Accessibility setting

Agpili iti lengguahe

Mapan iti segundario a pagpilian

Mapan iti listaan dagiti linaonna

Mapan iti linaonna

Dagiti Saksi ni Jehova

Iloko

TI PAGWANAWANAN MARSO 2014

Pannakaisaknap ti Sao ti Dios iti Nagkauna nga Espania

Pannakaisaknap ti Sao ti Dios iti Nagkauna nga Espania

“Kaanoman a mapanakon idiay Espania, namnamaek, nangruna iti amin, inton agbaniagaak sadiay, a makitakayo ken kuyogendak iti pangasidegen sadiay kalpasan nga immuna a napnekak bassiten iti pannakikaduayo.”—Roma 15:24.

INSURAT ni apostol Pablo dagita a sasao kadagiti padana a Kristiano idiay Roma idi agarup 56 C.E. Saan a dinakamat ti Biblia no talaga a napan ni Pablo idiay Espania. Nupay kasta, gapu iti panagregget ni Pablo ken ti dadduma pay a Kristiano a misionero, naidanon idiay Espania ti naimbag a damag manipud iti Sao ti Dios, ti Biblia, idi maika-2 a siglo C.E.

Idi agangay, nangrugi a timmaud ti komunidad dagiti Kristiano idiay Espania ken immaduda. Gapuna, agkasapulan dagiti tattao sadiay iti Biblia a naipatarus iti Latin. Ngamin, sipud pay idi maika-2 a siglo, ti Espania ket iturturayanen ti Roma ket Latin ti gagangay a maus-usar a lengguahe iti intero nga Imperio ti Roma.

NAPATAUD TI LATIN A BIBLIA

Nangpataud dagiti nagkauna a Kristiano nga Espaniol iti adu a patarus iti Latin a pagaammo kas ti Vetus Latina Hispana. Naiwaras dagitoy a Latin a Biblia idiay Espania adu a tawen sakbay a nakompleto ni Jerome ti nalatak a Latin Vulgate idi maika-5 a siglo C.E.

Nagpartak a dimmanon idiay Espania ti patarus ni Jerome a nakompleto idiay Betlehem, Palestina. Idi naammuan ni Lucinius a maysa a nabaknang nga estudiante ti Biblia a mangisagsagana ni Jerome iti patarus a Latin, kayatna a dagus ti maaddaan iti kopia daytoy a baro a patarus. Nangibaon iti innem a parakopia a mapan idiay Betlehem tapno kopiaenda dayta ken iyawidda iti Espania. Kadagiti simmaruno a siglo, in-inut a sinukatan ti Vulgate ti Vetus Latina Hispana. Gapu kadagitoy a patarus ti Biblia iti Latin, mabasa ken matarusanen dagiti taga-Espania ti linaon ti Biblia. Ngem idi nagpatinggan ti Imperio ti Roma, timmaud ti baro a lengguahe.

TI BIBLIA A NAISURAT KADAGITI TAPI

Idi maika-5 a siglo, ti Espania ket rinaut dagiti Visigoth ken ti dadduma pay a tribu dagiti Aleman. Gapuna, timmaud ti Gothic a baro a lengguahe iti peninsula. Dagiti rimmaut an-annurotenda ti maysa a kita ti Kristianidad a maaw-awagan iti Arianismo a di mamati iti doktrina a Trinidad. Intugotda ti bukodda a patarus ti Biblia, ti Ulfilas Gothic Bible. Mabasbasa idi daytoy iti Espania agingga iti ngudo ti maika-6 a siglo. Iti dayta a tiempo, nagbalin a Katoliko ni Reccared nga ari ti Visigoth ket pinanawanna ti Arianismo. Inurnong ken dinadaelna ti amin a libro a nainaig iti Arianismo a pakairamanan ti Ulfilas Bible. Kas resultana, awanen ti nabati a sursurat a Gothic iti Espania.

Tapi a nakaisuratan ti teksto ti Biblia iti Latin idi maika-6 a siglo C.E.

Ngem nagtultuloy a nagsaknap ti Sao ti Dios iti Espania bayat dayta a tiempo. Malaksid iti Gothic, adda pay dialekto ti Latin a nasaknap a maus-usar iti Espania. Idi agangay, timmaud ti lengguahe a Romance a maus-usar iti Iberian Peninsula. * Ti kadaanan a dokumento iti daytoy a dialekto a Latin ket pagaammo kas tapi a Visigoth, gapu ta naisurat  dagitoy kadagiti tapi a bato. Addan dagitoy sipud pay idi maika-6 wenno maika-7 a siglo, ken dadduma kadagitoy ti naglaon kadagiti teksto iti Salmo ken dagiti Ebanghelio. Ti maysa a tapi ket naglaon iti maika-16 a Salmo.

Ti kaadda dagiti teksto ti Kasuratan kadagiti nanumo a tapi, ipakitana a binasa ken kinopia dagiti ordinario a tattao ti Sao ti Dios iti daydi a tiempo. Mabalin nga inusar dagiti mannursuro dagitoy a teksto ti Biblia kas pagsursuruan dagiti ubbing nga agbasa ken agsurat. Nalaka laeng a magun-odan dagiti tapi no idilig iti nangina a pergamino nga us-usaren dagiti nagkauna a monasterio. Addaan dagitoy a Biblia kadagiti ladawan.

Aduan ladawan a León Bible. Nupay nagpateg daytoy, bassit ti naitulong dayta a Biblia tapno maisaknap ti mensahe ti Sao ti Dios kadagiti tattao

Adda iti simbaan ti San Isidoro iti León, Espania ti nakapatpateg a Biblia nga aduan ladawan. Addan daytoy sipud pay idi 960 C.E. Addaan iti 516 a panid nga agarup 18 a pulgada (47 cm) ti kaatiddogna ken 13 a pulgada (34 cm) ti kaakabana ken agdagsen iti agarup 18 a kilo. Ti sabali ket ti Bible of Ripoll a masarakan iti Vatican Library, nga addan sipud pay idi agarup 1020 C.E. Maysa dayta kadagiti aduan ladawan a Biblia iti nagbaetan ti 1000 C.E. ken 1400 C.E. Tapno maaramid dagita a ladawan, agmalmalem ti maysa a monghe a mangaramid ti maysa a letra wenno makalawas a mangisagana iti titulo iti umuna a panid. Nupay nakapatpateg dagitoy a Biblia, saan unay a nakatulong iti pannakaisaknap ti Sao ti Dios kadagiti tattao.

TI BIBLIA ITI ARABIC

Bayat ti maika-8 a siglo, nangrugi a timmaud ti sabali a lengguahe iti Espania gapu iti iraraut dagiti Muslim iti peninsula. Kadagiti lugar a sinakup dagiti Muslim, ad-adun ti agsasao iti Arabic ngem iti Latin ket kasapulanen ti Biblia nga Arabic.

Idi maika-5 agingga iti maika-8 a siglo C.E., nakatulong ti Latin ken Arabic a Biblia kadagiti Espaniol tapno mabasada ti Sao ti Dios

Nagwaras la ketdi ti adu a Biblia a naipatarus iti Arabic iti nagkauna nga Espania, nangruna dagiti Ebanghelio. Idi maika-8 a siglo, ti obispo iti Seville a ni John, mabalin nga impatarusna ti intero a Biblia iti Arabic. Ngem nakalkaldaang ta awanen ti masarakan kadagita a patarus. Maysa nga Arabic a patarus dagiti Ebanghelio manipud katengngaan ti  maika-10 a siglo ket naidulin iti katedral iti León, Espania.

Arabic a patarus dagiti Ebanghelio idi maika-10 a siglo C.E.

NAARAMID DAGITI PATARUS NGA ESPANIOL

Idi dandanin agngudo ti 1400 C.E., nangrugi a mausar ti lengguahe a Castilian wenno Espaniol iti Iberian Peninsula. Daytoy a baro a lengguahe ket nausar idi a nangisaknap iti Sao ti Dios. * Ti kaunaan a patarus ti Biblia iti Espaniol ket masarakan iti La Fazienda de Ultra Mar (Ar-aramid Manipud Ballasiw-taaw), iti nasapa a paset ti maika-13 a siglo. Isalaysay daytoy ti panagdaliasat ti Israel, ti Pentateuko, ken dadduma pay a libro iti Hebreo a Kasuratan, kasta met dagiti Ebanghelio ken ti Sursurat.

Sinuportaran ni Ari Alfonso X ti pannakaipatarus ti Biblia iti Espaniol

Saan a nagustuan dagiti lider ti relihion daytoy a patarus. Idi 1234, imbilin ti Council of Tarragona nga itedda kadagiti padi ti amin a naipatarus a Biblia tapno puoranda. Nupay adda daytoy a bilin, saan latta a napasardeng ti pannakaipatarus ti Biblia. Ni Ari Alfonso X (1252-1284), ti naibilang a nangputar iti naisurat a lengguahe nga Espaniol. Kayatna a maipatarus ti Biblia iti baro a lengguahe ken sinuportaranna dayta. Karaman kadagiti patarus nga Espaniol iti daytoy a tiempo ket ti maaw-awagan iti Pre-Alfonsine Bible ken ti Alfonsine Bible a simmaruno iti dayta. Daytoy a Biblia ti kaaduan idi a naipatarus iti Espaniol.

Dagiti panid ti Pre-Alfonsine (kannigid) ken Alfonsine (kannawan) Bible idi maika-13 a siglo

Nakatulong dagitoy a patarus tapno mairugi ken mapalawa ti baro pay laeng a lengguahe nga Espaniol. Kuna ti iskolar a ni Thomas Montgomery maipapan iti Pre-Alfonsine Bible: “Ti nagipatarus iti daytoy a Biblia ket nakapataud iti nagsayaat a patarus ta umiso ken nalaka a matarusan ti lengguahe nga inusarna. . . . Simple ken nalawag, a dayta ti kasapulan a Biblia a nairanta kadagiti tattao a saan a makatarus iti Latin.”

Ngem dagita nga immuna nga Espaniol a Biblia ket naipatarus manipud iti Latin Vulgate imbes a kadagiti orihinal a lengguahe. Mangrugi idi maika-14 a siglo, nangaramid dagiti iskolar a Judio iti adu a patarus ti Hebreo a Kasuratan iti lengguahe nga Espaniol. Direkta a naipatarus dayta manipud iti lengguahe a Hebreo. Idiay Espania idi ti ayan ti kadakkelan a komunidad dagiti Judio iti Europa. Addaan dagiti agipatpatarus a Judio iti umiso a Hebreo a manuskrito a mausarda no agipatarusda. *

Maysa a nagsayaat a pagarigan ket ti Alba Bible a nakompleto idi maika-15 a siglo. Ti prominente nga Espaniol a ni Luis de Guzmán, tinudinganna ni Rabbi Moisés Arragel a mangipatarus ti Biblia iti castizo (puro) nga Espaniol. Nangted iti dua a rason no apay a kayatna ti baro a patarus ti Biblia. Umuna, kinunana: “Dagiti Biblia nga adda ita iti lengguahe a Romance ket saan nga umiso.” Maikadua, “Kasapulantayo dagiti marginal notes (makatulong nga impormasion) manipud iti saan a nalawag a teksto.” Ipakita ti kiddawna a dagiti tattao idi kaaldawanna, interesadoda a mangbasa ken mangtarus iti Biblia. Ipakita met dayta a dagiti Kasuratan a naipatarus iti lengguahe nga us-usaren dagiti tattao ket nagwarasen iti Espania.

 Gapu kadagiti nagkauna nga agipatpatarus ken parakopia, dagiti edukado a tattao iti Espania nalakadan a mabasa ti Biblia iti bukodda a lengguahe. Kas resultana, kuna ti historiador a ni Juan Orts González nga “ad-adu ti ammo dagiti Espaniol iti Biblia ngem kadagiti taga-Germany ken taga-England sakbay ti panawen ni Luther.”

“Ad-adu ti ammo dagiti Espaniol iti Biblia ngem kadagiti taga-Germany ken taga-England sakbay ti panawen ni Luther.”—Historiador a ni Juan Orts González

Ngem idi agngudon ti maika-15 a siglo, imparit ti Spanish Inquisition ti panagipatarus ken panangtagikua iti Biblia iti lengguahe a matarusan ti tattao. Naiparit ti Biblia iti Espania iti nabayag a tiempo. Tallo a siglo ti naglabas sakbay a naikkat ti pannakaiparit. Kabayatan dayta a narigat a tiempo, adda sumagmamano a natured nga agipatpatarus a nangpataud kadagiti baro patarus nga Espaniol iti sabali a pagilian sa impuslitda iti Espania. *

Kas ipakita daytoy a pakasaritaan ti Biblia iti nagkauna nga Espania, imparit dagiti bumusbusor a basaen dagiti tattao ti Sao ti Dios. Ngem saanda a nalapdan ti pannakaiwaras ti sasao ti Mannakabalin-amin.—Salmo 83:1; 94:20.

Gapu iti napinget a panagtrabaho dagiti adu nga iskolar, rimmamut ken naisaknap ti Biblia iti nagkauna nga Espania. Dagiti immuna a nagipatarus iti Biblia iti Latin, Gothic, Arabic, ken Espaniol ket tinulad dagiti agipatpatarus ita. Kas resultana, minilion a tattao nga agsasao ti Espaniol mabasada itan ti Sao ti Dios iti lengguahe a makatukay ti pusoda.

^ par. 10 Karaman kadagitoy ti Castilian, Catalan, Galician, ken Portuguese.

^ par. 17 Iti agdama, Espaniol ti lengguahe nga us-usaren ti agarup 540 a milion a tattao.

^ par. 20 Kitaem ti artikulo a “Ti Nagan ti Dios ken ti Umiso a Patarus ni Alfonso De Zamora,” iti Disiembre 1, 2011 a ruar daytoy a magasin.

^ par. 23 Kitaem ti artikulo a “Pannakidangadang ni Casiodoro de Reina Maipaay iti Espaniol a Biblia,” iti Hunio 1, 1996 a ruar daytoy a magasin.