Twende kovidio oini

Twende komurya

Ovahongonone vaJehova

Toorora eraka Otjiherero

 EKONDWA 15

Eye wa kuramena po otjiwaṋa tjaMukuru

Eye wa kuramena po otjiwaṋa tjaMukuru

1-3. (a)  Ongwaye Ester tjaa tira okuyenda komurumendu we? (b) Matu kahungirira komapuriro yeṋe nai ohunga na Ester?

ESTER wa kondjisa okuwisa omutima pehi, otja tjaa vaza porupanda rwondjuwo youhona moSusa. Kari oupupu oparukaze ku Ester okutoora omukambo mbwi. Oviṋa avihe ohunga nondjuwo youhona ndji, vya ungurirwe momuano omuhimise. Tji wa tara kozondwezu zozongombe zovivava nḓa ungurwa pomawe wovivara pekepeke, ovayumbe voviku, nomakuma nga harekwa nozohima ozoheze zovivara oviwa, nozongunḓe zayo nḓa ungurwa pomawe omahareke pekepeke, novipuka ovihimise mbya ungurwa povitenda. Poo nandarire oruveze orunene rwopondomba ondjuwo youhona ndji pu ya tungirwe, popezu nozondundu zaZagros nḓa koverwa i ombundu, nu ndja tara momeva omakohoke wonḓonḓu Karkheh. Avihe mbi vya ungurirwe okuzemburukisa omundu auhe ngu mai kombara, ohunga nounene womurumendu Ester kaa i ngwi, nu ngwee riisana omuini kutja “ombara onene.” Nu eye wina ongwa ri omurumendu waEster.

2 Kerkes kamurumendu omundu ngu mo undjire ku Ester okukara na ye! * Eye kena pa kondja okuhorera kovarumendu vovihorera oviwa tjimuna Abraham, ngwa puratena ku Mukuru indu tje mu rakiza okupurutena komukazendu we, Sara. (Gen. 21:12) Ombara kaai tjiwa Jehova Mukuru waEster poo nandarire Omatwako We. Posi yokutja oyo aai tjiwa omatwako waPersie, tjimuna etwako ndi tjaera otjiṋa Ester tja ri pokutjita. Hapo tja ri otjikeṋa? Etwako ndi aari tja, omundu auhe ngwa hiti mondjuwo youhona na kamuna ombara e ha isanenwe, eye aa sokuṱa. Ester kena pa isanewa, nungwari eye wa tya okuyenda kombara. Otja tjaa yende ama ryama popezu morupanda rwomoukoto paa yenene okumunikwa nawa okuza kotjihavero tjouhona, eye ngahino aa munu kutja wa kuramene okuṱa.​—Lesa Ester 4:11; 5:1.

3 Ongwaye Ester tja toora omukambo mbu mape ya au mu twa  moumba nao? Nu matu rihongere tjike kongamburiro yomukazendu omuhuze ngwi? Rutenga, ngatu tare kutja peya vi Ester ma rire omukazendu wombara yaPersie.

Ester wa ri omungendu?

4. Pe ya vi Ester me yekukara pu nomuramwe Mordekai?

4 Ester wa ri osewa. Ombeibela kai hungire ovingi ohunga novanene ve mbe mu ruka ena rOtjiheberi ndi Hadasa, ndi heya “omumbango,” omuti woviyao oviwa ovivapa. Indu ovanene vaEster tji va ṱa, omuzamumwe we umwe omurumendu womutima omuwa wena Mordekai, we mu isa po omuatje we omuini ne mu kurisa. Eye wa ri omuramwe, posi yokutja Mordekai wa ri omunene tjinene pu ye. Eye wa toora Ester ne mu kurisa otjomuatje we omuini.​—Ester 2:5-7, 15.

Mordekai wa ri nepu ewa rokukara nongamburiro momuatje we ngwe kurisa

5, 6. (a) Mordekai we kurisa Ester momuano uṋe? (b) Ester na Mordekai va ri nehupo nda ri vi moSusa?

5 Mordekai na Ester va ri Ovajuda ovahuurwa motjihuro tjaPersie, nu ngahino aave tumbwa navi mena rongamburiro yawo nOmatwako ngaave kondjisa okuṱakamisa. Otja Mordekai tjee mu hongo ohunga na Mukuru omunatjari ngwa yama otjiwaṋa tje rukuru, Ester wa yenda ama suvere Mordekai. (Lev. 26:44, 45) Tjiri tjiri oupanga waEster na Mordekai we kurira ko.

6 Pe munika aayo Mordekai wa ri notjiungura tjoutjevere pondjuwo youhona moSusa, nu aruhe aa haama pomivero pu novakarere vombara varwe. (Ester 2:19, 21; 3:3) Ombeibela kai hungire ohunga na Ester tjee kuru. Nungwari matu yenene okukara nongamburiro kutja aa tjevere omuramwe nonganda yawo nawa. Owo ngahino va turire momaturiro wovandu ovasyona. Nu mape ya aa tjaterwa okuyenda kotuveze twomarandero moSusa, ovahambure vogoldo novosilveri novarandise varwe paave randisire oviṋa vyawo. Ester kaa tjiwa kutja oviṋa oviwa vyondiru mbyo mape ya avi karira oviṋa eye omuini mbi ma yenene okukara navyo, orondu kaa tjiwa kutja ehupo re ma ri karunduruka.

 “Wa ri omusukona omuwa omumanise”

7. Ongwaye Vasti tja isakewa okurira ombara oserekaze, nu kwa kongorera tjike?

7 Eyuva rimwe, moSusa aa mu ryanga otuyambo ohunga nonyungunyungu ndja ri meṱunḓu rombara. Ombara Kerkes ya tjitira ovahongore novanane vayo ozohongora omukandi. Okuzambo a tye kutja ma isanisa ombara oserekaze ye ombwa, Vasti, ngwa ri ama tjitire ovakazendu omukandi wawo peke mondjuwo youhona. Nungwari Vasti wa panḓa okuya. Motjiṱahoṋi nomapindi, ombara ya pura ondunge kovayandjandunge vayo kutja Vasti ma sokuverwa vi. Kwa kongorera tjike? Ombara ye mu yeka otjihako tjokurira ombara oserekaze nu ai utu okupaha ombara oserekaze yarwe. Ovakarere vombara va uta okupaha ovasukona ovawa nu mu wo ombara omu mai ritoororere ombara oserekaze ombe.​—Est. 1:1–2:4.

8. (a) Ongwaye Mordekai ngahino tja ri nongendo nomekuriro waEster? (b) Matu yenene vi okukara noumune wOmbeibela ohunga nouwa womombuniko? (Wina tara mOmiano 31:30.)

8 Matu yenene okuripura na Mordekai tji ma tara ku Ester nomutongatima nu munda umwe e nongendo yokutja okanatje ke nambano kekuru nu ka rire okakazendu okawa. Ombeibela mai tja: “Wa ri omusukona omuwa omumanise, nu wa tungirwe nawa.” (Est. 2:7) Ombeibela i raisa kutja okurira omuwa mombuniko otjiṋa otjiwa, posi yokutja wina matu sokurira ozonongo noverisusuparise. Tjarwe mape ya atu kara novikaṋena ovivi tjimuna omeritongamisiro. (Lesa Omiano 11:22.) Ove wina u muna kutja oviṋa mbya hungirwa mba ouatjiri? Nu hapo ouwa waEster we mu vatera poo wa tjita kutja me ritongamise? Indjeye tu konḓonone.

9. (a) Pa tjitwa tjike indu ovakarere vombara tji va muna Ester, nu ongwaye okuhaṋika na Mordekai tji tja ri otjiṋa otjihihamise? (b) Ongwaye Mordekai tja yandjera Ester okukupwa i omurumendu omuhakambura? (Wina tara kokaongo.)

9 Ovakarere vombara va muna Ester. Owo ve mu isa po pu Mordekai nave mu twara kondjuwo youhona munda mbwi nonḓonḓu, pu novasukona varwe mbu va kapaha. (Est. 2:8) Ngahino tja ri otjiṋa otjihihamise ku wo okuhaṋika, orondu owo va ri otja ihe nomuatje. Mordekai katja vanga kutja omuatje we ngwe kurisa ma kupwe i omurumendu omuhakambura, nandarire kutja ombara, nungwari eye kaa yenene okutjita otjiṋa okutjaera orukupo ndwi. * Ester ngahino wa puratena nombango aihe komaronga Mordekai nge mu pa ngunda e hi yekutoorwa! Tje yekutwarewa kondjuwo youhona koSusa, eye wa ri nomapuriro omengi. Eye ma kakara nehupo ndi ri vi?

 Eye “wa ingonekerwe i avehe mbe mu muna”

10, 11. (a) Ongaro ombe yehupo Ester me yekukara ye mu ṱuna vi? (b) Mordekai wa raisa vi kutja ee rikende ohunga na Ester?

10 Ehupo raEster ra runduruka tjinene. Eye wa ri mokati ‘kovasukona ovengi’ mba etwa kondjuwo youhona okuza kotukondwa pekepeke mouparanga wouhona waPersie. Ozombazu nomaraka novikaro vyawo mape ya vya pangukire tjinene. Owo va tuwa kehi yondjeverero yaHegai, nu va ri kehi yomaṱunino wokupwa kwovakazendu ngaaye kambura ombura aihe nu ngaaye kamburire mo okuvavwa nomaze womira nokumyangwa nomaze womapya. (Est. 2:8, 12) Ongaro yehupo otja indji ngahino ya tjita kutja ovasukona tjiva ve yandje ombango tjinene kombuniko yawo, okurihivira ouwa wombuniko nokupatasana kutja ngu ri omuwa tjinene povakwao owaṋi. Ongaro ndji ya ṱuna vi ku Ester?

 11 Mordekai ee rikende tjinene ohunga na Ester. Pe raisiwa kutja eyuva arihe Mordekai aa kondjo okuyenda popezu netuwo mu mwa ri Ester okukondja okuzuva kutja u ri nawa poo indee. (Est. 2:11) Eye ngahino wa ri nomutongatima tjaa zuu ohunga na Ester movakarere vondjuwo youhona kutja u ri nawa. Otjikeṋa tji tje mu pa omutongatima mbwo?

12, 13. (a) Ovandu mba ri puna Ester aave mu vara vi? (b) Ongwaye Mordekai tja ri nomutongatima indu tjaa zuu kutja Ester kena pa raera ovandu kutja eye Omujuda?

12 Hegai wa tjaterwa i ongaro yaEster tjinene nga tjee mu tjindi norusuvero ne mu pe ovakarere hambombari nondjuwo ombwa povakazendu avehe. Ombeibela nandarire mai tja: Ester “wa ingonekerwe i avehe mbe mu muna.” (Est. 2:9, 15) Ouwa womombuniko auyerike ombwa tjita kutja Ester ma ingonekwe i ovandu nao? Kako, kaya ri mena rouwa we uriri.

Ester aa tjiwa kutja okurira omurisusuparise nu onongo oviṋa ovinanḓengu tjinene pouwa wombuniko

 13 Okutara kotjihorera Ombeibela mai tja: “Otja kondunge yaMordekai, Ester we rihorekere kutja eye Omujuda.” (Est. 2:10) Mordekai wa rakiza omusukona Ester okukengeza kutja a ha raere ovandu kutja eye Omujuda, orondu aa tjiwa kutja ovandu mouhona waPersie va ri nonyengo novandu votjiwaṋa tjawo. Tja ri otjinyandise tjomutima ku Mordekai okumuna kutja Ester aa raisa ounongo nonḓuviro nandarire kutja kari puna ye!

14. Omitanda mavi yenene vi okuhorera ku Ester?

14 Omitanda ndino wina mavi sokuyorokisa omitima vyovanene vawo na imba mbe ve kurisa. Nandarire tji vi ri kokure novanene vawo mokati kovandu vozongaro ozombi zomeritjindiro, omitanda mavi yenene okupirukira ozongaro ozombi nḓo nu avi ṱakama momirari vyaJehova. Tji va tjiti otja Ester, mave yorokisa omutima waTate womeyuru.​—Lesa Omiano 27:11.

15, 16. (a) Ester wa tjita vi kutja ombara i mu suvere? (b) Ongwaye omarundurukiro wongaro yehupo raEster tji ya ri ouzeu ku ye?

15 Oruveze tji rwa tumbuka ku Ester okuyenda kombara, eye wa perwe ouyara wokutoorora oviṋa ngamwa avihe mbyaa munu kutja ma hepa ngahino okukeriṱuna nokuripwisa navyo kombunda. Eye kaningirire oviṋa vyarwe pendje na imbi mbya raerwa i Hegai. (Est. 2:15) Eye ngahino wa muna kutja ouwa womombuniko auyerike kamaau tjiti kutja ombara i mu suvere, nungwari ouhirona nombepo yomerisusuparisiro ooviṋa mbi mavi nana ombango yombara. Pa kara nao poo indee?

16 Ombeibela mai tja: “Ombara arire tji ya huru Ester tjinene povasukona avehe ovakwao, neye wa muna ondjingonekero nonyuṋe komurungu wombara povakwao avehe. Oyo ya twa ekori rouhona kotjiuru tjaEster, nai mu ziki kutja a rire ombara oserekaze moruveze rwaVasti.” (Est. 2:17) Mape ya ya ri ouzeu komusukona Omujuda ngwi okurundurura ongaro yehupo re, orondu eye nambano wa rira ombara oserekaze, nomukazendu wombara onamasa kombanda yehi moruveze ndwo! Otjihako tje otjipe tje mu tjita kutja ma ute okuritongamisa? Kako, kena pa rundurura ongaro ye!

17. (a) Ester wa raisa onḓuviro ku ihe ngwe mu kurisa momiano viṋe? (b) Ongwaye otjihorera tjaEster tji tji ri otjinanḓengu ku eṱe ndino okukongorera?

17 Ester wa kara nonḓuviro ku ihe ngwe mu kurisa, Mordekai. Eye kena pa raera ovandu kutja Omujuda. Indu Mordekai tja zuva kutja pe novandu mbu mave vanga okuzepa ombara Kerkes, wa raera Ester, nu Ester wa raisa onḓuviro na karakiza ombara nu imba mbaave vanga okuzepa ombara va zepewa. (Est. 2:20-23) Ester ngunda wa ri nongamburiro mu Mukuru we nu wa raisa ombepo yomerisusuparisiro nonḓuviro. Ndino wina matu sokuhorera otjihorera  tjaEster, mena rokutja ovandu ovengi kave raisa onḓuviro. Posi yokutja ovandu mbe nongamburiro tjiri, ve kara nonḓuviro otja Ester.

Ongamburiro yaEster mai rorwa

18. (a) Ongwaye Mordekai tja panḓa okuripetera ku Haman? (Wina tara komambo wokehi.) (b) Ovarumendu novakazendu ovengi ndino ve horera vi ku Mordekai?

18 Omurumendu wena Haman wa pewa otjihako tjokombanda mouhona waKerkes. Ombara ya zika Haman ngwa ri omuyandjandunge wayo ohongora okurira omundu omutjavari kehi yayo. Nu ya rakiza ovandu avehe kutja ve raise ondengero ku Haman mokuwora ozongoro nokuripetera ku ye. (Est. 3:1-4) Nungwari erakiza ndi ra eta ouzeu ku Mordekai. Eye aa tjiwa kutja ma sokukara nonḓuviro kombara, posi yokutja kamoviṋa mbi mavi tjiti kutja ma tengurure Mukuru we. Haman wa ri ondekurona yaAgag, ombara yOvaamalek ndja zeperwe i omuprofete waMukuru, Samuel. (1 Sam. 15:33) Ovaamalek va ri ovarunde tjinene nga tji va rira ovanavita vaJehova notjiwaṋa tjaIsrael. Mukuru wa nakaurire Ovaamalek otjotjiwaṋa. * (Deut. 25:19) Nambano Omujuda omuṱakame ma sokuwora vi ozongoro nokuripetera kOmuamalek? Mordekai kaa yenene okutjita nao. Eye wa panḓa okuwora ozongoro nokuripetera ku Haman. Nga kundino, ovarumendu novakazendu ovengi ve twa omiinyo vyawo moumba kutja ve ṱakamise omurari wOmbeibela mbu mau tja: “Omundu wa sokukara nonḓuviro ku Ndjambi komeho yokukara nonḓuviro kovandu.”​—Oviung. 5:29.

19. Haman wa ri nondando yatjike, nu eye wa popa vi ombara?

19 Haman wa pindika tjinene. Nu eye aa vanga okuzepa Mordekai notjiwaṋa tje atjihe! Haman wa popa ombara mokutjita kutja Ovajuda ve munike aayo ovandu ovavi. Nokuhinakutamuna omana wawo, eye we ve munikisa kutja kavandu ovananḓengu, mokuraera ombara kutja owo ‘omuhoko mbwa rimbara akuhe mouhona wayo.’ Eye nandarire wa tja owo kave nonḓuviro kozoveta zombara, nokutja ovapirukire ovavi tjinene. Haman wa raera ombara kutja ma yandja otjimariva tjonḓengu yokombanda otjotjisuta kerakiza rokuyandeka otjiwaṋa atjihe tjOvajuda. * Kerkes wa yandja ongoho ye yokomunwe ku Haman okuzikamisa ondyero yaHaman.​—Est. 3:5-10.

20, 21. (a) Ombuze yaHaman ya ṱuna vi kOvajuda mouparanga wouhona waPersie, na ku Mordekai? (b) Mordekai wa ningira Ester okutjita vi?

 20 Tjimanga ovanatjikara va handjaura ombuze yerakiza kOvajuda ohunga nonḓiro yawo motukondwa atuhe twouhona. Ripura nomuano ombuze ndji mu ya ṱuna kovandu moJerusalem, mu mwa ri otjihupe tjOvajuda mba kuturwa okuza koBabilon nu mbaave kondjo okutungurura otjihuro tji tji ha ri nomakuma okuvetjevera. Mordekai ngahino we ripurira ku wo wina na komapanga we novazamumwe ve moSusa indu tja zuva ombuze ondirise ndjo. Noruhoze, Mordekai wa nyondorora ozombanda ze, ne rihwikike omakutu, e riyumbu omutwe motjiuru na tuurunga otjihuro ama uru nomasa. Munda imbo warwe, Haman wa haamene pu nombara amave nu, nu eye kena pe rikendera koruhoze ndwa eta kOvajuda ovengi nakomapanga wawo moSusa.​—Lesa Ester 3:12–4:1.

21 Mordekai aa tjiwa kutja nai ma sokutoora omikambo okuyama Ovajuda. Nu hapo eye ma yenene okutjita vi? Ester wa zuva ohunga noruhoze rwaMordekai ne mu hindire ozombanda, nungwari Mordekai kaa vanga okuhuhumiṋwa. Eye ngahino ee ripura kutja ongwaye Mukuru we, Jehova tja yandjera kutja ma yekwe omuatje we omusuverwa Ester nokuyandjera kutja ma rire ombara oserekaze yombara ndji ha ri omukambure. Nu nai ngahino wa uta okumuna omaziriro komapuriro we. Mordekai wa hinda ombuze  kombara oserekaze Ester okumuningira kutja me ke riyarikaṋe kombara i ṱotjari “novandu ve.”​—Est. 4:4-8

22. Ongwaye Ester tjaa tira okuyenda komurumendu we? (Wina tara komambo wokehi.)

22 Ester mape ya wa hara emuma tja zuva ombuze ndjo. Inga tjiri ya ri omarorero omanenenene kongamburiro ye. Eye wa raera Mordekai kutja ma tira. Nu we mu zemburukisa ohunga netwako rombara, ndi tja tji wai kombara ngunda au hiya isanewa mo zepewa. Nungwari ombara tji ye ku urike nokati kayo kongoldo, otji u hi nakuzepewa. Nu okuisira ku imbi mbya tjitwa ku Vasti mena rokutja wa panḓa okuyenda kombara tji ye mu isana, Ester aa munu kutja mape ya a zepewa tja i kombara ngunda e ha isanewa. Ester wa raera Mordekai kutja oure womayuva 30 nga kapita ombara kai ya rora okumuisana oparukaze! Mena rokutja ombara ya kara orure ndu ṱa mbo nokuhina okumuisana, Ester aa munu kutja ngahino ombara kai mu vanga rukwao. *​—Est. 4:9-11.

23. (a) Ovikeṋa Mordekai mbya raera ku Ester otjomuano wokuyanḓiparisa ongamburiro ye? (b) Ongwaye tji matu sokuhorera ku Mordekai?

23 Mordekai wa zira Ester oukukutu otjomuano wokuyanḓiparisa ongamburiro yaEster. Eye we mu raera kutja tja mwina moruveze otja indwi, ondjamo kOvajuda mai zu meyuru. Nu Ester ma yamwa vi omapirukiro tji ya ririre ko omengi? Mordekai wa raisa ongamburiro yomasa mu Jehova, ngu ha roro okuyandjera ovandu Ve okuyandekwa nu ngu yenenisa omakwizikiro We. (Jos. 23:14) Okuzambo Mordekai wa pura Ester na tja: “Ngu ma tjiwa owaṋi kutja ngahino ove otji wa zikirwa okurira ombara oserekaze moruveze otja indwi!” (Est. 4:12-14) Mordekai ka raisire otjihorera otjiwa nao tji matu sokuhorera? Eye wa ṱakama mu Mukuru we, Jehova. Nu hapo otji tu tjita wina poo indee?​—Omiano 3:5, 6.

 Ongamburiro yaEster ye mu vatera kutja a ha tira onḓiro

24. Ester wa raisa vi ongamburiro nouvanḓe?

24 Ester nambano aa sokutoora omukambo tjimanga. Eye wa ningira Mordekai kutja ma woronganise ovandu avehe ve rikute kuna ye okuritjaera kovikurya oure womayuva yetatu. Nu eye wa mana ombuze ye ndji nomambo nga raisa ongamburiro onene nouvanḓe nga kundino nga: “Tji me ṱu mokutjita nao, hi ṱe.” (Est. 4:15-17) Eye ngahino wa kumba oukukutu momayuva yetatu ngo. Tjimanga oruveze rwokukahungira ku nombara rwa yenena. Eye we rihwikika ozombanda ze zombara oserekaze nu wa kondja nomasa kutja ma yenene okunana ombango yombara. Okuzambo wa ya okukahakaena na yo.

Ester wa twa omuinyo we moumba kutja ma yame otjiwaṋa tjaMukuru

25. Kahurura kutja pa tjitwa tjike indu Ester tja ya komurumendu we?

25 Otja tji pa kahururwa pomautiro wekondwa ndi, Ester wa ya kondjuwo youhona. Eye mape ya wa ri nomburuma, nomeripura omengi nu mape ya aa kumbu nomasa. Eye wa hita mondjuwo youhona pu ma yenene okumuna Kerkes kotjihavero tje. Nu ngahino wa kondja okutara momurungu we kutja ma raisa ohange poo indee. Andakuzu eye wa undja orure okuhakaena nombara, atja tji mu kendisira ko. Nungwari ka undjire orure, nomurumendu we we mu muna. Ombara ngahino ya himinwe okumuna Ester, posi yokutja ya raisa ombepo ombwa. Oyo ya ropororera Ester okati kayo kouhona!​—Est. 5:1, 2.

26. Ongwaye Ovakriste vatjiri tji ve hepa ouvanḓe otja Ester, nu ongwaye oviungura vyaEster tji vya uta oruveze ndwo uriri?

26 Ombara ya ri nonḓero okupuratena ku Ester. Ester wa raisa ouṱakame ku Mukuru na twa omuinyo we moumba kutja ma yenene okuyama otjiwaṋa tjaMukuru. Momuano mbwi Ester we tu pa otjihorera otjiwa tjongamburiro. Ovakriste vatjiri ndino ve vara ovihorera otja imbi pondondo yokombanda. Jesus wa tja ovahongewa ve vatjiri mave tjiukirwa korusuvero nombepo yomeriyandjerero. (Lesa Johanes 13:34, 35.) Kutja tu yenene okuraisa orusuvero otja indwo, matu sokurira ozombanḓe otja Ester. Nungwari, nandarire kutja eye wa kuramena po otjiwaṋa tjaMukuru eyuva ndo, oviungura vye mbyo opu vya uta. Nu hapo atja yenena vi okuzuvisa ombara kutja omuyandjandunge wayo omusuverwa, Haman, wa ri omundu omuvi tjinene? Eye ma yama vi ovandu ve? Matu kamuna omaziriro komapuriro nga mekondwa ndi ma ri kongorere ko.

^ par. 2 Kerkes I, ongwa ri ombara youhona waPersie okuutira meserewondo oritjatano Komurungu waKristus.

^ par. 9 Tara kokaongo ku make tja: “Omapuriro ohunga na Ester,” mEkondwa 16.

^ par. 18 Haman mape ya ongwa ri Omuamalek omusenina ngwa serwe ko, orondu imba “mba hupa” va yandekwa momayuva wOmbara Hiskija.​—1 Ekuruh. 4:43.

^ par. 19 Haman wa yandja ovisilveri vyondjinda yozokilograma 340 000, ndino ndji nonḓengu yozoranda omangete omengi. Ndovazu Kerkes I ongwa ri Ahasuerus, ovimariva mbyo mape ya vye mu nana ombango. Orondu eye aa hepa ovimariva ovingi kutja ma yenenise ondando ye yokurwisa Ovagrike.

^ par. 22 Kerkes I aa tjiukirwa koviyeruka, nu wa ri nomazenge omavi. Omutjange womakurungi wOvagrike wena Herodotus wa tjanga ovihorera tjiva vyovita pokati kaKerkes nOvagrike. Ombara ya yandja erakiza rokutja ozondjuwozomomeva nga ze tu we kumwe kutja ze munike tjimuna ondopa. Otjivepo otjinamasa tji tja teya ondopa, Kerkes wa rakiza kutja ovaungure ve kondwe oviuru na raere ovakarere ve “okutona” omeva ngunda amape lesewa ombuze ombi. Potjitjitwa tjingetjo, omurumendu umwe omutumbe tje riyarikaṋa kombara kutja omuzandona we a ha kara norupa movita, Kerkes wa rakiza kutja omuzandona ngwi makondwe pokati norutu rwe ru raisiwe otjerakiza.