Mapan iti linaonna

Mapan iti listaan dagiti linaonna

 TOPIKO ITI AKKUB | MASALBAR PAY KADI TI LUBONG?

Panangbirok iti Sungbat

Panangbirok iti Sungbat

MADANDANAGANKA kadi wenno mabutbutengka iti agrurutap a dakes a damag? No wen, saan la a sika ti kasta. Idi 2014, imbaga ni Barack Obama a presidente idi ti United States, a gapu iti amin a dakes a report ti media, adu ti agkuna nga awanen ti makasalbar iti lubong.

Ngem kalpasan nga imbagana dayta, inyebkasna a dakkel ti panagtalekna a masolbar ti adu a problema ti lubong babaen kadagiti agdama nga estratehia. Inawaganna a “naimbag a damag” ti ar-aramiden ti gobierno ken kinunana a “talaga a mangnamnama” ken “positibo unay” kadagita. Patienna a ti ar-aramiden dagiti tattao nga addaan nasayaat a motibo ti solusion tapno masalbar ti lubong ken malapdan ti sangalubongan a didigra.

Kasta met la ti kinapositibo ti adu. Dadduma ti agtaltalek iti siensia ket ibagada a masalbarto ti lubong gapu iti napartak nga idudur-as ti teknolohia. Addaan kompiansa a kinuna ti maysa nga eksperto iti digital technology ken modernisasion nga inton 2030, “sangaribu a daras a nasaysayaatton ti teknolohiatayo ket inton 2045, sangamilion a daras a nasaysayaatto pay.” Innayonna: “Nasayaat ti maar-aramidantayo. Saan a nagbaliw dagiti problematayo, ngem naparpartaken ti abilidadtayo a mangsolbar kadagita.”

Kasano a talaga ti kinakaro ti kasasaad ti lubong? Talaga kadi nga addatayon iti wangawangan ti sangalubongan a didigra? Nupay positibo ti mensahe ti dadduma a sientista ken politiko, adu latta ti madanagan iti masanguanan. Apay?

NAGPIPIGSA NGA ARMAS. Iti laksid ti panangikagumaanda, napaay ti United Nations ken ti dadduma nga organisasion a mangikkat kadagiti nuklear nga armas. Arigna kinatawaan pay dagiti nasukir a lider dagiti linteg a mangkontrol iti armas. Desperado dagiti pagilian nga addaan nuklear nga armas a mangpasayaat kadagiti dati a bombada ken agaramid kadagiti baro ken napigpigsa a bomba. Dagiti pagilian nga awanan idi kadagita nga armas kabaelandan ti mangpunas iti biag ti adu a tattao.

Gapu iti dayta, nagbalinen a nakaam-amak a pagyanan ti lubong, uray iti ibagbagada a panawen ti “talna.” Sigun iti Bulletin of the Atomic Scientists, talaga a makapadanag dagiti armas a nadisenio a kabaelanda ti mangpapatay uray awan ti tao a mangkonkontrol.

 KUMARKARO A PROBLEMA ITI SALUN-AT. Limitado ti maaramidan ti siensia tapno maaddaantayo iti nasayaat a salun-at. Umad-adu dagiti pakaalaan iti sakit, kas iti altapresion, nakaro a kinalukmeg, polusion, ken panagdroga. Ad-adun ti matmatay iti sakit a narigat a maagasan kas iti kanser, sakit iti puso, ken diabetis. Umad-adu met dagiti saanen a makatrabaho gapu iti dadduma a sakit kas iti sakit iti isip. Ken iti nabiit pay, limtaw lattan dagiti epidemia kas iti Ebola ken Zika virus. Ti punto: Saan a kabaelan ti tao a kontrolen ti sakit, ken kasla awanen ti namnama a mapukaw pay dayta!

PANANGDADAEL ITI AGLAWLAW. Agtultuloy a rugrugitan dagiti pabrika ti atmospera. Minilion ti matmatay kada tawen gapu iti kontaminado nga angin.

Agibelbelleng iti baybay dagiti indibidual, komunidad, ken ahensia ti gobierno kadagiti rugit ti tao, basura nga aggapu iti ospital ken agrikultura, plastik, ken dadduma pay a rugit. “Dagitoy a rugit ti mangsabsabidong kadagiti animal ken mula iti baybay, ken tattao a makapangan kadagiti kontaminado a parsua iti baybay,” kuna ti Encyclopedia of Marine Science.

Maib-ibusantayo payen iti danum-tamnay. Apagisu la unay ti pakdaar ti Briton nga autor a ni Robin McKie: “Maipaspasango ti lubong iti krisis iti danum a mangapektarto iti amin a suli ti daga.” Admitiren dagiti politiko a ti tao ti kangrunaan a makagapu iti kinakurang iti danum, ket serioso a peligro ti iyeg dayta.

NATURAL A DIDIGRA. Dagiti bagyo, alipugpog (tornado), ken ginggined ket agresulta iti makadadael a layus, makadangran a panagreggaay ti daga, ken dadduma pay a perhuisio. Ad-adu itan ti matmatay wenno nakaro a maap-apektaran gapu kadagitoy a puersa ti nakaparsuaan. Sigun iti panagadal nga impablaak ti U.S. National Aeronautics and Space Administration, dakkel ti posibilidad a tumaudto dagiti “nadawdawel a bagyo, makapapatay a pudot, ken napapaut a layus ken tikag.” Punasento ngata ti natural a kalamidad ti biag ti amin a tao?

Sigurado a makapanunotka pay iti dadduma a pangta iti biagtayo. Ngem uray sangkapanunotmo ti amin a mapaspasamak ita, saanmo a mabirokan dagiti makapnek a sungbat. Mabalin nga ibaga ti dadduma nga uray dagiti politiko ken sientista saanda met a makaited iti makapnek a sungbat. Kas nadakamat iti napalabas nga artikulo, adu dagiti nakabirok iti makakombinsir a sungbat kadagiti saludsod maipapan iti kasasaad ti lubong ken iti masakbayantayo. Pakasarakantayo kadagita a sungbat?