Sang Nag-ilig Pabalik ang Suba

KAANGAY sang isa ka kurit sa mapa sang Estados Unidos, ginatunga sang Suba Mississippi ini nga pungsod. Sa tuburan sini sa Minnesota, tatlo ka metro lamang ang kalaparon sini. Apang hinali ini nga nagalapad bangod sa madamo pa nga suba nga nagailig sa 3,700 kilometros nga kalabaon sang nagapabagatnan nga suba. Malapit sa New Orleans, Louisiana, ang suba nagadalom sing 60 metros kag nagalapad sing isa ka kilometro. Sa gibwangan sini, 15,000,000 ka litro sang tubig ang nagailig sa Gulf of Mexico kada segundo. Kon magbaha, makalab-ot ini sa kapin sa 80,000,000 ka litro kada segundo.

Nahibaluan sang mga tawo nga nagaistar sa higad sang suba kon ano nga halit ang mahimo sining tanan nga tubig. Nakita nila nga ginbahaan sini ang mga talamnan, ginguba ang mga dike, gin-anod ang mga kabalayan, kag ginpatay ang mga tawo. Apang pila lang karon ang makahanduraw kon ano ang natabo sa suba wala pa 200 ka tuig ang nagligad.

Sadtong Disiembre 1811, ang isa ka di-makita nga puwersa nag-apektar gid sa sentro sang nalupyakan nga Mississippi kag nagpadayon ini sa sulod sang mga semana. Bangod sang sunodsunod nga mabaskog nga mga linog, nag-ulbo kag nag-usmod ang suba kaangay sang mabalod nga dagat. Daku gid ang pag-ulbo kag pag-usmod sang duta amo nga sang Pebrero 7, 1812, sa ilaya lamang sang New Madrid,⁠ * Missouri, ang gamhanan nga Suba Mississippi nag-ilig pabalik sa aminhan sa baylo nga pakadto sa bagatnan.

Mga Tion sang Kahadlok kag Pagkurog

Ini nga hitabo amo ang putukputukan sang makahaladlok nga tion nga nakilal-an subong ang mga linog sa New Madrid. Mga alas 2:00 sang kaagahon, sadtong Disiembre 16, 1811, nag-umpisa ang pagtay-ug sa nabagatnan-sidlangan nga bahin sang estado sang Missouri. Namuragmuragan ang mga mangunguma kag mga pumuluyo sang naggiho ang ila mga kasangkapan kag nagkalabuka ang mga porselana sa salog. Naguba ang mga balay. Ang mga tawo nagdinalagan pa gua, nagakurog bangod sang katugnaw kag sang pagtay-ug sang duta. Ang ila mga puluy-an nga sadto anay mga palahuwayan kag dalangpan, peligruso na para sa ila.

Padayon ang pagtay-ug sang duta, apang indi na tanto kabaskog, tubtob antes mag-aga. Mga alas 7:00 sang aga, naglinog pa gid sing mabaskog. Nian, sang manug-alas 11:⁠00 sang aga, isa pa gid ka mas mabaskog nga linog ang natabo. Nagbuka ang duta. Nagpiswit ang mga lunang, tubig, kag karbon. Nagsungaw ang maisog nga asupre. Nakita sang mga nakasaksi ang linibo ka nagasalangisag  nga mga pispis nga naglupad palayo. Sang nag-untat ang mabaskog nga mga linog, ang banwa sang Little Prairie, Missouri, naguba gid.

Isa ka Mabudlay nga Pagpanakayon sa Suba

Samtang nagalinog, ang bag-o nga bapor nga New Orleans nagapanakayon sa Suba Ohio padulhog sa Mississippi​​—⁠ kag ang destinasyon sini amo ang New Orleans, Louisiana. Ang kalangkag ginbuslan sang kalisang sang nakalab-ot na ang bapor sa suba nga naapektuhan sang mga linog. Ang mga pangpang nagatay-ug kag nagakatiphag sa suba. Naglutaw ang mga troso nga madugay na nga naglugdang sa suba, kag mahimo ini magbuslot sang kasko. Ginhabyoghabyog sang mga balod ang bapor kaangay sang isa ka duol. Nangin wala na sing pulos ang mga mapa para sa paglakbay, bangod ginbalhin sang mga linog ang alagyan sang suba. Ang isa ka makalilipay nga pagbiyahe nangin makahaladlok nga pagpanakayon.

Sang Disiembre 19, 1811, ang New Orleans nag-abot sa New Madrid, nagalaum nga makakuha sing mga suplay. Apang, ang masadya anay nga banwa sa higad sang suba indi makabulig. Ang pila ka tawo nga nabilin didto nagsenyas sa bapor nga magdungka kag salbaron sila gikan sa nagkalaguba nga mga puluy-an kag mga balaligyaan.

Apang, nagdiretso ang bapor sa Mississippi, ang mga pasahero sini nagakurog na sa kahadlok kaangay sang mga skater nga nakibon sa manipis nga yelo. Nalabayan sini ang banwa sang Point Pleasant, nga nahalitan gid sang linog. Ang Little Prairie amo ang masunod nga banwa nga ila kuntani dungkaan. Wala man ang bapor magdungka didto, bangod ang daku nga bahin sang Little Prairie nalugdang na kag ang nagkalabilin nga mga tinukod naguba gid.

Sa bagatnan pa ayon, nasumalang sang bapor ang madamo gid nga nagpunong nga mga kahoy. Nagkalaluka ang madamo nga kahoy kag nagkalatumba sa suba bangod sang mga linog. Sang nakaagi na sila sa sini paagi sa pagwasay kag paghawan sa mga kahoy, ginhigot sang mga tripulante ang New Orleans sa isa ka kahoy para magpaligad sang gab-i sa Island #32, malapit sa ginatawag karon nga Osceola, Arkansas. Mga alas 4:30 sang kaagahon, sadtong Disiembre 21, nabatyagan sang isa ka pasahero nga di-kinaandan nga ginabulyabulya sang bapor ang pundo sini. Nakita nila kon ano ang natabo sang masanaaw na. Ang lubid nagsanting paidalom sa tubig. Wala na sing duta nga makita. Sang kagab-ihon nag-usmod ang suba, kag ang Island #32 naglugdang, isa pa nga gindula sang mga linog sa New Madrid.

Luwas sa katalagman nga natapos sang New Orleans ang una nga biyahe sini, ang nahauna nga bapor nga nagpanakayon sa kalabaon sang Suba Mississippi nga may de-alisngaw nga makina. Ayhan ang mas daku pa gid nga kadalag-an sini amo nga aktual ini nga nakalab-ot sa iya destinasyon.

Madamo pa nga Pagtay-ug

Ang indi tanto kabaskog nga mga pagtay-ug nagpadayon tubtob sang Enero 1812. Sang Enero 23, mga alas 9:00 sang aga, nabatyagan sang mga tawo ang isa pa ka mabaskog gid nga linog. Ang nalinugan na nga banwa sang Point Pleasant, Missouri, malapit sa sentro sang linog, kag nagpalagyo na sadto pa ang mga pumuluyo sini. Sang nagbalik ang iban sang Pebrero 1812, natukiban nila nga wala lamang naguba ang banwa kundi wala na gid ini. Ginlamon sang Suba Mississippi ang Point Pleasant kag ang duta nga ginatindugan sini sang naglinog sang Enero 23.

Bangod nahadlok nga katapusan na sang kalibutan, madamo nga pumuluyo sang nabagatnan-sidlangan nga rehiyon sang Missouri ang nagdangop sa relihion. Ang iban nga mga klerigo nalipay bangod mas madamo na ang nagakadto sa simbahan. Ang iban diskompiado sa mga motibo sang hinali-nagdamo nga panong, nagatawag sa ila nga mga Cristiano bangod sa linog. Ang ministro nga si James B. Finley mapagsik gid nga nagsermon kag  iya ginkutlo ang Bugna 6:​17 sa King James nga bersion sang Biblia: “Kay nag-abot ang dakung adlaw sang iya kasingkal; kag sin-o bala ang sarang makatindog?” Ang pagtindog sa pisikal nga paagi kag indi sa espirituwal amo ang labi nga nangin mabudlay kay nagatay-ug ang duta.

Ang Hingapusan nga Kasingkal

Bisan pa ang mga klerigo nagpakitluoy sa Dios para sa kaumpawan, padayon nga ginsalakay sang kalamidad ang rehiyon. Antes magkaagahon sang Pebrero 7, 1812, natublag liwat ang manabaw nga katulugon sang mga pumuluyo sa nabagatnan-sidlangan sang mabaskog gid nga mga pagtay-ug gikan sa sentro sang linog sa idalom sang duta nga ila ginahamtangan. Amo ini ang linog nga pinakamabaskog gid sa tanan, amo nga natumba sini ang mga simburyo sa Cincinnati, Ohio, nga 650 kilometros ang kalayuon. Napabagting sini ang mga lingganay sang simbahan sa Boston, Massachusetts, nga 1,600 kilometros ang kalayuon. Sa aminhan ayon sa Montreal, Canada, ang mga pinggan kag mga platito naghinurungkadol sa mga lamesa. Ang isa ka taga-Kentucky nga tawo, nga nagapuyo mga 130 kilometros gikan sa sentro sang linog, nagsulat sa iya lista-adlawan: “Kon indi kami maghalin diri lamunon kami sang duta.” Apang, ang pinasahi nga kasingkal sang linog natigana para sa higad-suba nga banwa sang New Madrid.

Daku gid ang halit sang nahauna nga mga pagtay-ug sa New Madrid, nagpatay sa pila ka residente sini kag nagpatal-as sa mga nakasalbar. Ginhapay sing bug-os sang linog sang Pebrero 7 ang mga nabilin nga tinukod sa amo nga duog. Samtang nagalinog, ang nabilin nga mga pumuluyo nagpinalagyo​​—⁠nga iguigo gid. Ang mataas nga pangpang nga nahamtangan sang banwa napugday kag natiphag sa Mississippi, nga sa amo gin-anod sang mabaskog gid nga sulog ang mga tablon, mga tisa, kag mga bato sang New Madrid. Sa sulod sang malip-ot nga tion, nadula na ang banwa.

Mga Epekto sa Suba

Ang mga linog sa New Madrid naghimo sang temporaryo nga mga busay sa Mississippi malapit sa New Madrid. Madamo nga sakayan ang nagkulob samtang nagaagi sa sini. Ang linog sang Pebrero 7 nagpaulbo kag nagpausmod sang duta, nga nagpabalik sang pag-ilig sang suba. May dalagku nga mga litik sang duta sa idalom sang suba, nga nagtuga sang dalagku nga mga alimpulos nga naglunod sang madamo nga sakayan. Ginbag-o sang mga linog ang alagyan sang suba kag gintabunan ang mga banwa kag mga homestead. Ginpalikaw man sini ang tubig gikan sa suba, sa amo nahimo ang Reelfoot Lake, isa ka daku nga linaw sa Tennessee nga wala anay antes sang 1812. Ang mga kahoy nga yara anay sa mamala nga duta yara na karon sa tunga sang Reelfoot Lake, malig-on nga nakagamot sa duta nga ginbahaan.

Wala sing matigayon nga eksakto nga takus sang kabaskugon sining mga linog, bangod wala pa sang moderno nga mga seismograph sadtong 1812. Ginabantabanta sang mga sientipiko nga di-magkubos sa tatlo ka linog sa New Madrid ang mahimo magsobra sa 8.0 sa Richter scale. Amo ini ang pinakamabaskog nga mga linog nga nasaksihan sa Estados Unidos kag nalakip sa mga pinakamabaskog gid nga narekord sa duta. Bisan pa diutay lamang ang mga pumuluyo sa apektado nga lugar, madamo nga tawo​​—⁠ayhan ginatos​​—⁠ang napatay sa kalamidad.

Sa karon ang Suba Mississippi nagailig sa nabagatnan-sidlangan nga rehiyon sang Missouri nga daw wala lang sing natabo nga daku nga kalamidad. Apang kon makahambal lang ang suba, isugid gid sini ang daw indi mapatihan nga sugilanon tuhoy sa tion nga nag-ilig ini pabalik.

[Nota]

^ par. 4 Ang pagmitlang sa ngalan amo ang Madʹrid, nga tuhay sa kapital sang Espanya, nga Ma·dridʹ.

[Mga mapa sa pahina 26]

(Para sa aktual nga pormat, tan-awa ang publikasyon)

MISSOURI

Mississippi River

New Madrid

[Retrato sa pahina 28]

Ang mga linog nakahimo sang Reelfoot Lake

[Picture Credit Line sa pahina 26]

U.⁠S. Fish & Wildlife Service, Washington, D.C./Dave Menke