Magdiretso sa kaundan

Magdiretso sa listahan sang kaundan

Mga “Colporteur”—Ang Nagalakat nga mga Balaligyaan-Libro

Mga “Colporteur”—Ang Nagalakat nga mga Balaligyaan-Libro

 Mga “Colporteur”—Ang Nagalakat nga mga Balaligyaan-Libro

SUNO SA MANUNULAT SANG MAGMATA! SA PRANSIA

S A TIILAN sang Jandri Glacier, sa ibabaw nayon sang ski station sang Deux-Alpes sa bagatnan-sidlangan nga bahin sang Pransia, isa ka magamay nga “museo” ang ginbuksan pila ka tuig lang ang nagligad. Nalakip sa mga eskultura nga yelo nga ginpasundayag amo ang isa nga nagpadungog sa kinaraan nga negosyo sa bukid​—⁠ini amo ang eskultura sang isa ka colporteur.

Sa sulod sang siniglo, ang mga colporteur nagbolante sa mga tiendahan kag naglibod sa mga pamalay sang mga produkto nga ila ginabaliog (Pranses: col, liog; porter, dala). Ang kalabanan nga tawo karon wala gid makabati tuhoy sa ila. Ang mga nakabati naman tuhoy sa ila mahimo maghunahuna nga ultimo lamang sila nga mga bolantero sang witi-witi nga mga butang. Ang matuod, ang mga colporteur may ginpasubli nga nakaapektar sa kabuhi sang minilyon ka tawo tubtob karon.

Maayo Pa nga Pag-usisa sa Hilikuton sang Colporteur

Indi gid mga makaluluoy, madamo nga colporteur ang organisado kaayo nga mga negosyante, nga nagapanagtag sing pinakabag-o nga mga produkto paagi sa lapnag nga sistema sang baligyaanay sa Europa. Apang, indi tanan nga colporteur nagahimo sini agod makaganansia. Ang iban naghimo sini sa pagpalapnag sang ila mga pagtuluuhan kag mga kombiksion. Napatay pa gani ang iban sa paghimo sini.

Maathag nga ang hilikuton sang mga colporteur nagsugod sang mga hingapusan nga bahin sang Edad Media. Ang mga nauna amo ang mga tagabukid gikan sa korte-lati nga rehiyon sang Alps, ang Pyrenees, kag ang Highlands sa Scotland. Ang madamo sa ila mga trabahador sa uma nga pagkatapos sang tig-alani nangin mga bolantero.

Ang Pranses nga si Jehan Gravier isa sining mga bolantero. Sang ika-16 nga siglo, sia kag ang iya pamilya nagpuyo sa bulubukid nga duog nga ginatawag La Grave. Bangod indi gid mapatubason ang uma, nagsugod sia nga mangin bolantero sang ang mga tawo nga nagapuyo sa mga banwa sa nalupyakan luyag magbakal sing mga produkto subong sang kahoy, panit, delana, kag asin​—⁠mga produkto gikan sa mga rehiyon sa bukid. Ginadala sang mga colporteur kaangay  ni Gravier ini nga mga produkto sa banwa kag ginapabayluhan ini sang mga gamit sa panahi, husay, antipara, libro, bulong, tabako, kag mga sinensil nga mga butang. Ini naman nga mga butang ginabaligya sa mga tagabanwa ukon sa mga tagauma nga nagapuyo malayo sa balaligyaan. Ang iban nga mga colporteur naglakbay sing 20 kilometros sa isa ka adlaw! Kon wala sila, ang mga paryente amo ang nagaatipan sang ila mga uma kag mga pamilya.

Apang, si Gravier wala lamang magbaligya sing witi-witi nga mga butang. Ginapakita sang rekord nga nakautang sia sa isa ka manug-imprinta nga si Benoît Rigaud. Ginapakita sini nga si Gravier, kaangay sang madamo pa nga mga colporteur, nagnegosyo sa pagbaligya sing mga libro. Sang panahon niya ang Europa yara sa panag-on sang Renaissance, kag ang negosyo sa libro nagatin-ad. Sa ulot sang 1500 kag 1600, ang Europa nakahimo sing halin sa 140 milyones tubtob 200 milyones nga libro. Un kuarto sini ang ginbalhag sa Pransia. Ang Lyons, ang kapital sang pungsod sa ekonomiya, nga nahamtang sa tiilan sang Alps, amo ang nagapanguna nga sentro sang pagbalhag sa Europa kag amo ang panguna nga manugbalhag sing mga libro sa Pranses. Sa amo, may madamo nga suplay si Gravier para sa iya negosyo. Apang samtang ang mga tawo kaangay ni Gravier nagbaligya sing mga libro agod lamang makaganansia, ang isa pa ka sahi sang colporteur nagtuhaw nga nagpanagtag sing mga libro bangod sa relihioso gid lang nga mga rason.

‘Mga Ismagler sang Pagtuo’

Sa pagsugod sang imprintahan, ang mga tawo nangin mahuyugon sa relihioso nga mga libro, brosyur, kag mga pulyeto. Ang Biblia una nga gin-imprinta sa Latin kag dayon sa kinaandan nga mga pinulungan. Minilyon ka kopya ang gin-imprinta sa Alemanya, kag nakigbahin ang mga colporteur sa madasig nga pagpanagtag sing mga kopya sa mga tagauma. Apang, indi tanan naluyag sa sini nga pagpanagtag.

Sang 1525 gindumilian sang Parlamento sang Pransia ang pagbadbad sing Biblia sa Pranses kag, sang masunod nga tuig, gindumilian ang pagpanag-iya sing Biblia sa tumandok nga pulong. Walay sapayan sini, linibo ka Biblia ang gin-imprinta, kag madamo ang gin-ismagol sa bug-os nga Pransia, sa bulig sang determinado nga mga colporteur. Ang isa amo ang pamatan-on nga si Pierre Chapot. Gindakop sia sang 1546 kag ginpatay.

Sang ulihi, sang 1551, ginpatuman sang Katoliko nga Pransia ang estrikto nga pagsulundan paagi sa pagdumili sa mga colporteur sa pagbaligya sing mga libro, sanglit “patago” sila nga nagdala sing mga libro “halin sa Geneva,” buot silingon, gikan sa mga Protestante. Apang wala ini makapugong sa pagbaha sang Biblia. Ang Biblia nagdagsa sa Pransia sa tanan posible nga paagi. Masami nga magamay, ginatago ini sa mga suludlan-alak nga ang mga buli sini ginbag-o nga indi bal-anon, sa mga bariles sang kastanyas, ukon sa mga bulutangan-karga sa sakayan. Ang isa ka maisog nga tawo nga si Denis Le Vair gindakop samtang nagakarga sing isa ka bariles nga puno sang Biblia. Ginpatay man sia. Ang isa ka kadungan nga Katoliko, nga kontra sa mga colporteur, nagbaton nga  bangod sa ila, “sa malip-ot nga tion, ang Pransia natugob sang Pranses nga Bag-ong Testamento.”

Sa bug-os nga ika-16 nga siglo, ining ‘mga ismagler sang pagtuo,’ subong amo ang pagtawag sa ila sang isa ka manunulat, nagkabuhi nga yara pirme sa katalagman. Madamo nga colporteur ang gindakop, ginlupot sa mga bilangguan ukon mga sakayan, gintapok, ukon ginpatay. Ang iban nga mga colporteur ginsunog upod sa ila mga libro. Bisan pa pila lamang ang ginhingadlan sa maragtas, bangod sining tuman kadamo nga maisog nga mga indibiduwal nga ang kalabanan nga panimalay sang Protestante nakatigayon sang mga kopya sing Biblia.

Nagapanglakaton nga mga Librarya

Sang ika-17 nga siglo, padayon nga gindumilian sang Katoliko nga Simbahan ang ordinaryo nga mga tawo sa pagtigayon sing Biblia. Sa baylo sini ginhatagan ang mga tumuluo sing mga book of hours kag mga libro tuhoy sa kabuhi sang mga santos​—⁠indi gid maayo nga mga tal-us!⁠ * Sa kabaliskaran, ang mga Jansenista, mga Katoliko nga may “erehes” nga pagtamod, nagsakdag sang pagbasa sa Balaan nga Kasulatan. Sa amo, nakigbahin ang mga colporteur sa pagpanagtag sa bag-o lang natapos nga badbad sang Griegong Kasulatan (“Bag-ong Testamento”) sang mga Jansenista nga ginbadbad ni Le Maistre de Sacy.

Sa amo man nga tion, isa ka bag-o, baratuhon nga porma sang literatura ang ginlakip sa knapsack sang colporteur. Paagi sa sini nga mga libro, ang madamo nga tawo sa Pransia nakatuon sa pagbasa, nga nagtudlo kag naglingaw sa ila, tubtob naalimunaw ini sang ika-19 nga siglo. Gintawag ini sang mga Pranses nga bibliothèque bleue, ukon asul nga librarya, bangod sang duag sang panghapin sini. Sa Inglaterra gintawag ini nga mga chapbook; kag sa Espanya, pliégos de cordel. Nagaunod ini sang mga sugilanon tuhoy sa mga kabalyero sang Edad Media, mga ihibalo halin sa mga katigulangan, kabuhi sang mga santos, kag iban pa. Subong sang mahanduraw, ang colporteur ginahulat sing malangkagon, kon bala, kaangay sang gikan sa Pyrenees, nagkari sia sa tig-ilinit  ukon, kaangay sang gikan sa Dauphiné Alps, nagkari sia sa tigtulugnaw.

Sing makawiwili, ginhatag sang mga colporteur ang kinahanglanon sang mga edukado kag sang mga indi edukado. Ang isa ka pagtuon sa mga mangunguma sang ika-18 nga siglo sa rehiyon sang Guienne sa bagatnan-katundan nga Pransia nagsiling: “Sa tion sang malawig nga kagab-ihon sang tigtulugnaw, [ang mga mangunguma] nagabasa tuhoy sa kabuhi sang mga santos ukon sing isa ka kapitulo sa Biblia sa sulod sang tunga sa oras sa nagatipon nga pamilya. . . . Kon wala na sing mabasa, ginabasa nila . . . ang asul nga librarya kag ang iban pa nga witi-witi nga mga balasahon nga ginadala sang mga colporteur kada tuig sa kaumhan.” Apang, bantog gid sadto ang Biblia, kag makita ang mga kopya sini bisan sa magamay nga kaumhan.

Organisado nga Sistema sang Pagbaligya

Ang sistema sang pagbaligya sang mga colporteur nagsugod sa Alps sang Pransia kag Italya, sa Pyrenees, kag sa Normandy, sa aminhan-katundan nga Pransia. Ang mga colporteur nga gikan sa Dauphiné Alps lamang amo ang nagkontrol sa un kuarto sang nabaligya nga libro sa nabagatnan nga Europa. “Ang negosyo sa pagbaligya sing libro sa Espanya kag Portugal, kag sa madamo man nga banwa sa Italya, kontrolado sang mga Pranses nga lalaki, gikan sa amo man nga minuro . . . sa Dauphiné Alps,” siling sang isa ka kadungan nga manugbaligya-libro sa Geneva.

Magluwas nga ang mga colporteur “aktibo, mapisan, serioso gid nga mga tawo,” nagmadinalag-on man sila bangod sang ila malapit nga kaangtanan sa mga katapo sang ila pamilya, minuro, kag relihion. Ang madamo sa ila mga Protestante nga padayon nga nakig-angot sa mga gintapok sa tion sang mga paghingabot. Sa amo, ang mga paryente, mga kasimanwa, kag mga kaupod sa relihion amo ang nagahuman sa epektibo nga sistema sang pagbaligya nga nagsinangasanga sa Europa. Halimbawa, ang pamilya Gravier may yara sistema sang pagbaligya sing libro nga naglapnag sa bug-os nga Pransia, Espanya, kag Italya. Ang iban nga mga sistema naglab-ot pa gani sa Persia kag sa mga kontinente sang Amerika.

Pagpasag-uli sa Hilikuton sang mga Colporteur

Sang ika-19 nga siglo, gindula sang Industrial Revolution (pagbag-o sa ekonomiya) ang madugay na nga negosyo sang mga pamilya nga colporteur. Apang, ang pagtukod sang mga sosiedad sang Biblia nagpukaw liwat sang pagpanagtag sing Biblia nga wala pa gid anay matabo. Apang, ang Katoliko nga Simbahan nagapamatok gihapon sa pagpanagtag sing Biblia. Tubtob sa hingapusan nga bahin sang katuigan 1800, ang mga colporteur sa Biblia padayon nga gingamo kag ginhingabot. Walay sapayan sini, kutob sang 1804 tubtob 1909, nakapanagtag sila sing anom ka milyon nga kopya sang Biblia, kompleto man ukon sing bahin, sa Pransia lamang.

Ang hilikuton tuhoy sa pagtudlo sing Biblia sa mga tawo wala pa matapos. Sang 1881 ang magasin nga Zion’s Watch Tower and Herald of Christ’s Presence (ginbalhag sa Estados Unidos) nagpanawagan sa mga Cristiano nga himuon ang hilikuton sang mga ebanghelisador. Ang ila tulumuron? “Ang pagpalapnag sa kamatuoran, paagi sa pagbuyok sa mga tawo nga magbasa.” Sang 1885, mga 300 ka ebanghelisador ang nagbaton sa panawagan kag nagpanghikot. Ang iban naglakbay sa malayo, nagkadto sa kadutaan subong sang Barbados, Burma (Myanmar karon), El Salvador, Finland, Guatemala, kag Honduras. Sang nagdabdab ang Bug-os Kalibutan nga Inaway I, ini nga mga ebanghelisador nagpalapnag sing ihibalo sa Biblia sa Alemanya, China, Costa Rica, Inglaterra, New Zealand, Norway, Poland, Pransia, Sweden, kag Switzerland.

Makawiwili nga sang una nga mga tuig, ang bug-os tion nga mga ebanghelisador sa tunga sining mga Estudyante sang Biblia (kilala karon nga mga Saksi ni Jehova) gintawag nga mga colporteur. Sang ulihi, wala na gingamit ini nga termino, kay wala sini ginalaragway sing sibu ang panguna nga tulumuron sang ila hilikuton​—⁠ang pagtudlo sing Biblia. (Mateo 28:​19, 20) Dugang pa, ang termino wala nagalaragway sa indi-para-makaganansia nga kinaugali sang ila hilikuton. Gani, ang bug-os-tion nga mga ministro karon sang mga Saksi ni Jehova ginatawag nga mga payunir.

Sang nagligad nga tuig kapin sa 800,000 ka payunir ang wala bayad nga nagpanagtag sing mga Biblia kag pasad-sa-Biblia nga mga literatura. Ginahimo nila ini, indi tungod sa kuwarta, kundi “bangod sang pagkasinsero, huo, subong ginpadala gikan sa Dios, sa idalom sang pagtamod sang Dios, upod kay Cristo.” (2 Corinto 2:17) Sa amo, ang mga payunir nga ministro karon indi mga nagalakat nga balaligyaan-libro. Apang, nagapasalamat gid sila sa mga colporteur sang una bangod sa halimbawa nga ginpahamtang sang madamo sa ila sa kakugi kag kombiksion.

[Nota]

^ par. 16 Ang book of hours nagaunod sang mga palangadion nga ginapangadi sa gintalana nga inoras sa pagpadungog kay Maria.

[Mga retrato sa pahina 22, 23]

Ang mga colporteur nagdala sang pinakabag-o nga mga produkto sa mga puluy-an sang mga tawo

Ang mga colporteur ginhulat sing malangkagon

[Credit Line]

© Cliché Bibliothèque nationale de France, Paris

[Retrato sa pahina 24]

Ang “Bag-ong Testamento” ni Le Maistre de Sacy, kag ang isa ka libro gikan sa asul nga librarya

[Credit Line]

Far left: © Cliché Bibliothèque nationale de France, Paris Left: © B.M.V.R de Troyes/Bbl.390/Photo P. Jacquinot

[Retrato sa pahina 24, 25]

Ang mga ebanghelisador nagpanagtag sing mga literatura sa Biblia

[Retrato sa pahina 24]

Sa karon ang bug-os tion nga mga ebanghelisador nagatanyag sing wala bayad nga pagtuon sa Biblia