Mapan iti linaonna

Mapan iti listaan dagiti linaonna

Dagiti Teoria ti Ebolusion ken No Ania ti Agpayso

Dagiti Teoria ti Ebolusion ken No Ania ti Agpayso

“Agpayso ti ebolusion no kasano nga agpayso ti bara ti init,” kuna ni Propesor Richard Dawkins, maysa a nalatak a sientista a mangsupsuportar iti ebolusion.16 Wen, sigun kadagiti eksperimento ken direkta a panagpaliiw, talaga a nabara ti init. Ngem paneknekan kadi met dagitoy nga umiso ti pannursuro mainaig iti ebolusion?

Sakbay a sungbatantayo dayta a saludsod, adda banag a nasken a lawlawagantayo. Nadlaw ti adu a sientista nga iti panaglabas ti panawen, mabalin a medio agbaliw ti kaputotan dagiti sibibiag a banag. Kas pagarigan, dagiti tattao mabalinda ti mangpili kadagiti aso nga iyasawada iti aso a sabali ti pulina tapno makapataudda kadagiti uken nga ab-ababa ti sakana wenno at-atiddog ti muldotna ngem kadagiti inapo dagita. * Dagiti kasta a bassit a panagbalbaliw ket aw-awagan dagiti sientista iti “microevolution.”

Nupay kasta, isursuro dagiti ebolusionista a bayat ti panaglabas ti binilion a tawen, in-inut a nagtitipon dagitoy a babassit a panagbalbaliw ket nangpataud iti dadakkel a panagbalbaliw a kasapulan tapno dagiti ikan agbalinda nga amphibian (animal nga agbiag iti danum ken daga) ket dagiti bakes agbalinda a tao. Maawagan iti “macroevolution” dagitoy a dadakkel a panagbalbaliw.

Ni Charles Darwin ken ti libro nga insuratna nga Origin of Species

 Kas pagarigan, insuro ni Charles Darwin a dagiti makitkitatayo a babassit a panagbalbaliw ipasimudaagna a posible nga adda met daddadakkel a panagbalbaliw nga awan pay ti nakapaliiw.17 Imbagana nga iti panaglabas ti nabayagen a tiempo, ti sumagmamano nga orihinal, wenno dagiti maaw-awagan iti simple a kita ti biag, ket in-inut a nagbalin a minilion a nagduduma a kita ti sibibiag a parsua ditoy daga babaen ti “nagbabassit unay a panagbalbaliw.”18

Para iti adu, kasla nainkalintegan daytoy. Pampanunotenda a ‘No mabalin a mapasamak dagiti babassit a panagbalbaliw iti nadumaduma a kita ti parsua, apay koma a saan a makapataud ti ebolusion kadagiti dadakkel a panagbalbaliw iti naunday a tiempo?’ * Kinapudnona, ti pannursuro mainaig iti ebolusion ket naibatay iti tallo a teoria. Usigem dagiti sumaganad.

Teoria 1. Ti mutation (panagbalbaliw iti gene dagiti mula ken animal) ket makapataud kadagiti baro a kita ti organismo. Ti pannursuro mainaig iti macroevolution ket naibatay iti ideya a ti mutation ket saan laeng a makapataud kadagiti baro a kita no di ket makapataud met kadagiti interamente a baro a pamilia dagiti mula ken animal.19

Ti mutation kabaelanna a baliwan dagiti mula—kas iti daytoy a mula a dakkel ti sabongna—ngem adda limitasionna

No ania ti agpayso. Dagiti detalye ti maysa a mula wenno animal ket agpannuray kadagiti instruksion nga adda iti genetic code-na, wenno dagiti plano nga adda iti uneg ti nukleo ti tunggal selula. * Natakuatan dagiti managsukimat a ti mutation ket makapataud kadagiti panagbalbaliw iti adu a kaputotan dagiti mula ken animal. Ngem talaga kadi a makapataud ti mutation iti interamente a baro a kita? Ania ti ipalgak ti maysa a siglo a panangadal kadagiti gene?

Idi arinunos ti dekada 1930, adda baro a kapanunotan a siraragsak a pinati dagiti sientista. Pampanunotenda idin a ti natural selection—ti proseso a dagiti organismo a mayanatup unay iti aglawlawna ket dakdakkel ti posibilidadna nga agbiag ken agpaadu—ket makapataud iti baro a kita dagiti mula manipud kadagiti nagbalbaliwen a kita ti mula. Gapuna, impapanda a kasta met laeng ti maaramidan ti artipisial a wagas, wenno ti tao a mismo ti agpili kadagiti panagbalbaliw dagiti gene, ken nasaysayaat pay ketdi daytoy. “Kasta unay idi ti ragsak ken gagar ti kaaduan a biologo, geneticist, ken nangnangruna dagiti agpapaadu kadagiti mula ken animal,” kinuna ni Wolf-Ekkehard Lönnig, maysa a sientista manipud iti Max Planck Institute for Plant Breeding Research idiay Alemania. * Apay a kasta unay ti ragsak ken gagarda? Kastoy ti kinuna ni Lönnig nga agarup 30 a tawenen a mangad-adal iti panagbalbaliw iti pakabuklan  dagiti gene dagiti mula: “Impagarup dagitoy a managsukimat a dimtengen ti panawen a baliwanda ti kadawyan a pamay-an ti panangpaadu kadagiti mula ken animal. Impagarupda a babaen ti panangitandudo ken panangpilida kadagiti maitutop a mutation, makapataudda kadagiti baro ken nasaysayaat a mula ken animal.”20 Kinapudnona, namnamaen ti dadduma kadakuada a makapataudda iti interamente a baro a kita.

Ngilaw a nabaliwan ti gene-na, ngem ngilaw latta

Dagiti sientista iti Estados Unidos, Asia, ken Europa nangirugida kadagiti dakkel ti pondona a programa ti panagsukimat, a nagusarda kadagiti pamay-an a mangpapartak iti ebolusion. Ania dagiti imbunga ti nasurok nga 40 a tawen a napinget a panagsukimat? Kinuna ti managsukimat a ni Peter von Sengbusch: “Nupay nagdakkel ti nagastos, napaneknekan a saan nga epektibo ti gandat a mangpaadu iti nadumaduma a kita babaen ti proseso nga irradiation [tapno mapasamak ti mutation].”21 Kinuna met ni Lönnig: “Idi dekada 1980, natungday ti namnama agraman ti kasta unay a gagar ken ragsak dagiti sientista iti intero a lubong. Kadagiti pagilian iti Laud, insardengdan ti agpaadu kadagiti mula ken animal babaen ti mutation kas naiduma a paset ti panagsukimat. Dandani amin a kita a napataudda ket . . . natay wenno nakapkapuy no idilig iti orihinal a kitada.” *

Nupay kasta, gapu kadagiti naurnong nga impormasion manipud iti agarup 100 a tawen a panagsukimat mainaig iti mutation ken iti 70 a tawen a panagpaadu kadagiti nagduduma a kita ti mula ken animal, nakaaramid dagiti sientista iti konklusion maipapan iti abilidad ti mutation a mangpataud kadagiti kabbaro a kita. Kinuna ni Lönnig kalpasan a nausigna dagiti ebidensia: “Ti mutation saanna a mapagbalin nga interamente a sabali a kita ti orihinal a kita [ti mula ken animal]. Dayta a konklusion ket maitunos kadagiti amin a kapadasan ken resulta dagiti panagsukimat mainaig iti mutation a naaramid iti maika-20 a siglo, agraman dagiti linteg ti probabilidad.

No kasta, ti kadi maysa a kita ti parsua ket makapataud iti interamente a baro a kita ti parsua babaen ti mutation? Ipakita dagiti ebidensia a saan! Kastoy ti konklusion ni Lönnig kas resulta ti panagsukimatna: “Dagiti animal ken mula a naiduma ti gene-da no idilig iti sabali a kita ket addaan kadagiti detalye a saan a maikkat wenno manayonan babaen ti naiparna a mutation.”22

Panunotem ti ipasimudaag dagiti nadakamat nga impormasion. No dagiti aduanen iti kapadasan a sientista ket saan a makapataud kadagiti baro a kita ti mula ken animal babaen ti artipisial a panangaramid ken panangpili iti nasayaat a mutation, anianto la ketdin ti maaramidan ti naiparna a mutation? No ipakita dagiti panagsukimat a ti mutation ket dina mapagbalin dagiti orihinal a kita ti mula ken animal kas interamente a baro a kita, kasano ngarud a maaramidan dayta ti macroevolution?

Teoria 2. Tumaud dagiti baro a kita ti parsua gapu iti natural selection. Patien ni Darwin a ti proseso nga inawaganna iti natural selection taginayonenna dagiti kita ti parsua a kabaelanna ti makibagay iti aglawlawda, idinto ta maungaw inton agangay dagiti saanda a kabaelan ti makibagay. Dagiti ebolusionista iti moderno a panawen isursuroda a bayat ti panagwaras ken pannakaiputong ti nadumaduma a kita ti parsua, ti natural selection pinilina dagiti kita a nabaliwan ti gene-da isu a kabaelanda ti makibagay iti baro nga aglawlawda. Kas resultana, ipapan dagiti ebolusionista a dagitoy naiputputong a grupo ti nagbalin idi agangay kas interamente a naiduma a kita ti parsua.

No ania ti agpayso. Kas nadakamaten, ti ebidensia manipud iti panagsukimat sititibker a paneknekanna a ti mutation ket saan a makapataud iti interamente a baro a kita dagiti mula wenno animal. Nupay kasta, ania nga ebidensia ti maipaay dagiti ebolusionista tapno mapatalgedan ti ibagbagada a gapu iti natural selection, mapili dagiti nasayaat a mutation  tapno mapataud dagiti kabbaro a kita ti parsua? Ti broshur nga impablaak ti National Academy of Sciences (NAS) idiay Estados Unidos idi 1999 dinakamatna “ti 13 a kita dagiti tumatayab a maawagan iti finch nga inadal ni Darwin idiay Galápagos Islands. Dagita ket napanaganan itan iti Darwin’s finches.”23

Idi dekada 1970, dagitoy a finch ket rinugian nga inadal ti grupo dagiti managsukimat nga indauluan ni Peter ken Rosemary Grant iti Princeton University. Natakuatanda a kalpasan ti makatawen a tikag kadagita nga isla, dagiti finch a medio daddadakkel ti sippitda ti ad-adda nga agbiag ngem dagidiay babbabassit ti sippitda. Yantangay ti panangpaliiw iti kadakkel ken sukog dagiti sippit ti maysa kadagiti kangrunaan a pakabigbigan ti 13 a kita ti finch, maipagarup a naisangsangayan dagitoy a takuat. Kinuna pay ti broshur ti NAS: “Pinattapatta ti agassawa a Grant a no agtikag iti agarup maminsan iti kada 10 a tawen kadagita nga isla, adda tumaud a baro a kita ti finch iti agarup 200 a tawen laeng.”24

Nupay kasta, ti broshur ti NAS saanna a dinakamat a kadagiti simmaganad a tawen kalpasan ti tikag, ad-adu manen dagiti finch a babbabassit ti sippitna ngem kadagiti daddadakkel ti sippitna. Natakuatan dagiti managsukimat a bayat nga agbaliw ti klima kadagita nga isla, makatawen nga ad-adu dagiti finch a daddadakkel ti sippitna, ngem inton agangay ad-adunto manen dagiti babbabassit ti sippitna. Nadlaw met dagiti managsukimat nga agiinnasawa ti dadduma kadagiti finch nga agsabali ti “kitana” ket napigpigsa ti resistensia dagiti agbalin a sibongda. Kinunada a no agtultuloy ti panagasawa ti agsabali a kita, nalabit maymaysanton a kita ti pagbalinan dagiti finch.25

Ipakita dagiti Darwin’s finches a ti maysa a kita kabaelanna ti makibagay iti agbaliwbaliw a paniempo

Talaga kadi a makapataud ti natural selection iti interamente a baro a kita? Iti napalabas a dekada, ti evolutionary biologist a ni George Christopher Williams ket nangrugi nga agduadua no kabaelan dayta ti natural selection.26 Idi 1999, ni Jeffrey Schwartz, a mammutar kadagiti teoria mainaig iti ebolusion, insuratna a ti natural selection mabalin a tulonganna ti nadumaduma a kita ti mula ken animal a makibagay iti nadumaduma a kasasaad, ngem saan a mangpataud iti baro a kita.27

Kinapudnona, dagiti Darwin’s finches ket saan a nagbalin “a baro a kita.” Nagtalinaedda latta a finch. Ket yantangay agiinnasawada, mapagduaduaan dagiti pamay-an ti dadduma nga ebolusionista no iti panangklasipikarda iti makuna a kita. Kanayonanna,  dagiti impormasion maipapan kadagitoy a tumatayab ibutaktakda ti kinapudno nga uray dagiti nalatak nga akademia mainaig iti siensia mabalin a saanda met nga idatdatag dagiti amin nga ebidensia.

Teoria 3. Dagiti fossil ket pammaneknek iti macroevolution. Ti nadakamat a broshur ti NAS iparipiripna kadagiti agbasbasa a dagiti fossil, wenno timmangken a tedda ti sibibiag idi a bambanag, a nasarakan dagiti sientista ket mangted iti umdas a pammaneknek a napasamak ti macroevolution. Kastoy ti nailanad iti dayta: “Nagadu a kita ti biag ti natakuatan iti nagbaetan dagiti ikan ken amphibian, iti nagbaetan dagiti amphibian ken reptilia, iti nagbaetan dagiti reptilia ken mamalia, agraman ti kapuonan dagiti mamalia. Masansan ngamin a narigat nga ilasin a naan-anay no kaano a napasamak ti panagbalbaliw manipud iti maysa agingga iti sabali a partikular a kita.”28

No ania ti agpayso. Makapasiddaaw ti kinuna ti broshur ti NAS. Apay? Ni Niles Eldredge, a maysa a napeklan nga ebolusionista, admitirenna a dagiti fossil paneknekanna nga awan ti in-inut a napagtitipon a panagbalbaliw, no di ket bayat ti panaglabas ti naunday a tiempo, “bassit wenno awan pay ketdi ti napasamak nga ebolusionario a panagbalbaliw iti kaaduan a kita ti mula ken animal.” *29

Sigun iti ebidensia manipud kadagiti fossil, amin a kangrunaan a grupo dagiti animal ket kellaat a nagparang ken dandani saan a nagbaliw

Agingga ita, agarup 200 milion a dadakkel a fossil ken binilion a nagbabassit a kita dagitoy ti nakabakab ken nailista dagiti sientista iti intero a lubong. Adu a managsukimat ti umanamong a daytoy nagadu ken detalyado a rekord ti fossil ipakitana nga amin a kangrunaan a grupo dagiti animal ket bigla a timmaud ken dandani saanda a pulos a nagbaliw. Adu met ti nadumaduma a kita a nagbiit a naungaw a kas iti kabiit ti itataudda.

Panamati iti Ebolusion—Maysa a Kita ti “Pammati”

Apay nga ipapilit ti adu a nalatak nga ebolusionista nga agpayso ti macroevolution? Insurat ni Richard Lewontin, a nalatak nga ebolusionista, nga adu a sientista ti sidadaan a mamati kadagiti nasientipikuan a panagrasrason gapu ta addan ti patpatienda. Mamatida iti materialismo. * Di pay ketdi kayat ti adu a sientista a panunoten a posible nga adda masirib a Diseniador. Ngamin, kas iti kinuna ni Lewontin, ‘saanda nga akseptaren ti posibilidad nga adda Namarsua.’30

Maipapan iti dayta, kastoy ti naadaw iti Scientific American nga imbaga ti sosiologo a ni Rodney Stark: “Dua gasut a tawenen a maitantandudo ti ideya a no kayatmo ti agbalin a nasientipikuan ti panagpampanunotna, masapul a saanka nga agpaimpluensia iti relihion.” Imbagana pay a kadagiti unibersidad a pakaar-aramidan dagiti panagsukimat, “dagiti relihioso a tattao saanda a kayat ti agsao maipapan iti Dios.”31

No patiem nga agpayso ti pannursuro mainaig iti macroevolution, masapul a patiem a dagiti agnostiko wenno ateistiko a sientista dida ipalubos a dagiti bukodda a kapanunotan ti mangimpluensia kadagiti nasientipikuan a takuatda. Masapul a patiem a ti mutation ken natural selection ti makagapu a timmaud ti amin a komplikado a kita ti parsua, nupay paneknekan ti 100 a tawenen a panagsukimat a ti mutation saanna a nabalbaliwan ti uray maysa la koma a kita ti mula wenno animal tapno agbalin nga interamente a kabbaro a kita. Masapul a patiem nga in-inut a nagbalbaliw ti amin a parsua manipud iti maymaysa nga inapona, uray no ipakita dagiti fossil a dagiti kangrunaan a kita ti mula ken animal ket kellaat a timmaud ken saan nga in-inut a nagbalin a sabali a kita, uray no aglabas ti di mabilang a tawtawen. Maikunatayo kadi a ti kasta a pammati ket naibatay iti kinapudno wenno teoria laeng? Wen, ti panamati iti ebolusion ket maysa a kita ti “pammati.”

^ par. 3 Dagiti nagbaliw a kita a napataud dagiti agpapaadu iti aso ket masansan a gapu kadagiti nagpalia a gene. Kas pagarigan, ti kinapandek ti aso a dachshund ket maigapu iti adda depektona nga itatanor ti nalukneng a tulangna isu a matiltil ti idadakkelna.

^ par. 6 Nupay ti sao a “kita” ti masansan a nausar iti daytoy nga artikulo, laglagipem a daytoy a termino ket saan a masarakan iti Genesis a libro iti Biblia, a nangusar iti termino a “kakikita” a nalawlawa ti saklawenna. Masansan a ti aw-awagan dagiti sientista nga ebolusion dagiti baro a kita ket bassit laeng a panagbalbaliw iti maysa a “kakikita,” kas iti sao a nausar iti salaysay ti Genesis.

^ par. 8 Ipakita dagiti panagsukimat a ti cytoplasm ti selula, dagiti kulapotna, ken ti dadduma nga estrukturana ket adda met epektona iti agbalin a langa ken iti maaramidan ti maysa nga organismo.

^ par. 9 Mamati ni Lönnig iti panamarsua. Dagiti komentona iti daytoy nga artikulo ket personal a kapanunotanna ken saan a kapanunotan ti Max Planck Institute for Plant Breeding Research.

^ par. 10 Kadagiti panageksperimento mainaig iti mutation, namin-adun a natakuatan a bumasbassit a bumasbassit ti bilang dagiti kabbaro a kita idinto ta agtultuloy ti itataud ti orihinal a kita. Malaksid iti dayta, awan pay 1 porsiento kadagiti napataud a kita ti mula ti napili para iti kanayonan a panagsukimat ken kurang met a 1 porsiento iti dayta a grupo ti natakuatan a maitutop a mausar iti komersial a panggep. Nupay kasta, awan ti napataud nga uray maysa laeng nga interamente a baro a kita ti mula ken animal. Dakdakes pay dagiti resulta ti panangpaadu kadagiti kita ti animal ngem kadagiti mula, isu a naisardengen dayta.

^ par. 21 Uray dagiti sumagmamano a pagarigan dagiti fossil nga us-usaren dagiti managsukimat kas pammaneknek ti ebolusion ket mapagdedebatean. Kitaem ti panid 22 agingga iti 29 ti broshur a The Origin of Life—Five Questions Worth Asking nga impablaak dagiti Saksi ni Jehova.

^ par. 24 Ti “materialismo” iti daytoy nga anag, tuktukoyenna ti teoria a dagiti amin a banag iti uniberso, agraman ti amin a biag, ket timmaud nga awan ti tulong ti asinoman a nabilbileg ngem iti tao.