Accessibility setting

Agpili iti lengguahe

Mapan iti segundario a pagpilian

Mapan iti listaan dagiti linaonna

Mapan iti linaonna

Dagiti Saksi ni Jehova

Iloko

TI PAGWANAWANAN SEPTIEMBRE 2013

Naggapu Kadi ti Lengguahetayo iti “Torre iti Babel”?

Naggapu Kadi ti Lengguahetayo iti “Torre iti Babel”?

“Inwarawara ida ni Jehova manipud sadiay iti isuamin a rabaw ti daga, ket nagin-inut a simmardengda a mangbangon iti siudad. Dayta ti makagapu a napanaganan iti Babel, agsipud ta sadiay riniribuk ni Jehova ti pagsasao ti intero a daga.”—Genesis 11:8, 9.

TALAGA kadi a nairekord iti Biblia dayta a napasamak? Dagus kadi a nagsao lattan dagiti tattao iti nagduduma a lengguahe kas iti naisalaysay? Pagduaduaan ti dadduma ti salaysay ti Biblia no kasano a nangrugi ken nagsaknap ti lengguahe. Kuna ti maysa nga autor: “Ti sarsarita maipapan iti Torre ti Babel ti maysa kadagiti awan serserbina nga estoria.” Inawagan pay ketdi dayta ti maysa a Judio a rabbi a “di umiso a panangilawlawag iti nagtaudan dagiti nasion.”

Apay a saan a patien dagiti tattao ti salaysay ti Biblia maipapan iti Babel? Gapu ta maisupadi dayta kadagiti teoria maipapan iti nagtaudan ti lengguahe. Kas pagarigan, kuna ti dadduma nga iskolar a saan a kellaat a timmaud ti nagduduma a lengguahe no di ket in-inut a timmaud iti “maysa a pagsasao.” Patien ti dadduma a timmaud lattan ti sumagmamano nga orihinal a lengguahe, sa rimmang-ay manipud simple nga uni agingga a nagbalin a komplikado a sasao. Dagitoy ken dadduma pay nga agsusupadi a teoria ti rason nga adu ti umanamong iti insurat ni Propesor W. T. Fitch, iti librona a The Evolution of Language: “Awan pay ti makakombinsir a sungbatmi.”

Ania ti natakuatan dagiti arkeologo ken managsirarak maipapan ti nagtaudan ken irarang-ay ti lengguahe? Patalgedan kadi dagiti natakuatanda ti aniaman kadagita a teoria? Wenno dagiti natakuatanda paneknekanda ti salaysay iti Babel? Ammuentayo nga umuna ti salaysay ti Biblia.

SADINO KEN KAANO A NAPASAMAK?

Dakamaten ti Biblia a nariribuk ti pagsasao ken nagwaras dagiti tattao “iti daga ti Sinar” a naawagan idi agangay iti Babilonia. (Genesis 11:2) Kaano a napasamak dayta? Kuna ti Biblia a “nabingbingay ti daga [“populasion ti daga,” footnote ti New World Translation of the Holy Scriptures—With References ]”  idi kaaldawan ni Peleg, a nayanak agarup 250 a tawen sakbay ni Abraham. Nalawag ngarud a napasamak dayta agarup 4,200 a tawen ti napalabasen.—Genesis 10:25; 11:18-26.

Ibaga ti dadduma nga iskolar a dagiti moderno a lengguahe timmaudda iti orihinal a lengguahe, ti makuna nga immuna a pagsasao nga us-usaren dagiti tattao dandani 100,000 a tawen ti napalabasen. * Kuna ti dadduma a dagiti lengguahe ita kaaspingda ti sumagmamano nga orihinal a lengguahe a maus-usar 6,000 a tawen ti napalabasen. Ngem kasano a maikeddeng dagiti lingguista wenno dagiti makaammo iti adu a lengguahe no kasano a maisublida dagiti din maus-usar a lengguahe? “Narigat dayta,” kuna ti magasin nga Economist. “Saan a kas kadagiti biologo, dagiti lingguista ket awanan kadagiti nagkauna a sursurat a mangigiya kadakuada tapno maammuanda ti napalabas.” Innayon pay ti magasin ti konklusion ti maysa nga evolutionary linguist a “panangkalkular a naibasar iti pagarup laeng isu a saan a mapagtalkan.”

Ngem adda dagiti “linguistic fossil” wenno nagkauna a sursurat a pakakitaan iti nagtaudan ti lengguahe. Ania dagitoy ken ania ti ipalgakda maipapan iti nagtaudan ti lengguahe? Kuna ti The New Encyclopædia Britannica: “Dagiti immuna a rekord iti naisurat a lengguahe, ti kakaisuna a nabati a pagsasao a mainanama a magun-odan ti tao ket agsubli iti nasurok a 4,000 wenno 5,000 a tawen.” Sadino ti nakasarakan dagiti arkeologo kadagitoy a “linguistic fossil,” wenno dagiti “rekord dagiti naisurat a lengguahe”? Iti makimbaba a Mesopotamia, ti lugar ti nagkauna a Sinar. * Gapuna, dagiti magun-odan nga ebidensia ket maitunos kadagiti kinapudno a nadakamat iti Biblia.

NAGDUDUMA A LENGGUAHE KEN KAPANUNOTAN

Kuna ti salaysay ti Biblia a nagtignay ti Dios idiay Babel tapno ‘riribukenna ti pagsasaoda tapno saanda nga imdengan [matarusan, footnote ti Reference Bible] ti pagsasao ti maysa ken maysa.’ (Genesis 11:7) Kas resultana, dagiti trabahador “simmardengda a mangbangon iti siudad” ti Babel ken nagwarasda ‘iti intero a daga.’ (Genesis 11:8, 9) Gapuna, saan nga ibaga ti Biblia nga amin a moderno a lengguahe ket nagtaud iti “maymaysa a pagsasao.” Imbes ketdi, deskribirenna a kellaat a timmaud ti sumagmamano a baro a lengguahe, a makayebkas iti nagduduma a rikna ken kapanunotan ti tao ken talaga a naiduma iti sabali a lengguahe.

Maysa a tapi a damili nga addaan surat a cuneiform diay Mesopotamia idi maikatlo a milenio B.C.E.

Dagiti ngay nagduduma a lengguahe ita? Agpapadada kadi wenno naiduma? Kuna ni Lera Boroditsky a maysa a cognitive scientist: “Bayat nga ad-adalen dagiti lingguista dagiti lengguahe ti lubong (7,000 wenno ad-adu pay, bassit laeng kadagitoy a lengguahe ti naadal a naimbag) adu ti timmaud ken di masinunuo a nagdudumaanda.” Wen, nupay mabalin nga agpada dagiti pagsasao ken dialekto iti maymaysa a lengguahe kas iti Cantonese ken Hakka iti makin-abagatan a China, talaga a naidumada kadagiti sabali a lengguahe, kas iti West Catalan wenno Valencia iti Spain.

Dagiti lengguahe impluensiaanda ti panagpampanunot dagiti tattao ken deskribirenda ti  aglawlawda, kas iti kolor, kaadu, lugar, ken direksion. Kas pagarigan, iti maysa a lengguahe kuna ti maysa, “Adda kiteb iti kannawan nga imam.” Ngem kuna ti maysa iti sabali a lengguahe, “Adda kiteb iti abagatan a laud nga imam.” Talaga a makatikaw ti kasta a panagduduma. Dayta ti makagapu nga insardeng dagiti mangibangbangon iti Babel ti proyektoda.

UNI WENNO KOMPLIKADO A SASAO?

Ania ngarud ti immuna a lengguahe ti tao? Kuna ti Biblia a ni Adan, ti immuna a tao, nakapataud iti baro a sasao idi pinanagananna ti amin nga animal ken tumatayab. (Genesis 2:20) Nagputar met ni Adan kadagiti daniw tapno yebkasna ti riknana ken baketna. Nalawag a naawatan ni baketna ti bilin ti Dios ken ti pagbanagan ti panagsukir. (Genesis 2:23; 3:1-3) Ngarud babaen ti immuna a lengguahe, kabaelan ti tao ti makikomunikar ken mangyebkas iti kapanunotanna.

Gapu ta nariribuk ti lengguahe idiay Babel, saanen a mapagtutunos ken mapagkaykaysa ti tao ti panunot ken pigsada. Ngem komplikado ti baro a lengguaheda a kas met laeng iti immuna. Iti panaglabas ti adu a tawen, nangbangon dagiti tattao kadagiti narang-ay a siudad, nangbuangayda kadagiti nabileg a buyot, ken nagnegosioda iti sabali a nasion. (Genesis 13:12; 14:1-11; 37:25) Naaramidda kadi ti kasta nga irarang-ay no awan ti nalawa a bokabulario ken gramatika? Sigun iti Biblia, ti immuna a lengguahe ken ti lengguahe a timmaud idiay Babel ket saan a basta uni laeng no di ket komplikado a lengguahe.

Paneknekan dayta ti moderno a panagsirarak. Kuna ti The Cambridge Encyclopedia of Language: “Tunggal kultura a naadal, kasano man ‘kabayagen’ dagitoy, natakuatan nga addaandan iti komplikado a lengguahe a kapada dagiti makunkuna a ‘sibilisado’ a nasion.” Kasta met ti kuna ni Propesor Steven Pinker iti librona a The Language Instinct: “Awan ti makunkuna a nagkauna a lengguahe.”

TI MASAKBAYAN TI LENGGUAHE

Idi naammuanen ti kabayag ken lugar dagiti linguistic “fossil,” nagdudumaan dagiti lengguahe, ken ti kinakomplikado dagiti nagkauna a lengguahe, ania ti konklusiontayo? Adu ti nakombinsir a mapagtalkan ti salaysay ti Biblia maipapan iti napasamak iti Babel.

Kuna ti Biblia a riniribuk ni Jehova a Dios ti lengguahe dagiti tattao idiay Babel ta simmukirda kenkuana. (Genesis 11:4-7) Ngem inkarina a mangted “kadagiti ili ti panagbalbaliw nga agturong iti nasin-aw a pagsasao, tapno isuda amin umawagda iti nagan ni Jehova, tapno agserbida kenkuana iti abagan-abaga.” (Sofonias 3:9) Daytoy “nasin-aw a pagsasao,” ti kinapudno manipud iti Sao ti Dios, pagkaykaysaenna dagiti tattao iti intero a lubong. Nainkalintegan ngarud nga iti masanguanan pagkaykaysaento ti Dios dagiti tattao babaen ti panangtedna kadakuada iti maymaysa a lengguahe, a mangikkat iti pannakariribuk a napasamak idiay Babel.

^ par. 8 Dagiti teoria maipapan iti lengguahe ket gagangay a pagarup a timmaud dagiti tattao kadagiti bakes. Para iti kanayonan a panangilawlawag, kitaem ti panid 27-29 ti broshur a The Origin of Life—Five Questions Worth Asking, nga impablaak dagiti Saksi ni Jehova.

^ par. 9 Nakakali dagiti arkeologo iti sumagmamano a natukantukad a kasla piramid a torre iti arubayan ti Sinar. Kuna ti Biblia a dagiti nangbangon iti torre ti Babel nagusarda kadagiti ladrilio, saan a bato, ken nagusarda iti bitumen kas argamasa. (Genesis 11:3, 4) Kuna ti The New Encyclopædia Britannica a “manmano wenno awan pay ketdi” ti bato idiay Mesopotamia, ngem adu ti bitumen.