Accessibility setting

Magpili sing lenguahe

Magdiretso sa segundaryo nga menu

Magdiretso sa listahan sang kaundan

Magdiretso sa kaundan

Mga Saksi ni Jehova

Hiligaynon

Nagagahom ang Ginharian sang Dios!

 KAPITULO 14

Mainunungon nga Nagasakdag sa Gobierno sang Dios kag Wala Na sing Iban

Mainunungon nga Nagasakdag sa Gobierno sang Dios kag Wala Na sing Iban

POKUS SANG KAPITULO

Ang katawhan sang Dios mainunungon sa Ginharian, gani nagpabilin sila nga indi bahin sang kalibutan

1, 2. (a) Ano nga prinsipio ang nagatuytoy sa mga sumulunod ni Jesus asta subong? (b) Paano gintinguhaan sang mga kaaway nga daugon kita, kag ano ang resulta?

SANG nag-atubang si Jesus kay Pilato, ang pinakagamhanan nga sekular nga hukom sang Judiyo nga pungsod, ginsambit niya ang prinsipio nga nagatuytoy sa Iya matuod nga mga sumulunod asta subong. “Ang akon Ginharian indi bahin sini nga kalibutan,” siling niya. “Kon ang akon Ginharian bahin sini nga kalibutan, ang akon mga alagad nakig-away kuntani agod indi ako madakop sang mga Judiyo. Apang, ang matuod, ang akon Ginharian indi halin sa sini.” (Juan 18:36) Ginpapatay ni Pilato si Jesus, pero temporaryo lang ang iya kadalag-an kay ginbanhaw si Jesus. Gintinguhaan sang mga emperador sang gamhanan nga Emperyo sang Roma nga papason ang mga sumulunod sang Cristo, pero napaslawan sila. Ginpalapnag sang mga Cristiano ang mensahe sang Ginharian sa bilog nga kalibutan sadto.—Col. 1:23.

2 Sang natukod na ang Ginharian sang 1914, gintinguhaan man sang pila sa pinakagamhanan nga mga militar nga dulaon ang katawhan sang Dios. Pero wala sing nakadaug sa aton. Madamo nga gobierno kag pulitikal nga partido ang nagpilit sa aton nga magdampig sa ila mga sinuay. Pero wala sila nagmadinalag-on sa pagpabahinbahin sa aton. Sa karon, may sakop sang Ginharian sa halos kada pungsod sa duta. Walay sapayan sini, nahiusa kita sa matuod nga paghiliutod, kag nagpabilin nga neutral sa pulitika. Ang aton paghiusa isa ka daku nga pamatuod nga ang Ginharian sang Dios nagagahom kag si Hari Jesucristo padayon nga nagatuytoy, nagapuro, kag nagaamlig sa iya mga sakop. Binagbinaga kon paano niya ini ginhimo, kag talupangda ang makapabakod sing pagtuo nga mga kadalag-an sa korte nga ginhatag niya samtang nagapabilin kita nga “indi bahin sang kalibutan.”—Juan 17:14.

Ang Nangin Importante nga Isyu

3, 4. (a) Ano ang natabo pagkatapos nabun-ag ang Ginharian? (b) Nahangpan bala sing bug-os sang katawhan sang Dios sadto ang isyu parte sa neutralidad? Ipaathag.

3 Pagkatapos nabun-ag ang Ginharian, nagdabdab ang inaway sa langit kag gintagbong si Satanas sa duta. (Basaha ang  Bugna 12:7-10, 12.) Nagdabdab man ang inaway sa duta, kag nagtilaw ini sa katawhan sang Dios. Determinado sila nga sundon ang halimbawa ni Jesus kag indi mangin bahin sang kalibutan. Pero sa umpisa wala nila nahangpan sing bug-os kon ano ang dapat nila himuon para makalikaw sa pulitika.

4 Halimbawa, sa Volume VI sang Millennial Dawn, * nga ginbalhag sang 1904, ang mga Cristiano ginapalig-on nga indi mag-entra sa inaway. Pero, nagsiling ini nga kon ang isa ka Cristiano tawgon nga magsoldado, dapat sia mangabay sang iban nga serbisyo nga wala nagadalahig sing direkta nga pagpakig-away. Kon indi sia pagpasugtan kag ginpadala gid sa patag-awayan, dapat niya pat-uron nga indi sia magpatay. Si Herbert Senior, nga taga-Britain kag nabawtismuhan sang 1905, nagkomento sa sitwasyon sadto: “Naligban ang mga utod kag wala sing maathag nga instruksion kon bala husto magpalista subong soldado pero indi lang makigbahin sa pagpakig-away.”

5. Paano ginsugdan sa Septiembre 1, 1915, nga Watch Tower nga athagon ang aton paghangop?

5 Apang, sa Septiembre 1, 1915, nga Watch Tower, ginsugdan nga athagon ang aton paghangop sa sini nga isyu. Ginkomentuhan sini ang ginasiling sang Studies in the Scriptures: “Indi kami sigurado kon bala ini nga buhat indi pagkompromiso.” Pero ano abi kon ang isa ka Cristiano tiruhon kay indi sia magsuksok sing uniporme kag magsoldado? Ang artikulo nangatarungan: “Diin ang mas malain, ang tiruhon ka bangod mainunungon ka sa Prinsipe sang Paghidait kag indi mo paglapason ang Iya sugo, ukon matiruhan ka samtang nagaserbisyo sa dutan-on nga mga hari kag ginasuportahan sila, bisan sing hapaw lang, kag ginakompromiso ang mga panudlo sang aton Langitnon nga Hari? Sa sining duha, mas pilion naton ang una—ang mapatay bangod sa katutom sa aton Langitnon nga Hari.” Bisan pa mabaskog ini nga pinamulong, ang artikulo naghinakop: “Wala namon ini ginapilit. Panugda lamang ini.”

6. Ano ang natun-an mo sa halimbawa ni Brother Herbert Senior?

6 Para sa iban nga utod, maathag ang isyu kag gin-atubang nila ini sing maisugon. Si Herbert Senior, nga ginsambit kaina, nagsiling: “Para sa akon, wala sing kinatuhayan ang pagdiskarga sang mga bala sa isa ka barko [indi direkta nga pagpakig-away] sa paggamit sining mga bala sa pagtiro.” (Luc. 16:10) Bangod indi sia magsoldado, si Brother Senior ginpriso. Sia kag ang 4 pa ka brother nga nagpangindi man nga magsoldado bangod sa konsiensia, upod sa mga lalaki nga iban ang relihion, nalakip sa 16 nga ginpriso sa Richmond sa Britain kag sang ulihi gintawag nga Richmond 16. Isa ka bes, si Herbert kag ang mga kaupod niya sekreto nga ginpadala sa patag-awayan sa France. Didto, ginsentensiahan sila nga tiruhon. Ginpalinya sila para i-firing squad, pero wala ini gindayon. Sa baylo, ginbuhinan ang ila sentensia sa napulo ka tuig nga pagkabilanggo.

“Natun-an ko nga ang katawhan sang Dios dapat makighidait sa tanan, bisan sa tunga sang peligro sang inaway.”

—Simon Kraker (Tan-awa ang parapo 7)

7. Ano ang nahangpan sang katawhan sang Dios sang nagsugod ang Bug-os Kalibutan nga Inaway II?

 7 Sang nagsugod ang Bug-os Kalibutan nga Inaway II, nangin mas maathag sa katawhan ni Jehova kon paano mangin neutral kag kon ano ang dapat himuon sa pag-ilog kay Jesus. (Mat. 26:51-53; Juan 17:14-16; 1 Ped. 2:21) Halimbawa, ang Nobiembre 1, 1939, nga Watchtower may importante nga artikulo nga natig-uluhan sing “Neutralidad,” nga nagsiling: “Ang pagsulundan nga dapat karon sundon sang katawhan nga nakigkatipan kay Jehova amo ang estrikto nga neutralidad sa tunga sang mga pungsod nga nagainaway.” Si Simon Kraker, nga nag-alagad sang ulihi sa ulong talatapan sa Brooklyn, New York, nagsiling parte sa sini nga artikulo: “Natun-an ko nga ang katawhan sang Dios dapat makighidait sa tanan, bisan sa tunga sang peligro sang inaway.” Ining espirituwal nga pagkaon gin-aman sa husto gid nga tion kag naghanda sa katawhan sang Dios sa pinakamabaskog nga pagsalakay sa ila pagkamainunungon sa Ginharian.

Katalagman sa “Suba” sang Paghingabot

8, 9. Paano natuman ang tagna ni apostol Juan?

8 Gintagna ni apostol Juan nga pagkatapos mabun-ag ang Ginharian sang 1914, tinguhaan sang dragon, nga si Satanas nga Yawa, nga dulaon ang mga nagasakdag sa Ginharian sang Dios  paagi sa pagbuga sing simbuliko nga suba. * (Basaha ang Bugna 12:9, 15.) Paano natuman ang tagna ni Juan? Sugod sang dekada 1920, gulpi lang nagbaskog ang paghingabot sa katawhan sang Dios. Pareho sang madamo nga kauturan sa North America sang ikaduha nga bug-os kalibutan nga inaway, si Brother Kraker ginpriso man bangod sang iya pagkamainunungon sa Ginharian sang Dios. Ang matuod, sa tion sang inaway, sobra 66 porsiento sang mga priso sa United States ang Saksi ni Jehova bangod sa ila pagpangindi nga mag-entra sa inaway.

9 Determinado ang Yawa kag ang iya mga ahente nga gub-on ang integridad sang mga sakop sang Ginharian bisan diin. Gindala sila sa atubangan sang mga korte kag parole board sa bug-os nga Africa, Europe, kag United States. Bangod sa ila indi mationg nga determinasyon nga magpabilin nga neutral, ginpriso sila, ginbunal, kag gindis-ebol. Sa Germany, ang katawhan sang Dios nag-atubang sa daku nga pag-ipit bangod indi sila magsaludo kay Hitler ukon magsakdag sa inaway. Mga 6,000 ang ginpriso sa mga kampo sa panahon sang mga Nazi, kag sobra sa 1,600 ka German kag indi German nga Saksi ang ginpaantos asta mapatay. Walay sapayan sini, ang Yawa wala nakahimo sing permanente nga halit sa katawhan sang Dios.—Mar. 8:34, 35.

Gintulon sang “Duta” ang “Suba”

10. Ano ang ginasimbulo sang “duta,” kag paano ini nagpasilabot para magbulig sa katawhan sang Dios?

10 Suno sa tagna ni apostol Juan, “ang duta”—ang mga elemento sining sistema nga mas makatarunganon—magatulon sa “suba” sang paghingabot, kag magabulig sa katawhan sang Dios. Paano natuman ang bahin sini nga tagna? Sa mga dekada pagkatapos sang Bug-os Kalibutan nga Inaway II, “ang duta” masami nga nagapasilabot para magbulig sa matutom nga mga sumalakdag sang Mesianikong Ginharian. (Basaha ang Bugna 12:16.) Halimbawa, adamo nga mataas nga korte ang nag-amlig sa kinamatarong sang mga Saksi ni Jehova nga mangindi sa pagpakigbahin sa serbisyo militar kag sa pagpakigbahin sa nasyonalistiko nga mga seremonya. Binagbinagon naton anay ang pila ka daku nga kadalag-an nga ginhatag ni Jehova sa iya katawhan parte sa isyu nga pagpakigbahin sa serbisyo militar.—Sal. 68:20.

11, 12. Ano nga mga isyu ang gin-atubang nanday Brother Sicurella kag Brother Thlimmenos, kag ano ang resulta?

11 United States. Si Anthony Sicurella isa sa anom ka bata nga ginpadaku sang Saksi nga mga ginikanan. Nabawtismuhan sia sang 15 anyos. Sang 21 na sia, nagparehistro sia sa draft board subong ministro sang relihion. Duha ka tuig sang ulihi, sang 1950, nag-aplay sia nga kilalahon subong nagapangindi sa pagsoldado bangod sa konsiensia. Bisan pa wala sing nakita nga problema ang report sang Federal Bureau of Investigation, wala ginpasugtan sang Department of Justice ang iya pangabay. Pagkatapos sang madamo nga proseso, ginpamatian gid man sang  U.S. Supreme Court ang kaso ni Brother Sicurella kag ginbaliskad ang desisyon sang manubo nga korte paagi sa pagdesisyon pabor sa iya. Ini nga desisyon nakabulig para mangin basihan sang iban nga banwahanon sang United States nga nagapangindi sa pagserbisyo sa militar.

12 Greece. Sang 1983, si Iakovos Thlimmenos ginpamatbatan nga wala nagapasakop sa awtoridad kay indi sia magsuksok sang uniporme sang militar, kag ginpriso. Sang ginbuy-an na sia, nag-aplay sia subong accountant, pero wala sia ginbaton kay may criminal record sia. Ginpasaka niya ang kaso sa mga korte sa Greece, pero sang napierde sia, gindala niya ini sa European Court of Human Rights (ECHR). Sang tuig 2000, ang Grand Chamber sang ECHR, isa ka panel sang 17 ka hukom, nagdesisyon pabor sa iya. Ini nga desisyon nangin basihan batok sa iban pa nga kaso sang diskriminasyon. Antes sini, sobra 3,500 ka utod sa Greece ang may criminal record bangod nagpabilin sila nga neutral. Pagkatapos sini nga desisyon, ang Greece nagpasar sing layi para mahilway ang mga kauturan sa kriminal nga mga kaso. Dugang pa, sang ginrebisar ang Konstitusyon sang Greece, ginpalig-on sini liwat ang layi nga ginpasar mga pila ka tuig ang nagligad, nga nagahatag sa tanan nga banwahanon sang Greece sing kinamatarong nga maghimo sang iban nga serbisyo nga tal-us sa pagsoldado.

“Antes nagsulod sa korte, nangamuyo ako sing hanuot kay Jehova, dayon nabatyagan ko nga ginpakalma niya ako.”

—Ivailo Stefanov (Tan-awa ang parapo 13)

13, 14. Sa banta mo, ano nga mga leksion ang aton matun-an sa mga kaso nanday Ivailo Stefanov kag Vahan Bayatyan?

13 Bulgaria. Sang 1994, si Ivailo Stefanov 19 anyos sang ginpatawag sa army. Nangindi sia nga magsoldado ukon maghimo sing serbisyo nga ginadumalahan sang militar bisan pa indi ini direkta nga pagpakig-away. Ginsentensiahan sia sing 18 ka bulan nga pagkabilanggo pero nag-apelar sia base sa iya kinamatarong nga magpangindi bangod sa konsiensia. Ang iya kaso ginpasaka sang ulihi sa ECHR. Sang 2001, antes pa sang hearing, mainabyanon nga ginhusay kay Brother Stefanov ini nga kaso. Indi lang si Brother Stefanov ang ginhatagan sang gobierno sang Bulgaria sing amnestiya kundi ang tanan nga banwahanon sang Bulgaria nga handa maghimo sing tal-us nga sibilyan nga serbisyo. *

14 Armenia. Si Vahan Bayatyan ginpatawag nga magserbisyo sa militar sang 2001. * Nangindi sia bangod sa konsiensia pero napierde sia sa mga pag-apelar sa lokal nga mga korte. Sang Septiembre 2002, ginsentensiahan sia sing duha ka tuig kag tunga nga pagkabilanggo pero ginbuy-an sia pagligad sang napulo ka bulan kag tunga. Sini nga tion, nag-apelar sia sa ECHR, kag ginpamatian. Pero sang Oktubre 27, 2009, indi pabor sa iya ang desisyon sang Korte. Daku ini nga kapierdihan sa mga brother sa Armenia nga nagaatubang sini nga isyu. Pero, ginrepaso liwat sang Grand Chamber sang ECHR ang desisyon. Sang Hulyo 7, 2011, ang Korte nagdesisyon pabor kay Vahan Bayatyan. Amo ini ang una nga tion nga ginkilala sang ECHR nga ang  mga nagapangindi nga magserbisyo sa militar bangod sang ila konsiensia nga base sa relihioso nga pagpati dapat proteksionan sa idalom sang kinamatarong sa paghunahuna, konsiensia, kag relihion. Ini nga desisyon wala lang nag-amlig sa kinamatarong sang mga Saksi ni Jehova kundi sang minilyon pa sa mga pungsod nga katapo sang Council of Europe. *

Ang mga kauturan sa Armenia ginpagua sa prisuhan pagkatapos sang desisyon sang ECHR pabor sa ila

Ang Isyu sang Nasyonalistiko nga mga Seremonya

15. Ngaa ang katawhan ni Jehova nagapangindi sa pag-entra sa nasyonalistiko nga mga seremonya?

15 Ang katawhan ni Jehova nagpabilin nga mainunungon sa Mesianikong Ginharian indi lamang paagi sa pagpangindi sa serbisyo militar kundi paagi man sa matinahuron nga pagpangindi nga mag-entra sa nasyonalistiko nga mga seremonya. Sang nagsugod ang Bug-os Kalibutan nga Inaway II, labi pa gid nga nangin nasyonalistiko ang mga tawo sa bilog nga kalibutan. Ginapatuman sang madamo nga pungsod sa ila mga banwahanon nga magpanumpa sa ila katutom sa dutang natawhan paagi sa pagsaulo sang panaad, pag-amba sang pungsudnon nga  ambahanon, ukon pagsaludo sa bandera. Pero, si Jehova gid lang ang aton ginasimba. (Ex. 20:4, 5) Subong resulta, nagbaha ang paghingabot. Walay sapayan sini, gingamit liwat ni Jehova “ang duta” para tunlon ang pila sining mga paghingabot. Talupangda ang pila ka dalayawon nga kadalag-an nga ginhatag sa aton ni Jehova paagi sa Cristo.—Sal. 3:8.

16, 17. Ano nga isyu ang gin-atubang nanday Lillian kag William Gobitas, kag ano ang natun-an mo sa ila kaso?

16 United States. Sang 1940, ang U.S. Supreme Court nagdesisyon sing 8 kontra 1 batok sa mga Saksi ni Jehova sa kaso nga nakilal-an subong Minersville School District v. Gobitis. Si Lillian Gobitas, * 12 anyos, kag ang iya manghod nga si William, 10 anyos, gusto magpabilin nga mainunungon kay Jehova amo nga indi sila magsaludo sa bandera ukon magsaulo sang panaad. Bangod sini, ginpahalin sila sa eskwelahan. Ang ila kaso ginpasaka sa Supreme Court, kag nagsiling ang Korte nga ang ginhimo sang eskwelahan base kuno sa konstitusyon bangod para ini sa interes sang “pungsudnon nga paghiusa.” Ini nga desisyon gintunaan sang mainit nga paghingabot. Madamo pa gid nga kabataan sang mga Saksi ang ginpahalin sa eskwelahan, ang mga utod ginpahalin sa trabaho, kag madamo ang ginsalakay sang mga guban. Ang libro nga The Lustre of Our Country nagsiling nga ang “paghingabot sa mga Saksi halin sang 1941 asta 1943 amo ang pinakalapnag nga relihioso nga paghingabot sa America sang ika-beinte nga siglo.”

17 Pero umalagi lang ang kadalag-an sang mga kaaway sang Dios. Sang 1943, ginbinagbinag sang Supreme Court ang isa pa ka kaso nga kaanggid sa Gobitis. Nakilal-an ini nga West Virginia State Board of Education v. Barnette. Sining tion, ginpaboran sang Supreme Court ang mga Saksi ni Jehova. Amo ini ang una sa kasaysayan sang U.S. nga ginbaliskad sang Supreme Court ang desisyon sini sa malip-ot lang nga tion. Pagkatapos sini, nagtahaw na ang paghingabot sa katawhan ni Jehova sa United States. Sa sini nga tion, ang mga kinamatarong sang tanan nga banwahanon sa United States ginpalig-on.

18, 19. Suno kay Pablo Barros, ano ang nakabulig sa iya nga magpabilin nga mabakod, kag paano mailog sang iban nga alagad ni Jehova ang iya halimbawa?

18 Argentina. Sanday Pablo kag Hugo Barros, nga otso kag siete anyos, ginpahalin sa eskwelahan sang 1976 bangod indi sila mag-entra sa flag ceremony. Isa ka bes, gintiklod kag gindukol sang head teacher si Pablo. Ginpatener niya ang duha ka bata sa eskwelahan sing isa ka oras pagkatapos sang klase para piliton nga mag-entra sa nasyonalistiko nga mga seremonya. Si Pablo nagsiling parte sa iya naeksperiensiahan sadto: “Kon wala ang bulig ni Jehova, indi ko gid masarangan ang mga pag-ipit sa akon integridad.”

19 Sang gindala sa korte ang kaso, ginpaboran sang hukom ang desisyon sang eskwelahan nga pahalinon sanday Pablo kag Hugo. Pero, ang ila kaso gin-apelar sa Supreme Court sang Argentina. Sang 1979, ginbaliskad sini nga Korte ang desisyon  sang manubo nga korte nga nagasiling: “Ini nga silot [pagpahalin] nagasupak sa konstitusyonal nga kinamatarong nga mag-eskwela (Artikulo 14) kag sa salabton sang Estado nga pat-uron ang panguna nga edukasyon (Artikulo 5).” Mga 1,000 ka Saksi nga kabataan ang nakabenepisyo sa sini nga kadalag-an. Ang pila wala na ginpahalin kag ang iban naman, kaangay nanday Pablo kag Hugo, ginbaton liwat sa pangpubliko nga eskwelahan.

Madamo nga pamatan-on nga Saksi ang nagpabilin nga matutom sa idalom sang pagtilaw

20, 21. Paano ang kaso nanday Roel kag Emily Embralinag nagpalig-on sang imo pagtuo?

20 Philippines. Sang 1990, si Roel Embralinag, * 9 anyos, kag ang iya magulang nga si Emily, 10 anyos, upod ang mga 66 pa ka estudyante nga Saksi, ginpahalin sa eskwelahan bangod indi sila magsaludo sa bandera. Gintinguhaan sang amay nanday Roel kag Emily nga si Leonardo, nga mangatarungan sa mga awtoridad sang eskwelahan pero wala sia nagmadinalag-on. Labi nga naglala ang sitwasyon amo nga ginpasaka ni Leonardo ang kaso sa Supreme Court. Si Leonardo wala sing kuarta kag abogado nga magapangapin sa iya. Ang ila pamilya nangamuyo sing hanuot kay Jehova para mangayo sing panuytoy. Pero, ang iya  kabataan padayon gihapon nga ginayaguta. Nagpensar si Leonardo nga indi gid sia magdaug bangod wala sia nakaeskwela sing abogasiya.

21 Maayo lang kay ang ila pamilya gintiglawas ni Felino Ganal, isa ka abogado nga nagaobra anay sa isa ka kilala gid nga law firm sa pungsod. Sa sining tion, naghalin na si Brother Ganal sa sini nga opisina kag nangin isa ka Saksi ni Jehova. Sang ang kaso nakalab-ot sa Supreme Court, ang Korte nahiusa nga nagdesisyon pabor sa mga Saksi kag ginpauntat sini ang sugo nga pahalinon ang mga bata. Sa liwat, napaslawan naman ang mga nagatinguha nga gub-on ang integridad sang katawhan sang Dios.

Ang Neutralidad Nagadul-ong sa Paghiusa

22, 23. (a) Ngaa nagdaug kita sa madamo nga importante nga kaso? (b) Ang aton bug-os kalibutan kag mahidaiton nga paghiliutod pamatuod sang ano?

22 Ngaa nagdaug ang katawhan ni Jehova sa madamo nga importante nga kaso? Wala kita sing impluwensia sa pulitika. Pero sa kada pungsod kag korte, ginaamligan kita sang patas nga mga hukom batok sa paghingabot sang mapintas nga mga manugpamatok. Subong resulta, nakapasad kita sing basihan sa konstitusyon. Walay duhaduha nga ginasuportahan gid sang Cristo ang aton mga panikasog sa sini nga mga kadalag-an. (Basaha ang Bugna 6:2.) Ngaa nagapakigbato kita sa mga kaso sa korte? Ang aton katuyuan indi para bag-uhon ang legal nga sistema. Kundi, pat-uron nga makapadayon kita sa pag-alagad sa aton Hari, nga si Jesucristo, nga walay tublag.—Binu. 4:29.

23 Sa sining kalibutan nga ginabahinbahin sang pulitika kag puno sing pagdumtanay, ginapakamaayo sang aton nagagahom nga Hari, nga si Jesucristo, ang panikasog sang iya mga sumulunod sa bilog nga kalibutan nga makapabilin nga neutral. Napaslawan ang mga panikasog ni Satanas nga bahinbahinon kag daugon kita. Ang Ginharian nagtipon sing minilyon ka tawo nga “indi na . . . magtuon sing inaway.” Ang aton bug-os kalibutan kag mahidaiton nga paghiliutod isa ka milagro—isa ka indi mapanghiwala nga pamatuod nga ang Ginharian sang Dios nagagahom gid!—Isa. 2:4.

^ par. 4 Ini nga volume nakilal-an man nga The New Creation. Sang ulihi, ang Millennial Dawn nga mga volume gintawag nga Studies in the Scriptures.

^ par. 8 Para sa dugang nga detalye parte sa sini nga tagna, tan-awa ang Bugna—Malapit Na ang Mahimayaon nga Talipuspusan Sini!, kapitulo 27, pahina 184-186.

^ par. 13 Ginpatuman man sa gobierno sang Bulgaria nga maghatag sing tal-us nga sibilyan nga serbisyo nga wala ginadumalahan sang militar para sa mga nagpangindi bangod sa konsiensia.

^ par. 14 Para sa kompleto nga pagsaysay, tan-awa ang artikulo nga “European Court—Ginsakdag ang Kinamatarong nga Mangindi sa Pagsoldado Bangod sa Konsiensia,” sa Nobiembre 1, 2012, nga Lalantawan.

^ par. 14 Sa sulod sang 20 ka tuig, sobra 450 ka pamatan-on nga Saksi ang ginpriso sang gobierno sang Armenia. Sang Nobiembre 2013, ang nabilin sa ila ginpagua na tanan.

^ par. 16 Nagsala ang spelling sang apelyido sa rekord sang korte.

^ par. 20 Sa rekord sang korte, sala ang spelling sang apelyido kay ginhimo nila ini nga Ebralinag.