Accessibility setting

Agpili iti lengguahe

Mapan iti segundario a pagpilian

Mapan iti listaan dagiti linaonna

Mapan iti linaonna

Dagiti Saksi ni Jehova

Iloko

AGRIINGKAYO! 1993-10-08

Pananglapped Idiay Pagtaengan

Pananglapped Idiay Pagtaengan

Siam ti tawen ni Monique idi rinugianna ti nangabuso kenkuana. Nangrugi babaen ti panangsipsiputna kenkuana no aguksob; kalpasanna nangrugin a bumisita iti kuartona iti rabii ken mangsagid kadagiti pribado a paspaset ti bagina. No agkedked, makapungtot. Naminsan linayatanna pay iti martilio ken intinnagna iti agdan. “Awan ti mamati kaniak,” malagip ni Monique—uray pay ni nanangna. Ti agsioman ken ni Monique ti manangabuso.

SAAN a ganggannaet a nalimed ti ar-aramidna, managbukbukod nga agsipsiput iti kasamekan, ti kadakkelan a pagbutngan dagiti ubbing. Daytat’ miembro ti pamilia. Kaaduan a seksual a panangabuso mapasamak iti pagtaengan. Gapuna kasano nga ad-adda a malapdan ti panangabuso iti pagtaengan?

Iti librona nga Slaughter of the Innocents, ti historiador a ni Dr. Sander J. Breiner usigenna dagiti pammaneknek iti panangabuso ti ubing kadagiti lima a kadaanan a kagimongan—Egipto, China, Grecia, Roma, ken Israel. Kunana a nupay adda panangabuso idiay Israel, mammano dayta no idilig kadagiti sabali nga uppat a sibilisasion. Apay? Saan a kas kadagiti kaarrubada, nasuruan dagiti tao idiay Israel a raemenda dagiti babbai ken ubbing—maysa a nalawlawagan a panangmatmat nga utangda iti Nasantuan a Kasuratan. Idi inyaplikar dagiti Israelita ti nadibinuan a linteg iti biag ti pamilia, linapdanda ti panangabuso ti ubing. Ad-adda a kasapulan dagiti pamilia itatta dagitoy a nadalus, praktikal a pagalagadan.

Moral a Linlinteg

Adda kadi epekto ti linteg ti Biblia iti pamiliayo? Kas pangarigan, mabasa ti Levitico 18:6: “Awan kadakayo ti dumenna iti siasinoman nga asideg a kabagianna, tapno lukaisanna ti bagi nga ibainna. Siak ni Jehova.” Ti kongregasion Kristiano itatta ipaalagadna met dagiti nainget a linlinteg a maibusor iti amin a kita ti seksual a panangabuso. Asinoman a seksual a mangabuso ti ubing agpeggad iti pannakailaksid, pannakaikkat iti kongregasion. *1 Corinto 6:9, 10.

Ammuen ken repasuen koma dagiti amin a pamilia dagita a linteg a sangsangkamaysa. Mamaregta ti Deuteronomio 6:6, 7: “Ket dagitoy a sasao nga ibilinko kenka iti daytoy nga aldaw agyandanto ita pusom; ket isuromto a siaagawa dagitoy kadagiti annakmo ket dagitoy ti sasawemto kadakuada no situtugawka iti balaymo ken no magmagnaka iti dalan ken no agiddaka ken no bumangonka.” Ti panangipasagepsep kadagitoy a linteg kaipapananna ti saan laeng a sagpaminsan a panangibaga iti daytoy kadagiti annakyo. Ramanen dayta ti kankanayon a panagsasarita. Iti pana-panawen, rumbeng nga ipatalged ti ama ken ina dagiti linteg ti Dios maipapan iti incesto ken dagiti naayat a pakaigapuan dagitoy a linteg.

Mabalin nga usarenyo met dagiti estoria a kas ti estoria ni Tamar ken ni Amnon, dagiti annak ni David, a mangipakita kadagiti ubbing a dagiti seksual a banag adda pagbeddenganda a di mabalin a labsingen—uray pay ti nasinged a kabagian.Genesis 9:20-29; 2 Samuel 13:10-16.

Ti panangraem kadagitoy a prinsipio maipakita met iti praktikal a panagbiag. Iti maysa a pagilian iti Daya, impakita ti panagsirarak a mapasamak ti adu nga incesto kadagiti pamilia a sadiay maturog dagiti annak a kadua dagiti dadakkelda uray no di nasken daytoy iti ekonomia. Umasping iti dayta, kaaduanna saan a nainsiriban nga agkadua a maturog ti agkabsat a di agka-sekso iti maymaysa a katre wenno kuarto bayat a dumakdakkelda, no mabalin a liklikan dayta. Uray pay nailet ti pagnaedan, masapul a nasayaat ti pangngeddeng dagiti nagannak no sadino ti pagturogan ti tunggal miembro ti pamilia.

Iparit ti Biblia ti panagbartek, nga ipasimudaagna a daytat’ agturong iti dakes a kababalin. (Proverbio 23:29-33) Sigun iti maysa a panagadal, agarup 60 agingga iti 70 porsiento kadagiti biktima ti incesto ti nangipadamag a dagiti manangabuso a nagannakda nakainumda idi nangrugi ti panangabuso.

Naayat nga Ulo ti Pamilia

Naammuan dagiti managsirarak a gagangay ti panangabuso kadagiti pamilia a dominante dagiti assawa a lallaki. Ti nasaknap a panangmatmat nga adda laeng dagiti babbai tapno tungpalenda dagiti kasapulan ti lalaki ket saan a Nainkasuratan. Dadduma a lallaki usarenda daytoy di nakristianuan a kapanunotan a mangikalintegan iti panangusarda iti anakda a babai a maipaay iti aniaman a dida magun-odan iti asawada. Daytoy a kita ti panangilupitlupit pukawenna ti natimbeng a rikna dagiti babbai nga adda kadagitoy a kasasaad. Mapukaw pay dagiti adu ti gagangay a regget a mangsalaknib kadagiti annakda. (Idiligyo ti Eclesiastes 7:7.) Iti kasumbangirna, naammuan ti maysa a panagadal a no dagiti workaholic nga amma ket kanayon nga awanda iti pagtaengan, no dadduma tumaud ti seksual a panangabuso ti ina iti anakna a lalaki.

Ti ngay pamiliayo? Dakayo kadi nga asawa a lalaki sisiserioso nga ibaklayyo ti rebbengenyo nga ulo, wenno ipabiangyo dayta iti asawayo? (1 Corinto 11:3) Tratuenyo kadi ti asawayo a buyogen ti ayat, dayaw, ken panagraem? (Efeso 5:25; 1 Pedro 3:7) Ibilangyo kadi a napateg nga usigen dagiti panangmatmatna? (Genesis 21:12; Proverbio 31:26, 28) Ket dagiti ngay annakyo? Ibilangyo kadi ida a napateg? (Salmo 127:3) Wenno matmatanyo ida a dadagsen, a nalaka laeng nga usaren iti di nainkalintegan a pamay-an? (Idiligyo iti 2 Corinto 12:14.) Ikkatenyo dagiti tiritir, di nainkasuratan a panangmatmat iti rebbengen ti pamilia iti sangakabbalayanyo, ket ad-adda a malapdan ti panangabuso iti pagtaengan.

Di Nakaam-amak a Lugar

Kuna ti maysa nga agtutubo a babai nga awagantayo ti Sandi: “Ti kasasaad ti intero a pamiliak ket makaawis iti panangabuso. Saan a mannakilangen, ket di aglalangen ti tunggal miembro ti pamilia iti maysa ken maysa.” Ti panagsolsolo, kinainget, ken nalabes a kinalimed—dagitoy di nasayaat, di nainkasuratan a kababalin ti pakailasinan ti manangabuso a sangakabbalayan. (Idiligyo ti 2 Samuel 12:12; Proverbio 18:1; Filipos 4:5.) Pataudenyo ti kasasaad ti pagtaengan a natalged kadagiti ubbing. Ti pagtaengan ket maysa koma a lugar a sadiay mariknada a mapabilegda, a sadiay mariknada a siwayawayada a mangiyebkas iti im-impenenda ken agsaoda a siwayawaya.

Kasta met, masapul unay dagiti ubbing ti pannakaiyebkas ti ayat—panangarakup, panangapros, panangpetpet ti ima, panangrayray-aw. Dikay labsen ti agtignay kadagiti peggad ti seksual a panangabuso babaen ti di panangipakita kadagitoy nga ebkas ti ayat. Isuroyo dagiti annakyo babaen iti napanayag, nabara a panangipateg ken pammadayaw nga ipatpategyo ida. Malagip ni Sandi: “Matmatan ni nanangko a dakes ti panangkondenar iti asinoman iti aniaman a banag. Pagbalinennaka a natangsit.” Nagsagaba ni Sandi iti agarup sangapulo a tawen iti seksual a panangabuso a dina pulos imbagbaga dayta iti asinoman. Dagiti ubbing a di makaammo a maay-ayatda, maipatpategda nga indibidual mabalin a nalaklaka nga awatenda ti pammadayaw ti manangabuso, ti “panangipategna,” wenno ilimed ti pammutbutengna.

Masapul dagiti ubbing ti adu a nabara, naayat a panangaywan

Maysa a pedophile a nangabuso iti ginasut a barito iti las-ud ti 40-tawen inaminna a dagiti barito a makasapul iti makaparagsak a gayyem a kas kenkuana dagiti “kasayaatan” a biktima. Dikay patauden ti kasta a pakasapulan iti anakyo.

Pasardengenyo ti Panangabuso

Kinuna ni Job iti sidong ti nakaro a pannakasubok: “Ti kararuak mautoyan iti biagko. Palubosakto ti unnoyko. Agsaoakto iti kinapait ti kararuak!” (Job 10:1) Kasta met, nasarakan ti adu a nagannak a matulonganda dagiti annakda babaen ti panangtulongda iti bagbagida. Iti nabiit pay kinuna ti The Harvard Mental Health Letter: “Ti nainget a panangipaalagad ti kagimongan iti di pulos panagsasao a maibusor iti pammarigat dagiti lallaki kasla paaduenna ti panangabuso.” Agparang a dagiti lallaki a di pulos mangiyebkas iti rigatda a naabuso iti sekso ti ad-adda nga agbalin a manangabuso a mismo. Ipadamag ti The Safe Child Book a kaaduan a manangmolestia iti ubing ti naabuso a mismo iti sekso idi ubbingda pay ngem pulos a dida nagpatulong tapno mabang-aranda. Iyebkasda ti rigat ken pungtotda babaen ti panangabuso kadagiti dadduma nga ubbing. *—Kitaenyo met ti Job 7:11; 32:20.

Ad-adu pay ti peggad kadagiti ubbing no dagiti inna dida sursuruen a tamingen ti napalabas a panangabuso. Kas pangarigan, ipadamag dagiti managsirarak a dagiti babbai a naabuso iti sekso idi ubbingda pay masansan a makiasawada kadagiti lallaki a manangabuso ti ubing. Kasta met, no ti maysa a babai dina nasursuro a tinaming ti napalabas a panangabuso, mabalin a marigatan a makisarita kadagiti annakna maipapan iti panangabuso. No mapasamak ti panangabuso, mabalin a dina madlaw dayta ken di makapagtignay. Iti kasta dagiti ubbing ti agsagaba iti nakaam-amak gapu iti di panagtignay ti ina.

Gapuna, mabalin a maiyallatiw ti panangabuso iti sumarsaruno a kaputotan. Siempre, adu nga indibidual a di mangisarita iti nakalkaldaang a napalabasda ti nakapagballigi a naimbag iti biag, ket makomendaran dayta. Ngem kadagiti adu nakarkaro ti rigat, ket pudno a masapul nga ipamaysada—agraman, no kasapulan, ti panangsapul iti nasayaat a propesional a tulong—tapno maagasan ti kasta a nakaro a pannakadangran iti kinaubing. Ti kalatda isut’ di pannakailumlom iti panangay-ay ti bagi. Kayatda nga ipatingga daytoy dakes, makadangran a panangabuso ti ubing a mangap-apektar iti pamiliada.—Kitaenyo ti Agriingkayo! nga Oktubre 8, 1991, panid 3 agingga iti 11.

Ti Patingga ti Panangabuso

No siuumiso a maiyaplikar, adut’ maaramidan ti naibaga nga immuna nga impormasion a mangpabassit iti pannakaabuso ti ubing iti pagtaenganyo. Laglagipenyo, nupay kasta, a sililimed nga agtignay dagiti manangabuso, gundawayanda ti panagtalek, ket usarenda dagiti taktika ti nataengan kadagiti awan ammona nga ubbing. Di ngarud maliklikan a dadduma kadakuada ti kasla makaliklik iti pannakadusa kadagiti makarimon a krimen nga inaramidda.

Nupay kasta, manginanamatayo a makita ti Dios ti ar-aramidenda. (Job 34:22) Malaksid no agbabawi ken agbalbaliwda, dinanto malipatan dagiti dakes nga aramidda. Ibutaktaknanto dagiti aramidda iti umiso a tiempona. (Idiligyo ti Mateo 10:26.) Ket ipaaynanto ti kinahustisia. Ikari ni Jehova a Dios ti maysa a tiempo a ‘maikkatton ditoy daga’ amin dagita a manangallilaw a tattao, ket dagiti laeng naemma ken naasi nga agayat iti Dios ken iti padada a tao ti mapalubosan nga agtalinaed. (Proverbio 2:22; Salmo 37:10, 11, 29; 2 Pedro 2:9-12) Gapu iti daton a subbot ni Jesu-Kristo, adda kadatayo dayta a nakaskasdaaw a namnama iti maysa a baro a lubong. (1 Timoteo 2:6) Ngarud, iti daytanto laeng a tiempo a maipatingga ti panangabuso iti agnanayon.

Kabayatanna masapul nga aramidentayo ti amin a kabaelantayo a mangsalaknib kadagiti annaktayo. Nakapatpategda! Kaaduan a nagannak sidadaanda a mangirisgo iti bukodda a kinatalged tapno masalaknibanda dagiti babassit nga annakda. (Idiligyo ti Juan 15:13.) No ditay salakniban dagiti annaktayo, nakaam-amak dagiti pagbanaganna. No salaknibantay ida, ik-ikkantay ida ti nagsayaatan a sagut—panagubing nga awan pakadanagan ken awan didigra. Mariknada ti kas iti kinuna ti salmista, a nagsurat: “Kunaekto ken Jehova: ‘Sika ti kamang ken salindegko, Diosko a pagkammatalkak.’”—Salmo 91:2.

^ par. 6 Mapasamak ti seksual a panangabuso ti ubing no adda mangusar ti maysa nga ubing tapno penkenna dagiti seksual a tarigagayna. Masansan a ramanen dayta ti awagan ti Biblia a pannakiabig, wenno por·nei′a, a mabalin a mangiraman iti panangkarawa iti mabagbagi, panagdenna, ken oral wenno anal a panagdenna. Dadduma a mangabuso nga aramid, kas ti panangkarawa iti suso, nalawag nga imoral a singasing, panangipakita iti pornograpia iti ubing, panangbuya kadagiti organo ti sekso wenno panagdenna, ken panangbuya kadagiti naalas nga aramid, mabalin nga agbanag ti kondenaren ti Biblia a “nalulok a kababalin.”Galacia 5:19-21; kitaenyo Ti Pagwanawanan a Setiembre 15, 1983, footnote iti panid 23.

^ par. 19 Nupay kaaduan a manangmolestia ti naabuso idi ubbingda pay, daytoy dina kaipapanan a ti panangabuso pagbalinenna dagiti ubbing a manangabuso. Kurang pay a kakatlo kadagiti naabuso nga ubbing ti agbalin a manangmolestia ti ubing.

 

Ammuem ti Ad-adu Pay

No Kasano ti Agbalin a Nasayaat a Nagannak

Kasano a matulongam ti annakmo a mangsango kadagiti problema ita maipapan iti moralidad?