Mapan iti linaonna

Mapan iti segundario a pagpilian

Mapan iti listaan dagiti linaonna

Dagiti Saksi ni Jehova

Iloko

Agriingkayo!  |  Oktubre 2012

Makapadanag a Damdamag—Makaapektar Kadi iti Annakyo?

Makapadanag a Damdamag—Makaapektar Kadi iti Annakyo?

“Ti balasitangko nga agtawen iti 11 ket dina kayat ti agbuya iti damdamag. Masansan a dakes ti matagtagainepna mainaig iti nakitana. Naminsan, adda nabuyana a damag maipapan iti tao a nangpugot iti kapamiliana. Karabianna, natagtagainepna a kasta met ti napasamak kenkuana.”—Quinn.

“Ti kaanakak nga agtawen iti innem ket nakabuya kadagiti naipadamag nga alipugpog iti dadduma a paset ti pagilian. Mano a lawas a mabutbuteng. Teleponuannak ket ipapilitna nga um-umayen ti alipugpog nga isu kanon ti pakatayanna.”—Paige.

TI KADI damdamag ti mamagsidduker iti anakyo? Sigun iti maysa a surbey, kinuna ti agarup 40% kadagiti nagannak a nabutngan ti anakda iti nakitada iti damdamag. Kas resulta, pagamkan dagiti ubbing a mapasamak met ti kasta kadakuada wenno kadagiti ay-ayatenda.

Apay? Ti maysa a rason ket masansan a naiduma ti panangipapanda kadagiti damag no idilig kadagiti nataengan. Kas pagarigan, mabalin a patien ti babassit nga ubbing a ti trahedia a maulit-ulit a maibrodkas ket talaga a maulit-ulit a mapaspasamak.

Ti sabali pay a rason ket ti inaldaw a makapadanag a damdamag ti mangballikug iti panangmatmat ti ubing maipapan iti lubong. Agpayso nga agbibiagtayon kadagiti “napeggad a tiempo a narigat a pakilangenan.” (2 Timoteo 3:1) Ngem no kanayon nga agbuya dagiti ubbing kadagiti makapadanag a damag, agbutengda unay agingga a didan makapagtignay a normal. “Dagiti ubbing a masansan nga agbuya iti damag iti TV ket agannayas a mangipapan a nakasaksaknap ti krimen ken napegpeggad ti lubong ngem iti aktual a kasasaad,” kinuna ti Kaiser Family Foundation.

No maap-apektaran ti annakyo kadagiti makapadanag a damag, ania ti mabalinyo nga  aramiden? Adtoy ti sumagmamano a singasing.

Salaknibanyo ida.

Amirisenyo no mabalinyo a limitaran ti kasansan ti ipalubosyo a panagbuya ti annakyo iti damag sigun iti edad, pannakaawat, ken emosionda. Siempre, gapu ta agbibiagtayo iti tiempo a nagadu ti magun-odan nga impormasion, saan nga ignorante dagiti annak maipapan kadagiti agdama a pasamak. Uray babassit nga ubbing, mabalin nga ad-adu ngem iti ipagarupyo ti makita wenno mangngegda. Agbalinkay ngarud a nasiput iti aniaman a pagilasinan a madandanagan wenno maringgoran ti annakyo.

Isuroyo ida.

Bayat a dumakdakkel ti annakyo, kaduaenyo ida nga agbuya iti damag. Iti kasta, mabalinyo nga usaren ti damag kas maysa a gundawayyo a mangisuro. Ikagumaanyo nga ipaganetget dagiti aniaman a nasayaat nga aspeto ti damag—kas pagarigan, dagiti panagregget a mangsaranay kadagiti biktima ti didigra.

Pagbalinenyo a natalged ti riknada.

No maipadamag ti makapadanag a pasamak, saludsodanyo ti annakyo tapno maammuanyo no ania ti panagriknada maipapan iti dayta. “Iwayaanmi ken baketko nga ilawlawag iti anakmi a ni Nathaniel ti maipapan kadagiti nakitana iti damag, agraman kadagiti ar-aramidenmi a panagannad tapno maliklikanmi a mapasamak kadakami ti umasping a trahedia,” kinuna ti ama nga agnagan Michael. “Naminsan, mabutbuteng ni Nathaniel idi nabuyana ti damag maipapan iti maur-uram a balay. Pagamkanna ngamin di la ket ta ti balaymi ti sumaruno. Tapno di unay madanagan, impakitami kenkuana ti amin nga alikamen iti balaymi a nairanta a mangdetek iti asuk. Ammona ti ayan dagita ken no apay a naikabit dagita, isu a timmalged ti riknana.”

Pagtalinaedenyo ti balanse a panangmatmat.

Sigun kadagiti managsirarak, agannayas ti tao nga agkonklusion a  posible a mapasamak manen dagiti dati a nabuya wenno nangngegna. Kas pagarigan, no nabiit pay a nadamagyo nga adda ubing a nakidnap, posible nga agkonklusionkayo a dakdakkel ti posibilidad a mapasamak dayta iti anakyo ngem iti aktual a kasasaad. Siempre, nasayaat ti agbalin a sipapanunot kadagiti posible a peggad. Ngem kuna dagiti eksperto a dagiti maipadamag iti media ti mamagbuteng kadatayo kadagiti kasasaad a posible a saan a pulos a mapasamak kadatayo.—Proverbio 22:3, 13.

No saan a kanayon a balanse ti panangmatmat dagiti nagannak iti damdamag, mabalin nga agbubutengda unay, ken uray dagiti annakda. Kas pagarigan, idi 2005, maysa a barito nga agtawen iti 11 ti napukaw iti kabambantayan ti Utah idiay United States. Kabutengna unay dagiti kidnaper isu nga uppat nga aldaw nga inlemmenganna dagiti mangsalbar kenkuana. Idi nasarakanda met laengen, nakapuy ken napalalo ti wawna. Uray no 1 iti kada 350,000 ti posibilidad a makidnap ti maysa a tao, ti panagbuteng dayta a barito ti makagapu a kinaykayatna laengen ti mabisinan ngem ti matulongan.

“Dagiti ubbing nga agtawen iti 3-7 ket ad-adda a mabuteng kadagiti estoria maipapan kadagiti natural a didigra ken aksidente idinto ta dagiti agtawen iti 8-12 ket ad-adda a maamak kadagiti estoria maipapan iti krimen ken kinaranggas.”—Kaiser Family Foundation

Ania ti masursurotayo? Siertuenyo a kanayon a balanse ti panangmatmatyo a sangapamiliaan iti damdamag. Kinapudnona, adu a didigra ti maibilang a makapainteres a maipadamag gapu ta manmanoda a mapasamak—saan a gapu ta masansan a mapasamak dagita.

Nupay nakalkaldaang, aktual a mapaspasamak ita dagiti krimen, kinaranggas, ken natural a didigra. Ngem kas nakitatayon, dagiti panagreggetyo a mangsalaknib iti annakyo, mangisuro kadakuada, mamagbalin a natalged iti riknada, ken mangipaay iti balanse a panangmatmat ti makatulong tapno dida unay agnerbios kadagiti makapadanag a damag.