Ang Pinakadaku nga Bulak sa Kalibutan

“DALI bala Sir, may nakita ko nga bulak nga dakudaku kag naminami,” siling sang guide ni Joseph Arnold, isa ka Britaniko nga botanist, sang didto sia sa isla sang Sumatra sa Indonesia para mangolekta sang bag-o nga mga tanom. Sang ginsundan niya ang guide kag nakita ang ginatudlo sini, nakasiling sia: “Tumalagsahon gid.” Ini nga bulak pinasahi gid. Pagligad sang halos 200 ka tuig, ang bulak nga nakita niya sang 1818—ang dalayawon nga rafflesia—amo gihapon ang pinakadaku nga bulak sa kalibutan.

Madamo sing bariedad ang rafflesia kag nagatubo lamang ini sa mga kagulangan sa Bagatnan-sidlangan sang Asia. Pero asta subong, may bag-o gihapon nga mga bariedad nga nadiskobrehan. Ang bariedad nga may pinakadaku nga bulak amo ang Rafflesia arnoldii, nga ginsunod sa ngalan ni Joseph Arnold kag sa iya kaupod sa ekspedisyon nga si Sir Thomas Stamford Raffles, nga founder kag gobernador sang Singapore. Pero bisan pa matahom ini nga bulak, indi mo gid ini paggamiton para sa isa ka bouquet.

Una, tama ini kadaku. Mahimo ini maglapad sing mga 1 ka metro—daw ruweda sang bus kadaku—kag magbug-at sing mga 11 kilos. * May lima ini ka madamol nga mga sipad nga pink kag brown ang kolor. Puno ini sing maluspad kag daw kalunggo nga mga pintokpintok. Ining dalagku nga mga sipad nagaangot sa daw banga nga suludlan sa tunga nga makaigo ang mga anom ka litro nga tubig.

Ikaduha, mabaho ini. Suno sa isa ka paglaragway, ang baho sang rafflesia daw “nagakaagnas  nga patay nga karabaw,” amo kon ngaa gintawag man ini nga bangkay nga bulak kag liryo nga daw bangkay ang baho. * Ang mga langaw nga nagakaon sang patay nga sapat amo ang nagadala sang polen sa rafflesia kay ginaamag nila ang baho sini.

Ang rafflesia wala sing sanga, dahon, ukon gamot. Nagatubo ini subong parasito sa pila ka balagon sa salog sang kagulangan. Kon ang bukol sang rafflesia maggua na sa balagon, mga pulo pa ka bulan antes ini magdaku nga daw repolyo. Dayon, sa sulod lang sang pila ka oras, amat-amat nga magabuskad ang mga sipad sini. Sa sulod sang daw banga nga buho sini sa tunga, may mga tunoktunok. Wala pa mahibaluan kon ano gid ang katuyuan sang mga tunoktunok, pero ang iban nga researcher nagapati nga mahimo amo ini ang nagapalapta sang init agod magdugang ang baho.

Madasig lang malaya ini nga bulak. Pagligad sang pila ka adlaw, mapatay ini kag madunot.

Ang Rafflesia arnoldii malaka na lang kag ara sa katalagman nga mapapas. Ngaa? Kay ang laki kag bayi nga mga bulak dapat tuparay agod makabayluhanay sang polen. Pero madamo nga bukol ang wala na nagagulang ukon nagabuskad kay ginakuha ini sang mga tawo para himuon nga bulong ukon para kaunon. Gani, diutay na lang subong ang nagatubo sa kagulangan. Ang isa pa gid ka rason amo ang padayon nga pagguba sang mga kagulangan.

Tumalagsahon gid nga eksperiensia kon makakita ka sing rafflesia. Tuman ini kadaku kag ang baho sini indi mo gid malipatan. Pinasahi man ang itsura kag kolor sini. Siempre, ining pinakadaku nga bulak sa kalibutan isa lamang sa indi maisip kag tumalagsahon nga mga binuhatan sang aton Manunuga. Ang Salmo 104:24 (NW) nagsiling: “Daw ano kadamo sang imo binuhatan, O Jehova! Ini tanan ginhimo mo sa imo kaalam. Ang duta puno sang imo mga tinuga.”

[Mga Nota]

^ par. 4 Ang mga bulak sang iban nga bariedad sang rafflesia nagalapad lamang sing 10 sentimetros.

^ par. 5 Ang bulak nga titan arum (Amorphophallus titanum) ginatawag man nga bangkay nga bulak kag kon kaisa nagakasal-an nga rafflesia.—Tan-awa ang Hunyo 22, 2000, nga Magmata! pahina 31.

[Mapa sa pahina 17]

(Para sa aktual nga pormat, tan-awa ang publikasyon)

MALAYSIA

SUMATRA

[Retrato sa pahina 17]

Manugbuskad nga bukol sang rafflesia