Accessibility setting

Agpili iti lengguahe

Mapan iti segundario a pagpilian

Mapan iti listaan dagiti linaonna

Mapan iti linaonna

Dagiti Saksi ni Jehova

Iloko

AGRIINGKAYO! SEPTIEMBRE 2012

Dagiti Nagkauna nga Eksperto iti Medisina

Dagiti Nagkauna nga Eksperto iti Medisina

ADU nga aspeto ti moderno a medisina ti mabalin a saanen a baro a kas iti ipagarupmo. Kinapudnona, adu kadagiti kadawyan a pamay-an ti panangagas ita ti ginasut a tawenen a maus-usar iti dadduma a pagilian. Kas pagarigan, usigem ti pakasaritaan ti medisina idi un-unana idiay Middle East.

Ni CALIPH HARUN AR-RASHID ket nangipasdek iti ospital idiay Baghdad a kabesera ti pagilianna idi 805 C.E. Manipud idi maika-9 agingga iti maika-13 a siglo, adda dagiti agtuturay a nangipatakder ken nangmantener kadagiti ospital iti intero nga imperio dagiti Muslim, manipud Espania agingga idiay India.

Dagiti nabaknang ken napanglaw, aniaman ti relihionda, ket mabalin nga agpaagas kadagita nga ospital a maawagan iti bimaristan. Saan la a mangag-agas ti ar-aramiden dagiti nalaing a doktor sadiay. Agsuksukimat ken sansanayenda met dagiti agdadamo a doktor. Adda nagduduma a siled a nairanta para kadagiti pasiente a naopera, addaan makaakar a saksakit, sakit ti lalaem, mata, tultulang, ken isip. Kada agsapa, adda dagiti umay a doktor a kaduada dagiti estudianteda tapno tsek-apenda dagiti pasiente, mangireseta iti agas, ken mangirekomenda iti maiparbeng a taraon. Adda met dagiti parmasiutika nga agtartrabaho sadiay agraman manedyer a mangas-asikaso kadagiti rekord, paggastuan, pannakaisagana ti taraon ken dadduma pay—a kas met la ita.

Ibilang dagiti historiador a dagita nga ospital ket “maysa kadagiti nagsayaat a gapuanan ti nagkauna a kagimongan dagiti Muslim.” Iti intero nga imperio dagiti Muslim, “dakkel ti rimmang-ayan ti ospital kas institusion a nakatulong iti idudur-as ti panagadal iti tay-ak ti medisina ken ti pannakaaywan ti salun-at agingga iti kaaldawantayo,” kinuna ni Howard R. Turner a maysa nga autor ken historiador.

Ni RHAZES ket nayanak idi katengngaan ti maika-9 a siglo iti nagkauna a siudad ti Rayy, a kabangibang itan ti Tehran. Isu ket naawagan idi kaaldawanna kas “iti katan-okan a doktor ken espesialista dagiti Muslim,” sigun iti Pathfinders—The Golden Age of Arabic Science. Adu ti ammona maipapan iti siensia. Tapno magunggonaan ti dadduma a doktor, insuratna dagiti pinadasna a pamay-an, inagasanna a saksakit, inusarna nga aparato, ken resulta dagita. Binalakadanna pay ti amin a doktor a masapul a makidanggayda kadagiti kabaruan a panagrang-ay iti tay-ak ti propesionda.

Adu ti nagapuanan ni Rhazes. Kas pagarigan, dagiti insuratna maipapan iti medisina ket naitampok iti 23-tomo nga Al-Hawi (Libro nga Adu ti Saklawenna), a karaman kadagiti kasayaatan a libro iti tay-ak ti medisina. Dayta kano a libro ti nakailanadan ti panangrugi ti obstetrics (medikal a panangasikaso kadagiti masikog ken aganak), gynecology (panangagas iti sakit ti babbai), ken panagopera iti mata. Karaman kadagiti 56 nga insuratna maipapan iti medisina ket dagiti kadadaanan a mapagpannurayan a pannakailawlawag ti burtong ken kamuras. Nadiskobre met ni Rhazes a ti gurigor ket maysa kadagiti panglaban ti bagi.

Adda pay dagiti ospital nga immaneharna idiay Rayy ken Baghdad. Ti panangasikasona sadiay kadagiti addaan iti diperensia ti isip ti makagapu a naawagan kas ti ama ti psychology ken psychotherapy. Malaksid iti medisina, naiwayaanna met ti agsurat kadagiti libro maipapan iti kemistria, astronomia, matematika, pilosopia, ken teolohia.

Ni AVICENNA a taga-Bukhara, iti agdama nga Uzbekistan, ket maysa pay nga eksperto iti tay-ak ti medisina. Nagbalin a maysa kadagiti nalatak a doktor, pilosopo, astronomo, ken matematiko idi maika-11 a siglo. Insurat ni Avicenna ti ensiklopedia a The Canon of Medicine a nangilawlawag iti amin nga adda pakainaiganna iti pannakaammo maipapan iti medisina.

Insurat ni Avicenna iti dayta a libro a ti sarut ket makaakar, a ti sakit ket mabalin a maiwaras babaen iti danum ken daga, a ti emosion ket mangapektar iti salun-at ti bagi, ken dagiti nerbio ket mangyallatiw iti signal a mangiparikna iti ut-ot ken mamagkuti iti masel. Dineskribir ti The Canon ti agarup 760 nga agas—dagiti pakabuklan, epekto,  ken maagasanda. Nangipaay met kadagiti pagannurotan iti panangsubok kadagiti baro nga agas. Dayta a libro a naipatarus iti Latin ket nagtultuloy a nausar kadagiti eskuelaan ti medisina idiay Europa iti ginasut a tawen.

Arabic a manuskrito a mangipakita kadagiti instrumento a pagopera ni Albucasis

Ni ALBUCASIS a taga-Andalucia, iti agdama nga Espania, ket pagaammo kas ti ama iti panagopera ken mabigbigbig met iti pakasaritaan ti medisina. Idi maika-10 a siglo, adu ti impakaammona a baro a kapanunotan ken inyussuatna a panagbalbaliw. Nakapataud iti 30 a tomo a libro, agraman ti 300 ti panidna a detalyado nga artikulo maipapan iti panagopera. Iti dayta a dineskribirna dagiti kabaruan a pamay-an kas iti panagusar iti pino a pangdait iti uneg ti bagi, panangikkat kadagiti bato iti basisaw babaen iti instrumento a maiserrek iti pagayusan ti isbo, panangikkat iti katarata ken iti glandula a thyroid.

Tapno mapalaka ti narigat a panaganak ken maisubli dagiti napeltang nga abaga, nagusar ni Albucasis kadagiti “medio moderno a pamay-an ti panangagas,” sigun iti Science and Islam-A History. Isu ti damo a nangisuro iti panagusar iti kapas kas pangabbong iti naopera a paset ti bagi ken iti pangsemento (plaster cast) a pangsimpa iti tultulang. Dineskribirna met dagiti teknik ti panangisubli wenno panangimula manen kadagiti napusi a ngipen, panagaramid iti postiso, panangisimpa kadagiti rukapi, ken panangikkat kadagiti timmangkenen a dikki.

Iti detalyado nga artikulona maipapan iti panagopera, nailadawan iti kaunaan a gundaway dagiti  aparato ti siruhano. Adda dagiti nalawag a drowing ti agarup 200 nga instrumento a pagopera ken nangipaay kadagiti instruksion no kasano ken kaano nga usaren dagita. Ti dadduma kadagiti diseniona ket nabalbaliwan bassit iti las-ud ti 1,000 a tawen.

Idadauluan ni Avicenna ti pannakaisagana dagiti agas ti burtong

Simmaknap iti Laud

Idi maika-11 ken maika-12 a siglo, dagiti Arabic a libro iti medisina ket rinugian dagiti eskolar nga ipatarus iti Latin, nangruna idiay Toledo, Espania, ken idiay Monte Cassino ken Salerno, Italia. Kalpasanna, dagita a patarus ket inadal dagiti doktor kadagiti unibersidad iti luglugar ti Europa nga agus-usar iti Latin. Ti ngarud pannakaammo iti medisina dagiti taga-Middle East ket “nagsaknap iti Europa kadagiti simmaganad a siglo, nalabit nasaksaknap ngem iti aniaman pay a tay-ak ti siensia dagiti Muslim,” kuna ni Ehsan Masood a mannurat mainaig iti siensia.

Nalawag a dagiti nadiskobre ken imbension dagiti nagkauna nga eksperto a kas kada Rhazes, Avicenna, Albucasis ken dagidiay padada nga eksperto idi kaaldawanda ket siuumiso a madeskribir kas ti pundasion ti aw-awagantayo ita a moderno a medisina.