Kpehe ka ala ịlẹpwụ

Kpehe ka ẹga kị da egbeju nya ala ju

Ẹla ọlẹ kị da ba ẹjwọ: “Ọlọ a ri nya Hagaf ọnyị nya Hagav bwu ẹga nya Yahweh Sabaot”

À Jẹ́ Ẹla Ọlẹ?

À Jẹ́ Ẹla Ọlẹ?

Ányị ẹnyị ọlẹ kị da ba ẹjwọ lụka nya alene à tị́ myị ju ẹla ọla ịBayịbụụ?

ẸJWỌ ọlẹ kị da ẹnyị ọhẹ ba, lala ụka nya ẹka ohu irwiye ka ẹka ohu ịrwọnyẹ ene nya ọmama nya ịKịrayịsị (700-600 B.C.E.), juwa ịị Bible Lands Museum ọla iJerusalẹm. Ị gba ẹjwọ ọọwa bwu ụgbụ o-ju ogu eji ọhẹ kọ ji ba Hebron ụ-ụwa Isirẹlụ ba. Ẹla ọlẹ kị da bọọ yẹkẹẹ: “Ọlọ a ri nya Hagaf ọnyị nya Hagav bwu ẹga nya Yahweh Sabaot.” Ányị ẹla ọlẹ kị da wẹẹ à tị myị ọnụ ju ẹla ọla ịBayịbụụ? Ọ mẹjẹ nyori ẹnyị nya Ohe ko ri iJihova, kị kaa dọọ nyị YHWH la alụfabeti nya iHiburu inyogo, ri ẹnyị ọlẹ kị jẹ́ yẹẹyẹẹ bala ọ-kaa kpa wụrụ ẹnụ myị́ ẹnụ lụka onyogo. Omyi ẹla ị-da ba ang ịkịla ịlẹ kị gba bwu ụgbụ o-ju ogu eji ọọwa mẹjẹ nyori angịlẹ kị hu ẹga ọọwa nya ẹga ọ-tawụlẹ bala iwe-ịbaa kaa da ẹnyị nya Ohe, tụ́ ẹnyị nya angịnyị ịlẹ kị kaa wụrụ ka da wụlẹ ẹ-ẹnyị nya Ohe ba e-egulọ nya ụwa, ụka myị́ ụka.

Dr. Rachel Nabulsi ọla University of Georgia ya ẹla u-uhye nya ẹla ịlẹ kị da ba ang ụ-ụwa yẹkẹẹ: “Ẹnyị nya YHWH hyeehe ụ-ụwa mwụba-mwụba. Ọwẹ mẹ ang lụmẹ-lụmẹ jẹ́ẹhị. . . . Ẹla ịlẹ kị da wẹ mẹjẹ jaabwọ ká ọngọlẹ kọ ri enyi nya YHWH baba ọ-ọhịhị nya ala Isirẹlụ bala ala iJuda kaka ba.” Ọwẹ myị ọnụ ju ịBayịbụụ, chajị ẹnyị nya Ohe, kị kaa dọọ nyị YHWH la alụfabeti nya ala iHiburu, hyeehe ụka ụnọ ịmányị tị ụ-ụwa. Ụka lụmẹ-lụmẹ, angịnyị la ẹnyị ịlẹ kị kaa wụrụ ka da wụlẹ ẹ-ẹnyị nya Ohe Oluhye.

Etu nya “Yahweh Sabaot” ọlẹ kị da ba ẹjwọ ọọwa ri, “iJihova nya ụbwọ-ẹwụ.” Lẹ, ọlala o-ri angịnyị ịlụka onyogo kaa wụrụ ẹnyị nya Ohe Oluhye bala omyi ẹla ọlẹ ko ri, “iJihova nya ụbwọ-ẹwụ” ụka myị́ ụka. Ọ há ịnyịnyị nyọlẹ ká omyi ẹla nya “iJihova nya ụbwọ-ẹwụ” hyeehe ụka ohu imiiye da iwo ineku kụrụ ịta (283) ẹ-ẹpwụ nya ụpa nya ịBayịbụụ ọlẹ kị da la òja nya iHiburu, ọgụgụụgụ ri apwụ nya Ayịsaya, iJeremaya, bala ịSẹkaraya.