Mapan iti linaonna

Mapan iti segundario a pagpilian

Mapan iti listaan dagiti linaonna

Dagiti Saksi ni Jehova

Iloko

Agriingkayo!  |  No. 5 2016

 PANANGTALDIAP ITI NAPALABAS

Aristotle

Aristotle

ADDA dagiti dakkel a nagapuanan ni Aristotle iti siensia ken pilosopia nasurok a 2,300 a tawenen ti napalabas. Iti adun a tawtawen, naginteresan ken inadal dagiti tattao dagiti nagapuananna ken naipatarus dagita iti adu a lengguahe. Insurat ti propesor iti history a ni James MacLachlan a “dagiti kapanunotan ni Aristotle iti nakaparsuaan ket dakkel ti impluensiana iti kapanunotan dagiti taga-Europa iti dandani 2,000 a tawen.” Dadduma pay ketdi a kapanunotan ni Aristotle ti nangimpluensia kadagiti pannursuro ti Katoliko, Protestante, ken Islam.

Adu ti Naginteresanna

Nagsurat ni Aristotle maipapan iti art, astronomia, biolohia, daniw, etika, lengguahe, linteg, lohika, magnetismo, metapisika, panaggaraw, politika, retorika, ragragsak, ken sikolohia, kasta met ti maipapan iti kararua nga ibilangna a mortal. Ngem kangrunaanna a limmatak gapu iti nagapuananna iti biolohia ken lohika.

Tapno mailawlawag dagiti nagkauna a Griego nga eskolar ti maipapan iti nakaparsuaan, nagdependeda iti abilidadda nga agobserbar, agipapan, ken agpanunot iti lohikal a rason. Adalenda nga umuna dagiti ibilangda a nalawag a kinapudno. Mamatida a no irasonanda a naimbag dagita, makabukelda kadagiti umiso a konklusion.

Gapu ta sinurotda dayta a pamay-an, adu nga umiso a konklusion ti nabukelda. Ti maysa ket ti konklusionda nga adda di makita a linteg a sursuroten ti uniberso. Ngem adda dakkel a problema. Ti abilidadda nga agobserbar ket agpatingga laeng iti maaramidan dagiti sentidoda. Gapu iti dayta, adu a nalalaing a tattao ti nagkamali iti konklusion, kas ken Aristotle. Kas pagarigan, namatida a ti daga ket rikrikusen dagiti planeta ken bituen. Maibilang dayta idi kas nalawag a kinapudno. “Ti limitado a pannakaammo  ken pannakaawat dagiti tattao idi maipapan iti uniberso ket kasla paneknekanda nga umiso ti kapanunotan dagiti Griego a ti daga ti sentro ti uniberso,” kuna ti libro a The Closing of the Western Mind.

Saan koma a dakkel nga isyu dayta a kamali a kapanunotan no nagtalinaed laeng dayta iti lubong ti siensia. Ngem saan a kasta.

Inawat ti Katolisismo ni Aristotle

Bayat ti 400’s agingga iti 1400’s iti “Kristiano” a Europa, dadduma a pannursuro ni Aristotle ti maibilang idi a maakseptar a kinapudno, kayatna a sawen, kaaduan a tattao ti nangawat kadagita kas umiso. Dadduma a mannursuro ti Romano Katoliko—kangrunaanna ni Thomas Aquinas (agarup 1224-1274)—ti nanginayon kadagiti insurat ni Aristotle kadagiti pannursuroda. Isu a nagbalin a doktrina ti Katoliko ti kapanunotan ni Aristotle a di aggargaraw ti daga ken dayta ti sentro ti uniberso. Inawat met dayta dagiti lider ti Protestante, kas kada Calvin ken Luther a nangibaga a naibatay dayta iti Biblia.—Kitaem ti kahon a “ Nasobraanda ti Nanganalisar iti Biblia.”

Dadduma a pannursuro ni Aristotle ti maibilang idi a maakseptar a kinapudno

“Ti dadduma a [pannursuro ni Aristotle] ken ti Katolisismo ket dandani saanen a mapagduma,” kinuna ti mannurat a ni Charles Freeman. Isu a naikuna a “binuniagan” ni Aquinas ni Aristotle iti Katoliko. Ngem ti agpayso, “ni Aquinas ti nakomberte iti Aristotelianismo,” insurat ni Freeman. Ken mabalin a maikunatayo nga uray met ti simbaan. Kas resultana, ti astronomo ken matematiko nga Italiano a ni Galileo ket napilitan nga agparang iti Inquisition ken napuersa a mangtallikud iti patpatienna. Ngamin, situtured nga impakitana ti ebidensia, a naibatay iti obserbasionna, a rikrikusen ti daga ti init. * Ngem binigbig a mismo idi ni Aristotle a rumangrang-ay ti pannakaammo iti siensia, ken mabalin a mabalbaliwan dayta. No laeng koma kasta met ti kapanunotan ti simbaan!

^ par. 11 Para iti ad-adu pay nga impormasion maipapan iti “Pannakisupiat ni Galileo iti Simbaan,” kitaem ti Abril 22, 2003 a ruar ti Agriingkayo!