Mapan iti linaonna

Mapan iti listaan dagiti linaonna

 TULONG PARA KADAGITI NATAYAN

Ti Ekspektarem

Ti Ekspektarem

Dadduma nga eksperto deskribirenda ti ladingit, a resulta ti ipapatay ti patpatgen, kas agsasaruno a kasasaad ti emosion. Nupay kasta, saan nga agpapada ti panagladingit ti tunggal maysa. Ipakita kadi dayta a saan unay a naliday ti dadduma a natayan wenno “laplapdanda” ti riknada? Saan a kanayon a kasta. Nupay ti panangakseptar ken panangipeksa iti ladingit ket mangpasayaat iti rikna, awan ti maymaysa nga “umiso a pamay-an” ti panagladingit. Mabalin nga agdepende dayta iti kultura, personalidad, ken kapadasan ti maysa a tao, ken no ania ti impatay ti patpatgenna.

KASANO KAKARO TI EPEKTONA?

Mabalin a saan nga ammo dagiti natayan no ania ti ekspektarenda kalpasan ti ipapatay ti patpatgenda. Nupay kasta, ti dadduma a rikna ken pakarigatan ket gagangay ken masansan a mapakadaan. Usigem dagiti sumaruno:

Nakaro nga emosion. Mabalin nga agsangit, mailiw, ken bigla nga agbaliw ti rikna ti maysa a natayan. Mabalin a kumaro dagita gapu iti pannakalagip ken pannakatagtagainep iti patpatgen. Ngem iti damo, mabalin a makigtot ken saan a mamati ti natayan iti napasamak. Malagip ni Tina ti reaksionna idi bigla a natay ni lakayna a ni Timo. Kinunana: “Idi damo, nakigtotak ken diak pay ketdi makasangit. Nagkaro ti riknak. Adda dagiti tiempo a marigatanak nga umanges. Diak mamati iti napasamak.”

Gagangay met ti agdanag, agpungtot, ken pannakakonsiensia. Kuna ni Ivan: “Kalpasan ti sumagmamano a tiempo manipud idi natay ti 24 ti tawenna nga anakmi a ni Eric, agpupungtotkami ken baketko a ni Yolanda! Masdaawkami ta saankami met a managpungpungtot. Makonkonsiensiakami met ta kasla kurang ti naaramidanmi para iti anakmi.” Kasta met laeng ti narikna ni Alejandro idi natay ni baketna gapu iti napaut a sakit. Kinunana: “Idi damo, panagriknak ket dakesak a tao ta impalubos ti Dios a mapasarak daytoy. Ngem nakonsiensiaak ta kasla pabpabasolek ti Dios iti napasamak.” Kuna met ni Kostas a nadakamat iti napalabas nga artikulo: “Adda dagiti tiempo a nakapungtotak ken Sophia gapu ta natay. Ngem nakonsiensiaak ta saanna met a basol dayta.”

Nariribuk a panagpampanunot. Adda dagiti tiempo a kamali wenno saan a nainkalintegan ti panagpampanunot ti maysa. Kas pagarigan, baka mapanunot ti natayan a mangngeg, makita, wenno mariknana ti kaadda ti natay a patpatgenna. Wenno mabalin a marigatan a mangipamaysa iti panunotna wenno manglagip kadagiti bambanag. Kinuna ni Tina: “No dadduma, makisarsaritaak ngem agtawtawataw ti panunotko! Malaglagipko dagiti napasamak idi natay ni Timo. Masuronak ta no dadduma, marigatanak a mangipamaysa iti panunotko.”

Tarigagay nga agmaymaysa. Ti agladladingit a natayan ket mabalin a masuron wenno saan a komportable iti pannakikaduana iti sabsabali. Kinuna ni Kostas: “No kaduak dagiti naasawaan, kasla diak idi ammo ti paglugarak. Kasta met laeng ti riknak no kaduak idi dagiti awan asawana.” Malagip ni Yolanda, nga asawa ni Ivan: “Marigatanak idi a makikadua kadagiti managreklamo iti babassit a problema no ikompara iti problemami! Adda met dagidiay mangyestoria no kasano ti kasayaat dagiti annakda. Naragsakak para kadakuada, ngem nagrigat ti dumngeg. Ammomi ken lakayko a masapul nga agtultuloy laeng ti biagmi, ngem awan aanusan wenno ganasmi a makisarita iti dadduma.”

Problema iti salun-at. Gagangay a maapektaran ti ganas a mangan, timbang, ken pannaturog. Malagip ni Aaron ti tawen kalpasan a natay ni tatangna: “Marigatanak a maturog. Rinabii a mariingak iti isu met la nga oras a mangpampanunot iti ipapatay ni tatangko.”

 Malagip ni Alejandro idi naaddaan kadagiti saan a maaw-awatan a sakit: “Namin-anoak a nagpadoktor ngem nasalun-atak met kano. Isu a napanunotko a dagiti marikriknak ket gapu iti ladingitko.” Naawan met laeng dagita a marikrikna ni Alejandro. Ngem umiso ti inaramidna a panagpadoktor. Ti ladingit pakapsutenna ti resistensia ti maysa, pakaruenna ti datin a sakit, wenno mangpataud pay ketdi iti sabali.

Narigat a panangaramid kadagiti napateg a trabaho. Malagip ni Ivan: “Idi natay ni Eric, saan laeng a dagiti kabagian ken gagayyemmi ti masapul a pakaammuanmi no di ket uray ti dadduma, kas iti amona ken iti nagkaseraanna. Adu met a legal a dokumento ti masapul a masuratan. Masapul pay a saggaysaenmi a kitaen ti amin a personal nga alikamen ni Eric. Masapul nga aramidenmi amin dagitoy nupay nabambannogkamin iti mental, pisikal, ken emosional.”

Ngem para iti dadduma, ti talaga a karit ket inton aramidendan dagiti dati nga ar-aramiden ti patpatgenda. Kasta ti narikna ni Tina. Kinunana: “Ni Timo ti kanayon a mangas-asikaso idi kadagiti transaksionmi iti banko ken negosiomi. Ngem ita, siak aminen ti mangaramid kadagita, isu a kimmaro ti stress-ko. Kabaelak ngata nga aramiden amin dagita?”

Gapu kadagiti nadakamat a pakarigatan​—iti emosion, mental, ken pisikal​—mabalin a mapanunotmo a nakarigrigat nga iliwliwag ti ladingitmo. Agpayso a nakarigrigat ti matayan iti ipatpateg, ngem makatulong kadagiti nabiit pay a natayan no ammoda dagitoy a nasaksakbay. Laglagipem met a saan nga amin a posible nga epekto ti panagladingit ket mapadasan ti amin. Kanayonanna, makaliwliwa kadagiti natayan no maammuanda a normal laeng a marikna ti nakaro a ladingit.

AGBALINAKTO NGATA MANEN A NARAGSAK?

No ania ti ekspektaren: Saan a permanente ti nakaro a ladingit; mailiwliwagto met laeng dayta. Dina kayat a sawen a naan-anay a “mailiwliwag” wenno malipatan ti maysa a tao ti patpatgenna. Ngem in-inut a maep-ep ti saem a marikriknana. Mabalin nga agsubli dayta a rikna no bigla a malagipna ti patpatgenna wenno kadagiti okasion a kas iti anibersario. Ngem inton agangay, makontrolto met laeng ti kaaduan a natayan ti emosionda ken maipamaysada manen dagiti inaldaw nga aktibidadda. Posible daytoy aglalo no ti natayan ket tulongan dagiti kapamilia wenno gagayyemna ken no ikagumaanna nga iliwliwag ti ladingitna.

Kasano kabayag? Iti dadduma, makailiwliwagda kalpasan ti sumagmamano laeng a bulan. Iti kaaduan, mabalin a maysa wenno dua a tawen ti aglabas sakbay a sumayaat ti riknada. Ngem adda dagidiay napapaut pay. * Imbaga ni Alejandro: “Immabut iti agarup tallo a tawen ti nakaro a ladingitko.”

Agan-anuska. Aramidem laeng ti kabaelam iti kada aldaw, dika agdardaras, ken laglagipem a saan a permanente ti ladingitmo. Adda kadi maaramidam a mangep-ep iti ladingitmo itan ken tapno saan pay ketdi nga agpaut dayta?

Normal laeng a marikna ti nakaro a ladingit

^ par. 17 Adda sumagmamano a mabalin a nakaro ken napaut ti panagladingitda nga agtungpal iti “komplikado” wenno “agtultuloy” (chronic) a ladingit. Mabalin a kasapulan dagiti kasta a tattao ti tulong dagiti eksperto iti salun-at ti isip.