Pasalamati ang Imo Pinasahi nga mga Ikasarang

MADAMO gid sing masarangan nga himuon ang lawas sang tawo. Wala sing sapat nga makatupong sa sini. Ang isa ka rason kay makatindog kita sing tiso. Bangod sini, indi lamang kita makakita sa malayo kundi hilway man ang aton mga butkon kag kamot sa pila ka buluhaton. Indi gid naton mahimo ini kon nagakamang kita.

Ang isa pa naton ka ikasarang amo ang aton tama ka komplikado nga igbalatyag ukon sensory system. Nagalakip ini sa kamot, dulunggan, mata, kag siempre pa ang aton dalayawon nga utok. Isaisahon naton ini sa sini nga artikulo.

Ang Aton Kamot

Ang aton kamot isa ka maayo gid nga instrumento. Paagi sini makatanog kita ukon makapamial, makadrowing ukon makatokar sing piano. Sensitibo man ang aton mga kamot. Bisan makadali lang naton hikapon ang isa ka butang, mahibaluan naton kon balahibo ini, papel, panit, salsalon, tubig ukon kahoy. Ang aton kamot wala lang ginagamit sa pag-uyat kag pagmaniobra. Makabulig man ini sa aton nga maintiendihan ang aton palibot kag mapabutyag ang aton pagpalangga.

Ngaa amo sini ang ikasarang sang aton mga kamot? Madamo ini sing rason, pero binagbinagon naton ang apat lang sa sini.

1. Ang aton duha ka kamot may sobra 50 ka tul-an, kag mga 25 porsiento ini sang tanan nga tul-an sa aton lawas. Ang masibod nga pagkahuman sang mga bahin sang aton kamot, lakip ang mga tul-an, lutalutahan, kag mga lanitlanit, amo ang rason kon ngaa pleksibol ini.

2. Maayo gid ang pagkadesinyo sa kamalagku sang aton kamot. Matandog sini ang iban nga tudlo sa pareho nga kamot bangod ang lutalutahan sini daw nagatakop nga siya sa kabayo. Ang mga lutalutahan, maskulo, kag iban pa nga tisyu sini amo ang rason kon ngaa puersado ini kag pleksibol.

3. Tatlo ka grupo sang maskulo ang nagakontrol sa kamot. Ang duha ka puersado nga maskulo amo ang extensor kag flexor. Ara ini sa tunga sang siko kag kamot, kag amo ini ang nagapahulag sa mga tudlo sa bulig sang mga lanitlanit. Kon ginbutang ini sa kamot, mabaknal ini kag mabudlay kontrolon! Mas gamay ang ikatlo nga grupo sang maskulo sa kamot. Amo ini ang nagakontrol para makahulag sing sibu ang mga tudlo.

4. Ang imo mga tudlo isa ka buhi nga sensor. Sa isa ka sentimetro kuadrado nga punta sang tudlo may mga 2,500 ka receptor. Isa pa, ang kada receptor may lainlain nga buluhaton. Bangod sini mabatyagan mo kon ang imo  ginahikap magaras, mahining, mainit, matugnaw, mabasa, masakit, ukon nagauyog. Gani ang tudlo amo ang pinakasensitibo nga touch sensor.

Ang Aton Dulunggan

Bisan pa mabatian sang pila ka sapat ang mga tunog nga indi na mabatian sang tawo, ang kombinasyon sang dulunggan kag utok sang tawo dalayawon gid, siling sang isa ka eksperto sa tunog. Mahibaluan sang aton dulunggan ang tono, ang katunog ukon katagsing, ukon kon diin ini naghalin kag kon daw ano ini kalayo. Mabatian sang wala sing diperensia nga dulunggan ang katunog halin sa mga 20 asta sa 20,000 ka hertz kada segundo. Klaro sini nga mabatian ang tunog nga 1,000 asta 5,000 ka hertz. Sa sini nga katunugon, mahibaluan mo bisan isa lang ka hertz ang pagbag-o, halimbawa, 440 hertz pa 441 hertz.

Mabatian man gani sang wala diperensia nga dulunggan bisan ang puerte kahinay nga pagsulod kag paggua sang hangin sa dulunggan. Suno sa isa ka unibersidad nga nagatuon parte sa pagpamati, “ang dulunggan sang tawo puerte gid ka sensitibo. . . . Mabatian sini bisan ang mga tunog nga daw imposible na tani mabatian, subong sa mahinay katama nga hagong” bangod sa paghulag sang mga atomo kag molekula sa hangin.

Ang tunog nga mabatian nagabaskog pa gid kon makasulod na ini sa dulunggan. Nagabaskog ini paagi sa magagmay nga mga tul-an nga daw martilyo, landasan, kag stapes. Pero ano abi kon hinali ka lang makabati sing tama kabaskog nga tunog? May mekanismo sa dulunggan nga naga-adjust sang kabaskugon sang tunog para indi ini mahalitan. Pero, indi makasarang ang dulunggan kon tama na kadugay ang mabaskog nga tunog. Mahimo  ini makahalit sa palamatin-an. Gani, halungi gid ining “makatilingala” nga regalo sang imo Manunuga.—Salmo 139:14.

Mahibaluan mo man kon diin nagahalin ang tunog. Ini bangod sa korte sang aton dulunggan, bangod naseparar ini, kag bangod sa kaalam sang aton utok. Gani, bisan indi pareho ang kabaskugon sang tunog nga mabatian sang duha ka dulunggan, ukon mas nauna nga nakabati ang isa ka dulunggan, mabuligan ka sang imo utok nga mahibaluan kon diin naghalin ang tunog.

Hunahunaa kon kalkulahon mo gid ini sing maayo! Kinahanglan mo matun-an ang pinakakomplikado nga matematika, kag kalkulahon ini nga daw kilat kadasig! Kon makadesinyo ang isa ka enhinyero sing butang nga halos pareho sa ikasarang sang aton dulunggan, makabaton gid sia sing madamo nga kadungganan. Pero, pirme mo bala mabatian nga ginadayaw sang mga tawo ang Dios sa iya dalayawon nga mga hinimuan?—Roma 1:20.

Ang Aton Mata

Suno sa mga researcher, ang tawo nga wala sing diperensia sa mata makatuon sing mga 80 porsiento sang tanan nga impormasyon parte sa iya palibot paagi sa iya makita. Sa bulig sang utok, makita sang mata ang husto nga kolor, masundan sing maayo ang nagahulag nga mga butang kag laragway, makilala ang mga korte kag makakita sing three dimension. Isa pa, makita man naton ang lainlain nga klase sang kasanag.

Makita naton ini bangod sa pila ka nagabuligay nga mekanismo. Halimbawa, mahimo magdaku ang tawotawo sa mata halin sa diametro nga 1.5 milimetro asta 8 milimetro. Bangod sini, mga 30 ka pilo sang kasanag ang aton makita. Ang kasanag maagi sa lente, dayon mapukos ini sa retina kag mangin 100,000 ka pilo ang kabaskugon sang kasanag. Gani, indi ka gid dapat magtulok sing direkta sa adlaw!

Ang retina may duha ka klase sang photoreceptor. Una, ang cone (nga mga anom ka milyon), amo ang rason kon ngaa makakita kita sing maathag kag matin-aw nga kolor. Ikaduha, ang rod (nga 120-140 ka milyon), nga sobra sa isa ka libo ka pilo nga mas sensitibo sangsa cone kag makabulig sa aton nga makakita bisan medyo madulom.

Ang isa pa ka mekanismo nagalakip sa neuron sang retina nga naangot sa mga cone kag rod. Ini nga mga neuron makapasibu sa “pila ka segundo kag ginapabaskog sini sing napulo ka pilo ang ikasarang sang mata para makakita kon gab-i,” suno sa American Optometric Association. Ginapakita sini nga may ikasarang ang aton mata nga maka-adjust sa kasanag kag sa kadulom.

Pirme nagadesinyo ang mga enhinyero sing kamera, scanner, kompyuter, kag mga program. Pero walawala gid ini kon ikomparar sa aton sensory system. Pamangkuta ang imo kaugalingon, ‘Rasonable bala silingon nga ang aton labing maayo nga sensory system nagtuhaw lang, subong sang ginasiling sang mga ebolusyonista?’ Kon ikumparar sa aton, gamay lang ang nahibaluan ni Job, ang alagad sang Dios sang una, parte sa aton lawas. Pero napahulag sia sa pagsiling sa Dios: “Ang imo mga kamut naghuman sa akon.”—Job 10:8.

Ang Aton Utok

Dalayawon gid kay maintiendihan sang aton utok ang mga sinyales halin sa aton mata, dulunggan, kamot, kag iban pa. Isa pa, ini nga mga sinyales maangot sa mga detalye nga ara sa aton memorya. Gani, kon may mapanimahuan ka, gilayon mo nga madumduman ang pila ka hitabo sang una. Kag kon makakita ka sang bisan gamay lang nga bahin sang butang nga pamilyar sa imo—halimbawa ang punta sang ikog sang imo kuring—marehistro dayon sa imo utok nga ara ang imo kuring.

Siempre pa, wala nga daan narehistro sa imo utok ang hitsura sang mga kuring, ang kahumot sang rosas, ang ilig sang tubig ukon ang kahumok sang balahibo. Natun-an lang ini sang imo utok. Isa ka pamatuod sini amo  ang natawo nga bulag nga nakakita lang sang gin-operahan sia. Bangod bulag sia halin sang una, tun-an pa sang iya utok ang tanan nga nagasulod nga impormasyon. Ano ang nagakatabo sa sini nga mga tawo?

Sang ulihi, nagasugid sila nga amat-amat nila nga nahibaluan ang kolor, hulag, kag ang simple nga mga korte. Pero pagkatapos sini, lainlain ang nagakatabo sa ila. Ang mga bata mas madasig makatuon sangsa mga tigulang. Nabudlayan pa gani ang mga tigulang nga matandaan ang hitsura sang mga tawo. Makapasubo kay ang kalabanan sa ila “sang primero puerte gid ang kalipay, dayon maluyahan sila sing buot kag mamag-o kay makakita na sila, kag sa masami magaantos sila sing depresyon,” suno sa Koch Laboratory, sa California Institute of Technology.

Makabulig ini sa aton para maintiendihan ang ikasarang ni Jesucristo sa pagpang-ayo sang ari sia sa duta. Ang bulag kag bungol wala lamang nakakita kag nakabati kundi nahibaluan nila dayon ang ila nakita kag nabatian. Ang apa naman nakahambal sing normal. Daw imposible gid ini kay natawo sia nga apa. (Mateo 15:30; Marcos 8:22-25; Lucas 7:21, 22) Masiguro gid naton nga wala sing bulag nga gin-ayo ang nag-antos sing depresyon. Ginpangapinan pa gani si Jesus sang isa sa iya gin-ayo, nga nagasiling sa mga lider sang relihion: “Kutob sang una wala pa gid mabatian nga may isa nga nagbukas sang mga mata sang isa nga natawo nga bulag. Kon ini nga tawo indi gikan sa Dios, wala gid sia sing mahimo.”—Juan 9:1-38.

Sa masunod nga artikulo, tan-awon naton ang pila sa aton mga kinaiya, pati na ang kaisog kag gugma. Ngaa mga tawo lamang ang makapakita sini nga mga kinaiya? Ini nga mga kinaiya nagapamatuod nga sala ang pagpati sang mga tawo nga naghalin kita sa sapat.

[Kahon sa pahina 7]

ANG IMO DALAYAWON NGA UTOK

Paano makabatyag, makabati, makakita, kag makapanimaho ang imo utok? Nagalibog ang ulo sang mga sientipiko. “Wala gid sing patimaan sa imo utok kon ngaa makita mo ang mga tinaga nga imo ginabasa subong,” siling sang sientipiko nga si Gerald L. Schroeder.

Nagsulat man sia: “Ining masibod nga pagpanghikot sang utok nagasumpakil sa teoriya nga ang kabuhi nagtuhaw lang.” Nagpadayon sia: “Kon nahibaluan lang ni Darwin ang kaalam sa pagtuga sang kabuhi, sigurado nga lain gid nga teoriya ang iya isulat.”

[Diagram/Mga Retrato sa pahina 5]

(Para sa aktual nga pormat, tan-awa ang publikasyon)

Mga tul-an

Lutalutahan

Nagakontrol nga maskulo

Punta sang tudlo

[Retrato]

Ngaa dalayawon gid ang aton mga kamot?

[Retrato sa pahina 7]

Maintiendihan sang imo utok ang mga senyales halin sa mata, dulunggan, kamot kag iban pa, kag ginaangot ini sa mga detalye nga ara sa imo memorya