Ang Matahom nga Sugba-Sugba

SANG isa ka maaliwanay nga gab-i may sugba-sugba nga nagsulod sa isa ka malahalon nga restawran. Samtang nagalupadlupad ini sa lamesa nga ginakan-an sang isa ka babayi, nagasalasala nga gintabog niya ang sugba-sugba nga daw ginaatake sia sang lamok nga may dala nga balatian! Naglupad ang sugba-sugba sa pihak nga lamesa, kag naghapon sa bayo sang lalaki. Tuhay gid ang reaksion sining lalaki kag sang iya asawa​​—⁠nagdayaw sila sa sugba-sugba, kag ginbinagbinag nila ang katahom kag pagkawalay peligro sining gamay nga sapat.

“Indi gid makatalagam ang mga sugba-sugba,” paathag ni John Himmelman, isa sa nagpatok sang Connecticut Butterfly Association. “Wala sila sing inugkagat sa ila baba, kag ang iban nga daku na, subong sang kilala nga luna nga sugba-sugba, wala gid gani nagakaon. Wala sila sing rabis ukon iban pa nga mga balatian, wala sila nagapangutot . . . Sa kamatuoran, ang kalabanan nga tawo wala makahibalo nga ang mga alibangbang mga sugba-sugba gali nga nagalupad kon adlaw.”

Ang tanan nagadayaw sa mga alibangbang, apang pila lamang ang nagadayaw sa katahom kag pagkananarisari sang mga sugba-sugba. ‘Katahom?’ mahimo isiling mo nga daw nagaduhaduha. Ginakabig sang iban ang sugba-sugba subong isa ka ordinaryo lamang nga paryente sang matahom nga alibangbang, apang isa lamang ang ila sientipiko nga klasipikasyon​​—⁠Lepidoptera, nga ang buot silingon “himbishimbison nga mga pakpak.” Makatilingala gid ang pagkananuhaytuhay sining matahom nga mga tinuga. Ang The Encyclopedia of Insects nagasiling nga 150,000 tubtob  200,000 ang nakilal-an nga mga espesyi sang Lepidoptera. Apang 10 porsiento lamang sini ang alibangbang​​—⁠ang nabilin mga sugba-sugba!

Kaangay sang madamo nga tawo, halos wala ko gid ginapamensar ang mga sugba-sugba luwas kon ginatago ko ang akon mga panapton para sa tigtulugnaw kag ginabutangan sing naptalina ang palibot sini agod tabugon ang mga sugba-sugba. Wala ako makahibalo nga ang mga sugba-sugba, kon hamtong na, wala gali nagapang-ut-ot sing tela​—⁠nagapang-ut-ot lamang ini kon ulod pa sila.⁠ *

Ano ang nagpabag-o sang akon pagtamod sa mga sugba-sugba? Sang pila pa lang ka tion nga nagligad ginduaw namon sang akon bana ang amon mga abyan nga sanday Bob kag Ronda. May nahibaluan si Bob sa mga sugba-sugba. Ginpakita niya sa akon ang isa ka diutay nga kahon nga nagaunod sang pagdumdom ko primero isa ka matahom nga alibangbang. Ginpaathag niya nga isa ini ka cecropia, ukon robin nga sugba-sugba, isa sang pinakadaku nga mga sugba-sugba sa Aminhan nga Amerika. Ang kalaparon sang pakpak sini mahimo makalab-ot sa 15 sentimetros kag ang kalawigon sang kabuhi sini isa ka tuig. Nakibot gid ako sa paghibalo  nga ang kabuhi sini, kon hamtong na, nagadugay sing 7 tubtob 14 ka adlaw lamang! Ang pag-usisa sing maayo sa matahom nga cecropia nagpabag-o gid sang akon pagtamod sa mga sugba-sugba.

Gintudlo ni Bob ang pila ka diutay nga mga binilog sa idalom sang iya kahon. “Mga itlog ining mga binilog,” paathag ni Bob, “kag luyag ko padakuon ini.” Magpadaku sing sugba-sugba? Napukaw ang akon interes sa sini. Apang, mabudlay gali himuon ini nga plano. Duha ka semana nga wala magmadinalag-on si Bob sa pagpabuto sa mga itlog. Gani namat-od sia nga wisikan ini sing tubig. Sa sulod sang isa ka semana sa tapos ini mawisikan, 26 sa 29 ka itlog ang nagbuto. Nian ginpanulod ni Bob ang mahumok nga mga ulod, nga daw lamok kadaku, sa isa ka mahining nga kaserola agod indi ini makakamang paguwa.

Ang una nga ginkaon sang mga ulod amo ang mga tukiba sang ila itlog. Pagkatapos sina, si Bob na ang nagpakaon sa ila, nga isa ka hangkat. Sa tapos makapanalawsaw, gintilawan niya nga pakan-on sila sing mga dahon sang maple. Nagkamang ang mga ulod sa mga dahon apang wala nila ginkaon ini. Sang ginpakaon sa ila ni Bob ang mga dahon sang cherry kag birch, gin-ubos nila ini dayon.

Sang ang gamay nga mga ulod nangin atataro na, ginsaylo sila ni Bob sa isa ka hawla nga may iskren nga tabon. Ang kahumog sa sulod sang hawla balanse para sa mga atataro kag mga dahon. Ginapunggan man sini ang mga atataro sa pagguwa, bangod nagaaliwasa sila sa pagguwa sa tion nga makakamang na sila.

Ang pag-aman sing pagkaon para sa 26 ka gutom nga atataro isa ka daku nga hilikuton sangsa ginapaabot. Sa kada tion nga ginasudlan ni Bob sing mga dahon ang hawla, ginaubos ini sang mga atataro sa sulod lamang sang duha ka adlaw. Sa sini nga punto ginpabulig niya ang iya manghod nga babayi kag duha ka pamatan-on nga abyan, nga lalaki kag babayi, sa pagbantay kag sa pagpakaon sa nagadaku nga mga atataro.

Ang daku nga konsumo sa pagkaon sang mga atataro importante gid, indi lamang para sa ila pagtubo samtang ulod pa sila, kundi para man sa ila pagkaon kon mangin adulto na sila. Kay man, ang adulto nga cecropia nga sugba-sugba wala sing inug-usang, kag gani wala gid ini nagakaon! Para sa ila sustento sa sulod sang ila malip-ot nga kabuhi subong adulto, nagasandig sila sing bug-os sa pagkaon nga ila ginkaon sang ulod pa sila.

Pag-ilis sing Bag-o nga mga Panit

Samtang nagadaku ang mga atataro, pila ka beses sila nga nagailis sing panit, ukon nagahiluno. Ang mga hugna sa paghiluno sang atataro ginatawag nga instar.

Ang panit sang cecropia nga atataro wala nagadaku, gani kon magdaku na katama ang atataro kag ang panit sini nagahitad tubtob sa limite sini, tion na nga maghiluno ini. Mahibaluan ni Bob kon malapit na ini matabo bangod nagauntat sa pagkaon ang  mga atataro. Sa tapos magpulon sing sida nga mga hapin kag magtapik sa sini, ang mga atataro nagapahimunong sa sulod sang pila ka adlaw samtang nagapatubo sila sing bag-o nga panit. Kon magtubo na ang bag-o nga panit, nagaguwa ang mga atataro sa ila daan nga panit, kag ginabilin ini nga nagatapik sa sida nga hapin. Sang makita ko ang mga atataro sa ila katapusan nga hugna, nakibot gid ako sa ila kadakuon. Halos 12 sentimetros ang ila kalabaon kag madamol pa sa akon igtuludlo.

Pagpulon sing Cocoon

Sa tapos sang katapusan nga hugna, ang tagsa ka atataro nagapulon sing cocoon​​—⁠madamol nga mga hilo nga abuabuhon ang duag kag nagatapik sa isa ka lipak. Ang mga cecropia nagahimo sing duha ka sahi sang cocoon. Ang isa amo ang daku, halog, daw bag nga suludlan nga tipulon sa idalom kag nagapadiutay sa ibabaw. Ang desinyo sang isa pa ka sahi mas gamay, mas madamol kag palaba nga nagapadiutay sa ibabaw kag sa idalom. Ining duha ka sahi may cocoon sa sulod nga napulon sing hugot. Ang duag sang cecropia nga cocoon masami nga mapulapula kag kakikakihon, kaki, berdeberdehon, ukon abuabuhon. Kon ipaanggid sa mga cocoon sa Aminhan nga Amerika, ang mga cocoon sang cecropia nga sugba-sugba dalagku​​—⁠tubtob sa 10 sentimetros sa kalabaon kag 5-6 sentimetros sa kasangkaron. Kag sarang maamligan sining makatilingala nga cocoon ang ila pumuluyo sa temperatura nga subong kanubo sa -34° Celsius.

Kon makaplastar na ang mga atataro sa ila mga cocoon, wala na kita sing himuon pa kundi ang maghulat sing mapailubon. Ang mga atataro nagginuwa sang masunod nga tigpamulak, mga isa ka tuig sa tapos mabaton ni Bob sa una nga tion ang adulto nga sugba-sugba. Ginbutang ni Bob ang mga lipak nga ginatapikan sang mga cocoon sa isa ka plastik nga foam agod magpabilin sila nga nagatindog. Wala madugay, ang tanan nga cecropia magluwas sa isa lamang nagginuwa sa ila cocoon, sa amo nangin takus gid ang pagpailob kag lakas nga pagpangabudlay.

Nagdugang nga Apresasyon sa mga Sugba-sugba

Bangod nasaksihan ko ang dalayawon nga siklo sang kabuhi sang cecropia, dugang pa nga gintalupangod ko ang mga sugba-sugba nga nagalupadlupad sa mga suga kag nagahapon sa mga tinukod. Ginpahulag ako sang akon naeksperiensiahan nga mangusisa sing dugang pa tuhoy sa sining makawiwili nga mga tinuga. Halimbawa, natun-an ko nga ang mga sugba-sugba kag mga alibangbang maayo maglupad, ang pila ka sahi nagapangayaw sa malayo kaayo nga mga duog. Ang gamay nga diamondback nga sugba-sugba may pakpak nga 2.5 sentimetros lamang ang kalaparon, apang may tion nga nagalupad ini sa ulot sang Europa kag Britanya tabok sa maunos nga North Sea. Ang sphinx nga sugba-sugba, ukon hawkmoth, nagalupadlupad sa kabulakan kaangay sang mga hummingbird.

Pagligad sang pila ka tion sa tapos ko masaksihan ang siklo sang kabuhi sang cecropia, nakakita ako sing isa sini nga nagahulon sa mga kahoy-kahoy sa idalom sang suga. Nahibaluan ko nga bangod mahumok kaayo ang mga himbis-himbis sa pakpak sang sugba-sugba, indi mo dapat uyatan ini sa pakpak. Apang, kon humlaron mo ang imo kamot sa atubangan sang sugba-sugba, mahimo nga maglakat ini padulong sa imo tudlo. Sang gintilawan ko ini, ginpahalipay ako sining matahom nga tinuga sang maghulon ini sa akon natung-an nga tudlo. Sang ulihi, naglupad ini padulong sa mga kahoy. Samtang nagalupad ini, daw alibangbang gid ini tulukon. Sa masunod nga tion nga pagdumdom mo nakakita ikaw sing alibangbang, himutari ini sing maayo. Mahimo gid nga isa ini ka matahom kag indi makahalalit nga sugba-sugba.​​—⁠Gin-amot.

[Nota]

^ par. 5 Ang iban nga ulod sang sugba-sugba nagatuga man sing daku nga halit sa pananom.

[Retrato sa pahina 14, 15]

1. Robin nga sugba-sugba (cecropia)

2. Polyphemus nga sugba-sugba

3. Sunset nga sugba-sugba

4. Atlas nga sugba-sugba

[Credit Lines]

Natural Selection©-Bill Welch

A. Kerstitch

[Mga retrato sa pahina 16]

Ang mga hugna sang pagtubo sang cecropia nga sugba-sugba nagalakip sang:

1. Mga itlog

2. Atataro

3. Adulto nga sugba-sugba

[Credit Lines]

Natural Selection©-Bill Welch