ obehru na. Ẹme ọthọthọ nana nọ a fibae na ọ tubẹ romavia dede evaọ Ebaibol Oyibo King James Version. Rekọ nọ a duku iko-ebe efa, kọ ofiba nana ọ jariẹ? Bruce Metzger o kere inọ: “Oria nana [evaọ obe 1 Jọn 5:7] o rrọ iko-ebe anwae na kpobi hi (wọhọ Syriac, Coptic, Armenian, Ethiopic, Arabic, Slavonic), u te no orọ Latin na no.” Fiki onana, Ebaibol King James Version nọ a wariẹ fa gbe Ebaibol efa buobu, a si ẹme nana no efafa rai.

Chester Beatty P46, a papyrus Bible manuscript from about 200 C.E.

Kọ iko-ebe Ebaibol nọ e mai kri kpaobọ nọ a duku e kẹ imuẹro nọ a sẹro eme Ebaibol na? Evaọ ukpe 1947, a duku iko-ebe Ebaibol jọ nọ a re se Iko-Ebe Abade Owhuowhu na, enọ e rehọ ikpe odu ọvo (1,000) kri viọ iko-ebe Ebaibol nọ utu Masorete na a kere. Yọ iko-ebe nana i fiobọhọ kẹ egba-eriariẹ Ebaibol ruẹ eria nọ eme jọ e jọ gba ha evaọ iko-ebe buobu. Omọvo utu ahwo nọ a jẹ kiẹ Iko-Ebe Abade Owhuowhu na riwi ọ ta inọ, “Uko-obe nana ọvo o kẹ imuẹro nọ ikere-ebe ahwo Ju nọ a wariẹ kere eme Ebaibol na no iko-ebe ọsosuọ ze na, a romatotọ ru onana gbagba.”

Who te kpohọ uwou-ebe nọ a re se Chester Beatty evaọ orẹwho Dublin, Ireland, whọ rẹ ruẹ enwenọ iko-ebe Ikereakere Griki na kpobi nọ a kere fihọ papirọs, gbe iko-ebe nọ a wariẹ kere no umuọ ukpe 200 C.E. ze, koyehọ oware wọhọ ikpe 100 nọ a nwani kere Ebaibol na re no. Obe ofeme nọ a re se The Anchor Bible Dictionary o ta inọ, “Dede nọ whọ rẹ ruẹ eme ekpokpọ jọ evaọ iko-ebe papirọs na, otofa eme na i nwene he, keme ikere-ebe na a romatotọ wariẹ kere eme Ebaibol na gbagba.”

“Ma rẹ sae ta gbiae inọ, obe ovuọvo nọ a romatotọ wariẹ kere eme riẹ gba te enẹ o rrọ họ”

OWARE NỌ U NO ONANA ZE: Iko-ebe Ebaibol buobu nọ e mai kri kpaobọ, i fiobọhọ ru uzẹme Ebaibol na vẹ. Ọzae jọ nọ a re se Sir Frederic Kenyon, ọ ta kpahe Ikereakere Griki Ileleikristi na inọ, “Obe anwae ọvuọvo nọ u wo iko-ebe anwae nọ i bu te enẹ o rrọ họ, yọ ọgba-eriariẹ ọvuọvo nọ ọ be ginẹ ta uzẹme nọ ọ rẹ sae vro nọ eme na e gba ha ọ rrọ họ.” Yọ ọgba-eriariẹ ọfa jọ nọ a re se William Henry Green ọ ta kpahe Ikereakere Hibru na inọ: “Ma rẹ sae ta gbiae inọ, obe ovuọvo nọ a romatotọ wariẹ kere eme riẹ gba te enẹ o rrọ họ.”

^ edhe-ẹme 6 Rọkẹ evuẹ efa, rri Appendixes A4 gbe A5 evaọ Ebaibol New World Translation of the Holy Scriptures, whọ sae jẹ ruẹ e riẹ evaọ oria Itanẹte mai www.jw.org.