Siensia kag Biblia—Nagasumpakilay Bala Ini?

ANG kabangdanan sang pagsinuay sa tunga ni Galileo kag sang Katoliko nga Simbahan nagsugod mga siniglo antes pa nabun-ag sanday Copernicus kag Galileo. Ang pagtamod nga ang duta amo ang sentro, ukon geocentric, sang uniberso ginbaton sang una nga mga Griego kag ginpabantog sang pilosopo nga si Aristotle (384-​322 B.C.E.) kag sang astronomo-​astrologo nga si Ptolemy (ikaduha nga siglo C.E.). *

Naimpluwensiahan sang Griego nga matematiko kag pilosopo nga si Pythagoras (ikan-om nga siglo B.C.E.) ang konsepto ni Aristotle tuhoy sa uniberso. Ginbaton ang pagtamod ni Pythagoras nga ang tipulon kag ang bilog perpekto nga mga korte, nagpati si Aristotle nga ang mga langit daw nagasampawanay nga mga bilog, kaangay sang mga anib sang sibuyas bombay. Human sa kristal ang tagsa ka anib, kag yara sa sentro ang duta. Patipulon ang hulag sang mga bituon, kag ginapahulag ang mga ini sang pinakanagua nga bilog, ang ginhalinan sang di-kinaandan nga puersa. Nagpati man si Aristotle nga ang adlaw kag ang iban pa nga mga butang sa kahawaan perpekto, wala gid sing depekto kag wala nagabalhin.

Ang bantog nga konsepto ni Aristotle produkto sang pilosopiya, indi sang siensia. Ginhunahuna niya nga indi lohiko hunahunaon nga ang duta nagahulag. Ginsikway man niya ang ideya tuhoy sa pagkawalay unod, ukon espasyo, kay nagapati sia nga ang nagahulag nga duta magasag-id sa iban nga butang kag magadulog sa paghulag  kon wala sing dalayon nga puersa nga iaplikar. Bangod daw lohiko man ang konsepto ni Aristotle suno sa nahibaluan sang mga sientipiko sa sadtong tion, gin-ugyunan ini sang kalabanan nga mga tawo sa sulod sang mga 2,000 ka tuig. Bisan sadtong hingapusan nga bahin sang ika-16 nga siglo, ang Pranses nga pilosopo nga si Jean Bodin nagpabutyag sining popular nga pagtamod, sa pagsiling: “Wala sing isa nga may matadlong nga panghunahuna, ukon may diutay nga nahibaluan sa pisiko, ang magahunahuna nga ang duta, nga mabug-at kag mabudlay kontrolon . . . , nagalibot . . .  sa iya kaugalingon nga sentro kag sa adlaw; kay sa bisan diutay lang nga hulag sini, makit-an naton ang pagkarumpag sang mga siudad kag mga pamakod, mga banwa kag mga bukid.”

Ginpatihan sang Simbahan si Aristotle

Ang isa pa ka rason nga nagdul-ong sa pagkomprontahanay ni Galileo kag sang simbahan natabo sang ika-13 nga siglo kag nagdalahig sa Katoliko nga awtoridad nga si Thomas Aquinas (1225-​74). Ginatahod sing daku ni Aquinas si Aristotle, nga gintawag niya nga Ang Pilosopo. Sa sulod sang lima ka tuig, nagpanikasog gid si Aquinas nga isimpon ang pilosopiya ni Aristotle sa panudlo sang Simbahan. Sang panahon ni Galileo, siling ni Wade Rowland sa iya libro nga Galileo’s Mistake, “ang nasimpunan sang panudlo ni Aristotle nga teolohiya ni Aquinas nangin sadsaran nga panudlo sang Simbahan sang Roma.” Dumduma man nga sadto nga tion wala pa sang independiente nga hubon sang mga sientipiko. Kontrolado sang simbahan ang edukasyon. Sa masami ang Simbahan amo lang ang may awtoridad sa relihion kag siensia.

Amo ini ang kahimtangan nga nagdul-ong sa pagkomprontahanay sang simbahan kag ni Galileo. Bisan antes pa sia nadalahig sa astronomiya, ginsulat na ni Galileo ang isa ka pormal nga artikulo tuhoy sa hulag ukon motion. Naghangkat ini sang madamo nga haumhaum sang talahaon nga si Aristotle. Apang, ang malig-on nga pagsakdag ni Galileo tuhoy sa heliocentric nga konsepto kag ang iya pangangkon nga nagahisanto ini sa Kasulatan nagdul-ong sa pagkasaba sa iya sang Inkisisyon sang 1633.

Sa iya pangapin, ginpabutyag ni Galileo ang iya malig-on nga pagtuo sa Biblia subong inspirado nga Pulong sang Dios. Nangatarungan man sia nga ang Kasulatan ginsulat para sa kinaandan nga mga tawo kag nga ang mga pagpatuhoy sang Biblia sa paghulag sang adlaw indi dapat hangpon sing literal. Walay pulos ang iya mga pangatarungan. Bangod ginsikway ni Galileo ang paghangop sa Kasulatan pasad sa Griegong pilosopiya, ginpamatbatan sia nga nakasala! Sang 1992 lamang opisyal nga gin-ako sang Katoliko nga Simbahan nga nagsala ini sa pagpamatbat kay Galileo.

Mga Leksion nga Matun-an

Ano ang matun-an naton sa sini nga mga hitabo? Una, wala ginduhaduhaan ni Galileo ang Biblia. Sa baylo, ginduhaduhaan niya ang mga panudlo sang simbahan. Isa ka manunulat sa relihion ang nagsiling: “Maathag gid nga ang leksion nga matun-an kay Galileo indi nga ginsunod gid sang Simbahan ang mga kamatuoran sang Biblia; kundi nga wala ginsunod ini sing maayo.” Sa pagtugot nga maimpluwensiahan sang Griego nga pilosopiya ang teolohiya sini, ginsunod sang simbahan ang tradisyon sa baylo sang mga panudlo sang Biblia.

Tanan ini nagapahanumdom sa aton sang paandam sa Biblia: “Magbantay: basi may isa nga magatangab sa inyo subong natukob niya paagi sa pilosopiya kag walay unod nga daya suno sa tradisyon sang mga tawo, suno sa sadsaran nga mga butang sang kalibutan kag indi suno kay Cristo.”​—Colosas 2:8.

Bisan karon, madamo sa Cristiandad ang padayon nga nagabaton sang mga teoriya kag mga pilosopiya nga nagasumpakil sa Biblia. Ang isa ka halimbawa amo ang teoriya ni Darwin nga ebolusyon, nga ginpasulabi nila sangsa rekord sang Genesis tuhoy sa pagpanuga. Bangod sini, daw ginhimo sang mga simbahan si Darwin subong ang modernong adlaw nga Aristotle kag  ang ebolusyon subong sadsaran nga relihiosong pagpati. *

Nagahisanto sa Biblia ang Matuod nga Siensia

Ang nasambit na indi dapat magpalas-ay sang interes sa siensia. Ang Biblia mismo nagaagda sa aton nga tun-an ang binuhatan sang Dios kag hantupon ang dalayawon nga kinaiya sang Dios sa aton makita. (Isaias 40:26; Roma 1:20) Siempre pa, wala nagapangangkon ang Biblia nga nagatudlo sang siensia. Sa baylo, ginasugid sini ang mga talaksan sang Dios, ang mga aspekto sang iya personalidad nga indi matudlo sang iya gintuga lamang, kag ang iya katuyuan para sa mga tawo. (Salmo 19:7-11; 2 Timoteo 3:16) Apang, kon ang Biblia magpatuhoy sang kinaugali nga mga hitabo, pirme ini husto. Si Galileo mismo nagsiling: “Ang Balaan nga Kasulatan kag ang kinaugali nga gintuga sang Dios . . . Ang duha ka kamatuoran indi gid magsumpakilay.” Binagbinaga ang masunod nga mga halimbawa.

Mas importante pa sangsa paghulag sang mga bituon kag mga planeta amo nga ang tanan nga butang sa uniberso ginatuytuyan sang mga kasuguan, subong sang kasuguan sang grabidad. Ginhimo ni Phytagoras, nga nagapati nga ang uniberso sarang mapaathag paagi sa mga numero, ang pinakadumaan na nga nahibaluan nga reperensia tuhoy sa pisikal nga mga kasuguan nga wala napasad sa Biblia. Duha ka libo ka tuig sang ulihi, napamatud-an nanday Galileo, Kepler, kag Newton nga ang uniberso ginatuytuyan sang makatarunganon nga mga kasuguan.

Ang una nga pagsambit sang Biblia sa kinaugali nga kasuguan mabasa sa tulun-an nga Job. Mga 1600 B.C.E., ginpamangkot sang Dios si Job: “Nahibaluan mo bala ang mga palatukuran [ukon, mga kasuguan] sang mga langit?” (Job 38:33) Ginsulat sang ikapito nga siglo B.C.E., ginpatuhuyan sang tulun-an ni Jeremias si Jehova subong ang Manunuga sang “mga palatukuran sang bulan kag sang mga bituon” kag sang “mga palatukuran sang langit kag duta.” (Jeremias 31:35; 33:25) Pasad sa sining mga pinamulong, ang komentarista  sa Biblia nga si G. Rawlinson nagsiling: “Tuman kabaskog nga ginpamatud-an sang mga manunulat sang Biblia subong man sang moderno nga siensia ang kabug-usan nga pagluntad sang palatukuran sa pisikal nga kalibutan.”

Ang pinamulong sa Job ginhatag mga isa ka libo ka tuig antes nagsulat si Pythagoras tuhoy sa mga palatukuran nga nagatuytoy sang mga butang sa uniberso. Dumduma nga ang katuyuan sang Biblia indi lamang agod ipahayag ang pisikal nga mga katunayan kundi una sa tanan agod ipatudok sa aton nga si Jehova amo ang Manunuga sang tanan nga butang​—ang isa nga makatuga sang pisikal nga mga kasuguan.​—Job 38:4, 12; 42:1, 2.

Isa pa ka halimbawa nga mahimo naton mabinagbinag amo ang nagabalikbalik nga suplay sang mga tubig sang duta nga gintawag nga siklo sang tubig, ukon hydrologic cycle. Sa simple nga paghambal, nagaalisngaw ang tubig halin sa dagat, nagaporma sing mga panganod, nagakahulog subong ulan ukon niebe sa duta, kag sa ulihi nagabalik sa dagat. Ang pinakadaan nga reperensia tuhoy sa sini nga siklo nga wala napasad sa Biblia ginsulat sang ikap-at nga siglo B.C.E. Apang, mas nauna pa sang mga ginatos ka tuig nga ginsiling sang Biblia ang tuhoy sini. Halimbawa, sang ika-11 nga siglo B.C.E., si Hari Solomon sang Israel nagsulat: “Ang tanan nga suba sa tigtulugnaw nagailig pakadto sa dagat, apang ang dagat wala nagakapuno. Sa duog diin nagapadulong ang mga suba sa tigtulugnaw, didto nagabalik ini.”—⁠Manugwali 1:7.

Sing kaanggid, sang mga 800 B.C.E. si manalagna Amos, isa ka mapainubuson nga manugbantay sing karnero kag mangunguma, nagsulat nga si Jehova amo “ang Isa nga nagatawag sang mga tubig sang dagat, agod maula niya sila sa ibabaw sang duta.” (Amos 5:8) Si Solomon kag si Amos sibu nga naglaragway sang siklo sang tubig nga wala nagagamit sing masibod kag teknikal nga mga tinaga, ang tagsa ka pagtamod tuhay sing diutay.

Ang Biblia nagsiling man tuhoy sa Dios subong “nagabitay sang duta sa wala.” (Job 26:7) Bangod sang ihibalo nga matigayon sang 1600 B.C.E., ginabulubanta nga sang ginpamulong ini, isa gid ka talalupangdon nga tawo ang magsiling nga ang isa ka solido nga butang makapabilin nga nagabitay sa kahawaan nga wala sing pisikal nga panakdag. Subong sang nasambit na, ginsikway mismo ni Aristotle ang konsepto tuhoy sa pagkawalay unod, kag nagkabuhi sia kapin sa 1,200 ka tuig sang ulihi!

Wala ka bala nagadayaw nga husto ang ginasiling sang Biblia​—ilabi na kon binagbinagon mo ang sayop apang daw rasonable nga paghangop sang panahon nga ginsulat ini? Para sa mahunahunaon nga mga tawo, ini dugang pa nga pamatuod nga ang Biblia gin-inspirar sang Dios. Gani, maalamon nga indi kita magpaimpluwensia sang bisan ano nga panudlo ukon teoriya nga nagasumpakil sa Pulong sang Dios. Subong sulitsulit nga ginapakita sang maragtas, ang tawhanon nga mga pilosopiya, bisan pa sang pinakamaalam nga mga tawo, mahimo mangin popular sing umalagi lamang, apang “ang pulong ni Jehova nagapabilin sing dayon.”​—1 Pedro 1:25.

[Mga nota]

^ par. 2 Sang ikatlo nga siglo B.C.E., ang Griego nga si Aristarchus sang Samos nagpresentar sing isa ka teoriya nga ang adlaw yara sa sentro sang uniberso, apang mas ginpaboran ang ideya ni Aristotle sangsa iya ideya.

^ par. 12 Para sa maid-id nga paghinun-anon sa sining topiko, tan-awa ang kapitulo 15, “Why Do Many Accept Evolution?” sa libro nga Life​—How Did It Get Here? By Evolution or by Creation? nga ginbalhag sang mga Saksi ni Jehova.

[Kahon/Retrato sa pahina 6]

Ang Panimuot sang Mga Protestante

Ginpakamalaut man sang mga lider sang Protestante nga Repormasyon ang sentro sa adlaw nga konsepto. Ang pila sa ila amo sanday Martin Luther (1483-​1546), Philipp Melanchthon (1497-​1560), kag John Calvin (1509-​64). Si Luther nagsiling tuhoy kay Copernicus: “Luyag baliskaron sining buangbuang ang kabug-usan nga siensia sang astronomiya.”

Ginpasad sang mga Repormador ang ila argumento sa literal nga interpretasyon sa pila ka teksto, subong sang narekord sa Josue kapitulo 10, nga naghinambit nga ang adlaw kag ang bulan “nagpabilin nga wala nagahulag.” * Ngaa malig-on nga nagpanindugan sing amo sini ang mga Repormador? Ang libro nga Galileo’s Mistake nagpaathag nga walay sapayan nga nagsipak ang Protestante nga Repormasyon sa Romano Katoliko nga Simbahan, wala ini “makabulag sa sadsaran nga awtoridad” ni Aristotle kag ni Thomas Aquinas, nga ang ila mga pagtamod “pareho nga ginbaton sang Katoliko kag Protestante.”

[Nota]

^ par. 28 Sa sientipiko nga paghambal, sayop nga mga termino ang ginagamit naton kon nagapatuhoy kita sa “pagbutlak sang adlaw” kag “pagtunod sang adlaw.” Apang sa matag-adlaw nga paghambal, ini nga mga tinaga pareho nga ginabaton kag husto, suno sa pagtamod naton diri sa Duta. Sing kaanggid, si Josue wala nagahinun-anon tuhoy sa astronomiya; ginreport lang niya ang mga hitabo suno sa nakita niya.

[Mga retrato]

Luther

Calvin

[Credit Line]

From the book Servetus and Calvin, 1877

[Retrato sa pahina 4]

Aristotle

[Credit Line]

From the book A General History for Colleges and High Schools, 1900

[Retrato sa pahina 5]

Thomas Aquinas

[Credit Line]

From the book Encyclopedia of Religious Knowledge, 1855

[Retrato sa pahina 6]

Isaac Newton

[Retrato sa pahina 7]

Ginlaragway sang Biblia ang siklo sang tubig sang duta kapin na sa 3,000 ka tuig ang nagligad