Magdiretso sa kaundan

Magdiretso sa listahan sang kaundan

Sa Pagpangita sang Bulawan, Nakakita Sila sing Puluy-an

Sa Pagpangita sang Bulawan, Nakakita Sila sing Puluy-an

 Sa Pagpangita sang Bulawan, Nakakita Sila sing Puluy-an

CHINATOWN. Sa madamo nga siudad sa bilog nga kalibutan, ini nga tinaga nagapahanumdom sang mga balaligyaan sang mga Intsik, restawran, kapiestahan, kag mga dragon dance. Pero ang kada Chinatown may iya kaugalingon nga kasaysayan. Halimbawa, may mga Chinatown sa Australia bangod nangisog ang mga Intsik sang una nga magkadto sa bagatnan nga baybayon para mangita sing bulawan kag magmanggaranon.

Bag-o nga Bukid sang Bulawan

Sang primero, pila lang ka Intsik ang nagkadto sa Australia. Pero sang madiskobrehan ang bulawan sang 1851, nagdugok didto ang mga Intsik. Halin sa Pearl River sa Guangdong Province sang China, linibo ka lalaki ang nagpanakayon pabagatnan bisan pa mabudlay ini. Nadiskobrehan na anay ang bulawan sa California, U.S.A. Ini nga mga minahan gintawag sang mga Intsik nga nagahambal sing Cantonese nga Bukid sang Bulawan. Gani ang minahan sang bulawan sa Australia gintawag nga Bag-o nga Bukid sang Bulawan.

Nagsaylo ang mga lalaki nga Intsik indi lamang para mangita sing bulawan kundi bangod mabudlay ang kahimtangan sa China sadto. May ara inaway sibil, kalamidad, kag gutom.

Makapasubo nga ang pila ka nagpanakayon pakadto sa Australia wala na makalab-ot bisan sa baybayon sini. Napatay sila sa mga balatian bangod sa malawig nga pagpanakayon kag pagginutok sa sakayan. Pero wala ginpaabot sang mga nakalab-ot didto nga mas mabudlay pa gid ang ila kahimtangan.

Pagpangabudlay sa mga Minahan

Suno sa tradisyon, dapat magpabilin ang asawa kag kabataan sa China para may mabilin sa  ila kaliwatan. Gani, ginsubuan gid ang nagsaylo nga mga Intsik. Sang 1861, sobra 38,000 ka lalaki nga Intsik ang nagaistar sa Australia pero 11 lang ang babayi. Bisan pa madamo na sila sa Australia, pila lang gid ang nagaplano nga magpabilin didto. Ang kalabanan sa ila gusto gid magpauli sa ila pamilya nga may dala nga kuarta kag kadungganan.

Bangod sa sini nga handum, nangita sila sing bulawan. Nag-istar sila sa mga tolda kag nagpangutkot sing inoras bisan nagatagiti ang init. Sang primero, ang iban nahadlok mangutkot sa idalom duta bangod sa mga disparatis. Gani, nangutkot sila sing bulawan nga ara lang nayon sa ibabaw, dayon ginaayag ini kag ginahugasan. Ang ila pagpanikasog may maayo gid nga resulta. Ginapakita sang rekord nga sa tungatunga sang 1854 kag 1862, mga 18,662 ka kilo sang bulawan sa estado sang Victoria ang gindala sa China.

Pero bangod sa ila kasubo, nagpanahor sila kag naadik sa opio, amo nga naubos ang ila manggad. Sa masami, nagbalatian sila, naubusan sing kuarta, kag wala na nakapauli. Ang iban ginbuligan sang mga organisasyon sang China kag maalwan nga mga tawo. Pero ang iban bata pa napatay, imol, kag nagaisahanon.

 Ginahisaan man sila kag ginasuspetsahan sang iban nga minero kay nakita nila nga ang mga Intsik suod katama kag kakompetensia gid nila sa pagmina sang bulawan. Bangod sini, ginhingabot ang mga Intsik. Ginpangawat ang ila mga bulawan kag ginsunog ang ila mga tolda kag pagkaon. Sang ulihi, nag-untat man ini. Pero mga 50 ka tuig sang madiskobrehan ang bulawan, gindumilian sang Immigration Restriction Act sang 1901 ang mga taga-Asia sa pag-obra ukon pag-istar sa Australia. Gintugutan lang sila liwat sang 1973.

Sang Naubos ang Bulawan

Sang naubos ang bulawan, ang iban nga Intsik nagpabilin na lang sa Australia. Gani, nagdamo ang negosyo sang mga Intsik nga mga lalabhan, restawran, kag balaligyaan sang tanom kag utan, sa mga banwa nga ginaminahan sang una. Nakilal-an man ang mga Intsik nga maayo mag-obra sing muebles kag manugbaligya sang preska nga prutas kag mga utan. Gani sang ulihi nga bahin sang ika-19 nga siglo, nag-inulhot ang mga komunidad sang mga Intsik ukon Chinatown sa madamo nga siudad sang Australia, pati na sa Atherton, Brisbane, Broome, Cairns, Darwin, Melbourne, Sydney, kag Townsville.

Madamo sing lalaki ang wala nangasawa kay diutay lang ang Intsik nga mga babayi didto. Pero, ang iban nangasawa sing mga Australiana bisan pa madamo ang nagapamatok sa sini nga pag-asawahay. Sang ulihi, ang ila mga kabataan nangin bahin na sang katilingban sang Australia.

Sa karon, mas madamo na sing mga imigrante nga Intsik ang nagaistar sa Australia. Ang kalabanan nagakadto diri para mag-eskwela kag magnegosyo. Isa pa, madamo na subong sing mga imigrante nga babayi. Bangod sa pagbag-o sang ekonomiya, madamo nga mga ulo sang pamilya ang nagabalik sa Asia para mag-obra sa China, Hong Kong, Singapore, ukon Taiwan bisan pa ang ila pamilya ara na sa Australia.

Nagbag-o na gid man ang kahimtangan. Pero, pareho gihapon ang tuyo sang mga imigrante—makakita sing kasiguruhan kag kadalag-an sa iban nga pungsod.

[Kahon/Retrato sa pahina 20]

MAS MALAYO PA SANGSA ILA GINAPAABOT

Para indi na sila magbayad sing landing fee, ukon buhis, ang mga pasahero nga Intsik nagapanaug sa baybayon sang Australia, nga malayo sa mayor nga mga pantalan kag ginatos ka kilometros halin sa mga minahan. Ang Robe, South Australia, isa sa mga lugar nga ginapanaugan nila. Ang Robe may populasyon nga mga 100 asta 200. Pero sang 1857, sa sulod lang sang lima ka bulan, mga 12,000 ka Intsik ang nakaagi diri.

Kinahanglan gid sang ginatos ka lalaki nga magbuligay kag batason ang lima ka semana nga pagpanglakaton sa halos wala ginaistaran nga lugar pakadto sa mga minahan. Pero mas malayo ini sangsa ila ginapaabot. Nanguha sila sing lato para may kaunon kag nangdakop sing kangaroo kag wombat sa alagyan. Nangutkot man sila sing mga bubon kag naghimo sing alagyan para sa iban nga magasunod.

Ginasalapid nila ang ila buhok kag nagasuksok sing coolie nga kalo. Sa masami, nagakanta sila samtang madasig nga nagalakat sa isa lang ka linya. May makita sila nga mga kuarta sang Intsik sa alagyan. Pero pag-abot nila sa Australia, ginpanghaboy nila ini kay indi ini mapuslan didto.

[Credit Line]

Image H17071, State Library of Victoria

[Kahon/Retrato sa pahina 21]

MAS MAAYO PA SANGSA BULAWAN

Si Wayne Qu isa ka environmental scientist sa Academy of Sciences sa China. Para madugangan pa gid ang iya nahibaluan, sia kag ang iya asawa nga si Sue, nagkadto sa Europa sang mga katuigan 1990. Didto, nag-eskwela pa gid si Wayne. May nakilala sila nga mga Saksi ni Jehova didto kag gintudluan sila parte sa Biblia. Sang tuig 2000, nagsaylo si Wayne kag Sue sa Australia, kag ginpadayon nila ang pag-eskwela, si Sue sa molecular biology. Ginpadayon man nila ang pagtuon sa Biblia.

Si Wayne nagsiling: “Tinuig kami nga nagtuon para makakuha sing mas mataas nga kurso sa unibersidad. Pero nakasiling ako: ‘Sa ulihi, matigulang kita, mabalatian, kag mapatay. Amo bala sini ang katuyuan sang kabuhi?’ Daw wala ini sing pulos. Pero paagi sa Biblia, ginhatagan kami ni Sue sing matuod nga sabat sa pinakaimportante nga mga pamangkot sa kabuhi.

“Sa amon pagtuon sa Biblia, nabinagbinag namon ang ideya nga wala gid anay namon napamensaran—nga may ara Manunuga. Ginbasa ko ang libro sang mga Saksi nga Life—How Did It Get Here? By Evolution or by Creation? kag ang libro ni Charles Darwin parte sa ebolusyon. Sa akon pagbasa, pati na sa akon mga scientific research, nakumbinsi kami ni Sue nga may ara gid Manunuga.

“Nakumbinsi pa gid kami nga may Dios kay nakita namon nga ang Biblia may ikasarang nga bag-uhon ang kabuhi. Ining pinasahi nga libro wala lamang naghatag sa amon sing paglaum sa palaabuton kundi pati na sing matuod nga mga abyan kag mabakod nga pag-asawahay. Sang 2005, nabawtismuhan kami ni Sue. Nalipay gid kami kay nakit-an namon ang butang nga mas maayo pa sangsa mataas nga edukasyon kag sa ‘bulawan nga nagakadula.’”—1 Pedro 1:7, APD.

[Retrato sa pahina 19]

Intsik nga minero sang mga 1860

[Picture Credit Lines sa pahina 19]

Sydney Chinatown: © ARCO/G Müller/age fotostock; gold miner: John Oxley Library, Image 60526, State Library of Queensland