Accessibility setting

Agpili iti lengguahe

Mapan iti segundario a pagpilian

Mapan iti listaan dagiti linaonna

Mapan iti linaonna

Dagiti Saksi ni Jehova

Iloko

AGRIINGKAYO! MAYO 2014

 SUHETO ITI AKKUB

Stress—Dagiti Makatulong Tapno Makontrol Dayta

Stress—Dagiti Makatulong Tapno Makontrol Dayta

“Kaslaak la utot nga agtartaray iti treadwheel ken diak umak-akar. Masansan nga agtrabahoak iti 16 nga oras iti kada aldaw ken manmanoak nga ag-day-off. Masuronak ta makitak laengen ti anakko no nakaturogen. Agsaksakitak gapu iti stress.”Kari, Finland.

GAGANGAYEN ti mapaspasamak ken Kari. Sigun iti maysa a mental-health charity iti United Kingdom, 1 iti kada 5 nga empleado a Briton ti nagkuna a nagsakitda gapu iti stress bayat ti panagtrabahoda, ken 1 iti kada 4 ti agsangit bayat ti trabaho gapu iti di makontrol nga stress. Iti panagsuek ti ekonomia idi 2009, nagdakkel ti immaduan dagiti naireseta nga antidepressants.

Ania ti pakais-stress-am?

  • Danag—iti kuarta wenno dadduma pay

  • Makabannog a rutina

  • Di panagkakatunosan

  • Nakalkaldaang a kapadasan

Ania ti epekto kenka ti stress?

  • Saksakit

  • Emosional a pannakabannog

  • Problema iti pannaturog

  • Depresion

  • Madaddadael a relasion

 No ma-stress-ka, adda nakaskasdaaw a sistema ti bagim nga agresponde a dagus. Agparuar ti bagim iti hormones a mangpapardas iti panagangesmo, pitik ti pusom, ken mangpangato iti presion ti daram. Nagadu met a reserba a selula ti dara ken glucose ti mapan iti urat ti daram. Daytoy nga agsasaruno a reaksion isagananaka a mangkontrol iti pakais-stress-am. No awanen ti pakais-stress-am, agsublin iti normal ti bagim. Ngem no agtultuloy ti pakais-stress-am, agtalinaedka a madandanagan unay wenno tensionado a kas iti motorsiklo a napaspas latta ti tarayna. Gapuna, nagpateg a masursurom a sanguen ti stress tapno agtalinaed a nasalun-at ti bagim ken isipmo.

Panangkontrol iti Stress

Saan met ketdi a kanayon a makadangran ti stress. Kuna ti American Psychological Association: “Ti epekto ti stress iti tao ket kas iti pannakabennat ti kuerdas ti biolin: no nakaluklukay, nakapuy ken banarbar ti musika; no nakair-irut, naalas ti musika wenno magsat pay ketdi ti kuerdas. Ti nakaro nga stress ket mabalin a pakatayan ngem no kalkalainganna, mabalin a mangpaganaygay iti biag. Ti ngarud napateg ket kontrolem dayta.”

Ti sabali pay nga aspeto ti stress nga usigentayo ket agduduma ti kababalin ken kasasaad ti salun-at ti tunggal tao. Ti makapa-stress iti maysa ket mabalin a saan iti dadduma. No kasta, mabalin a nakaron ti stress-mo no tensionadoka unay kadagiti regular a rutinam nga uray la dikan makapagrelaks wenno dimon maasikaso dagiti sagpaminsan nga emerhensia.

Dadduma ti aginum, agdroga, wenno agsigarilio tapno “mabang-aranda” kano iti nakaro nga stress. Adda met dagidiay abnormal ti pannanganda wenno agbuybuya lattan iti TV wenno agkomkompiuter—ugali a saan a mangsolbar iti talaga a problema no di ket mangpakaro laeng iti dayta. Kasanotayo ngarud a masursuro ti epektibo a panangkontrol iti stress?

Adu dagiti nagballigi a nangkontrol iti pakais-stress-anda iti biag gapu iti panangyaplikarda iti makatulong a balakad ti Biblia. Matulongannaka met kadi ti napaneknekanen nga epektibo a sirib ti Biblia? Usigem dayta a saludsod iti tulong ti 4 a gagangay a pagtataudan ti stress.

 1 DANAG

Awan kadatayo ti kanayon a natalged. Sigun iti Biblia, ‘ti tiempo ken ti di mapakpakadaan a pasamak mapagteng kadatayo amin.’ (Eclesiastes 9:11) Kasano a mabang-aranka iti danagmo? Padasem dagitoy a singasing.

  • Makisaritaka iti mapagtalkam a kapamilia wenno gayyem. Sigun kadagiti panagadal, ti panangsuporta dagiti patpatgen ket kanayon a mangipapaay iti proteksion kadagiti sakit a nainaig iti stress. Kinapudnona, ti pudno a gayyem wenno “pudno a kadua agayat iti isuamin a tiempo, ken ti kabsat a mayanak no adda rigat.”—Proverbio 17:17.

  • Dimo koma sangkapanunot dagiti pagarupem a kakaruan a mapasamak ta lalo laeng a kumapuy ti pakinakemmo. Nalabit saanto met a mapasamak ti pagdandanagam! Adda nasayaat a rason a kinuna ti Biblia: “Dikay pulos maringgoran maipapan iti sumaganad nga aldaw, ta ti sumaganad nga aldaw addaanto kadagiti bukodna a pakaringgoran.”—Mateo 6:34.

  • Gundawayam ti bileg ti kararag. “Iyallatiwyo [iti Dios] ti isuamin a pakaringgoranyo, agsipud ta isu maseknan kadakayo,” kuna ti 1 Pedro 5:7. Ipakpakita ti Dios ti panagayatna babaen ti panangipaayna kadatayo iti natalna a panunot ken ti panangipasiguradona a dina “pulos baybay-an” dagidiay sipapasnek nga agkiddaw kenkuana iti bang-ar ken tulong no kasapulanda dayta.—Hebreo 13:5; Filipos 4:6, 7.

2 MAKABANNOG A RUTINA

Kanayon a makapa-stress ti maulit-ulit a rutina ti panagbiahe, panagtrabaho, panageskuela, wenno panangaywan kadagiti annak wenno nataenganen a nagannak. Saan met ngarud a mabalin nga isardeng ti dadduma kadagita. (1 Timoteo 5:8) No kasta, ania ti makatulong kenka?

  • Agrelakska sagpaminsan ken aginanaka iti umdas. Kuna ti Biblia: “Nasaysayaat ti sangarakem nga inana ngem iti dua a rakem a napinget a panagtrabaho ken panangkamkamat iti angin.”—Eclesiastes 4:6.

  • Mangaramidka kadagiti nasayaat a prioridad, ken pasimpliem ti panagbiagmo. (Filipos 1:10) Nalabit kissayam ti gasgastuem wenno tiempom iti trabaho.—Lucas 21:34, 35.

Ti nadakamaten a ni Kari sinukimatna manen ti biagna. “Naamirisko a ti la bagik ti pampanunotek idi,” insuratna. Inlakona ti negosiona sa simrek iti trabaho a nangted kenkuana iti ad-adu nga oras iti pamiliana. “Medio bimmassit ti makukuartami,” kinunana, “ngem saankamin a kanayon a mais-stress ken baketko, ken ad-adun ti tiempomi iti pamilia ken gagayyemmi. Diak pulos isukat ti natalna a panunotko ita iti aniaman a pagbaknangan.”

 3 DI PANAGKAKATUNOSAN

Talaga a makapa-stress ti di panagkakatunosan, nangruna iti pagtrabahuan. No mapaspasaram dayta, adda dagiti mabalin a makatulong kenka.

  • No adda mamagsiudot kenka, agkalmaka laeng. Dimo patulan. “Ti maysa a sungbat, no naalumamay, pagbaw-ingenna ti pungtot, ngem ti sao a makapasakit parnuayenna ti unget,” kuna ti Proverbio 15:1.

  • Ikagumaam a risuten ti di panagkakatunosan iti pribado ken nadayaw a pamay-an tapno maipakitam ti panagraemmo iti dayta a tao.—Mateo 5:23-25.

  • Ikagumaam a tarusan ti rikna ken kapanunotanna. Dayta ti ‘mangpabannayat iti ungettayo’ ta ikabkabiltayo ti bagitayo iti sasaadenna. (Proverbio 19:11) Matulongannatayo met dayta a mangkita iti bagitayo sigun iti panangmatmat kadatayo ti sabali.

  • Ikagumaam ti mamakawan. Saan la a nasayaat ti mamakawan. Makaagas pay dayta. Kas iti report iti maysa a panagadal idi 2001, “dagidiay saan a mamakawan” ket “nakadkadlaw” a nangatngato ti presion ti darada ken naparpartak ti pitik ti pusoda, idinto ta no manangpakawan ti maysa, maksayan ti stress-na.—Colosas 3:13.

4 NAKALKALDAANG A KAPADASAN

Agsasaruno a trahedia ti napasaran ni Nieng a taga-Cambodia. Idi 1974, nadangran idi adda bomba a bimtak iti maysa nga airport. Iti simmaruno a tawen, natay ti dua nga annakna, ni nanangna, ken ni lakayna. Idi 2000, napuoran ti balay ken dadduma pay a sanikuana. Tallo a tawen kalpasanna, natay ti maikadua nga asawana. Kayatna idin a gibusan ti biagna.

“Nasaysayaat ti sangarakem nga inana ngem iti dua a rakem a napinget a panagtrabaho”

Ngem nakasarak ni Nieng iti pamay-an tapno mabang-aran. Kas ken Kari, sinukimatna ti Biblia ket nagdakkel ti naitulong kenkuana dagiti naadalna. Gapu iti dayta, adu a tiempo ti us-usarenna a tumulong iti dadduma tapno magunggonaanda met a kas kenkuana. Ti pakasaritaanna ti mangipalagip iti maysa a panagadal dagiti Briton a managsirarak idi 2008. Natakuatanda a ti maysa a pamay-an tapno mapatanor ti “kinaandur a mangsango iti stress” ket “mangtedka iti aniaman a pamay-an”—balakad a nabayagen nga isursuro ti Biblia.—Aramid 20:35.

Naaddaan met ni Nieng iti sigurado a namnama para iti nasaysayaat a masakbayan, inton awanen ti amin a problema a mangap-apektar iti sangatauan. Addanton “kinaruay ti talna” iti intero a daga.—Salmo 72:7, 8.

Ti pudno a namnama ken sirib a makatulong iti panangsango iti adu a pakais-stress-an iti biag ket agpadpada a nakapatpateg ken masarakan iti Biblia. Minilion ti matultulonganen daytoy nakaskasdaaw ken naisangsangayan a libro. Mabalin a matulongannaka met.