Magdiretso sa kaundan

Magdiretso sa listahan sang kaundan

Ang Manok—Popular kag Bugana

Ang Manok—Popular kag Bugana

 Ang Manok—Popular kag Bugana

SUNO SA MANUNULAT SANG MAGMATA! SA KENYA

ANG manok amo mahimo ang pinakamadamo nga pispis sa duta. Suno sa mga pagbulubanta, kapin sa 13 bilyones ang kadamuon sang manok! Kag tuman ka popular ang karne sini amo nga kapin sa 73 bilyones ka libra sini ang ginakonsumo kada tuig. Dugang pa, ang mga munga nagapangitlog sing mga 600 bilyones ka itlog kada tuig sa bug-os nga kalibutan.

Sa Nakatundan nga mga pungsod, bugana kag barato lang ang manok. Sang nagligad nga mga dekada, ginpangakuan ang mga botante sa Estados Unidos nga ang manok masarangan baklon sang tanan kon magdaug ang isa ka partikular nga kandidato. Apang, ang manok indi na karon isa ka luho ukon para lamang sa isa ka minoridad. Paano ining tumalagsahon nga pispis nangin bugana gid kag popular? Kag kamusta naman ang imol nga mga pungsod? May posibilidad bala nga mangin bugana man ini sa ila?

Indi Malabawan nga Rekord sang Manok

Ang manok isa ka kaliwat sang mapula nga ilahas nga manok sang Asia. Natukiban sang tawo wala madugay nga mahapos saguron ang manok. Ti, sang nagligad nga mga 2000 ka tuig, ginpatuhuyan ni Jesucristo kon paano ginatipon sang isa ka munga ang iya mga piso sa idalom sang iya maamligon nga mga pakpak. (Mateo 23:37; 26:34) Ang paggamit sini nga ilustrasyon nagapakita nga kilala sang mga tawo sa kabilugan ini nga pispis. Apang sang ika-19 nga siglo lamang nangin negosyo ang tigdamo nga pagprodukto sing manok kag itlog sang manok.

Sa karon, ang manok amo ang labing popular nga karne sang pispis. Ang manok ginasagod sang minilyon ka panimalay​​—⁠lakip ang mga pamilya sa siudad⁠​—⁠para konsumo sang pamilya ukon pangnegosyo. Sa kamatuoran, pila lamang ka salaguron nga sapat ang makapaliwat sa nanuhaytuhay nga mga lokasyon subong sang mahimo sang manok. Madamo nga pungsod ang nakapatubas sing mga rasa nga bagay lamang sa ila klima kag mga kinahanglanon. Ang iban sini nagalakip sang: Australorp sang Australia; kilala nga Leghorn, nga naghalin sa Mediteraneo apang popular na sa Estados Unidos; New Hampshire, Plymouth Rock, Rhode Island Red, kag Wyandotte, tanan ginaparasa sa Estados Unidos; kag Cornish, Orpington, kag Sussex, gikan sa Inglaterra.

 Ang abanse nga sientipiko nga mga metodo sa pagpakupa nangin kabangdanan kon ngaa ang pagsagod sing manok isa sang labing madinalag-on nga mga industriya sang agrikultura. Sa Estados Unidos, ginagamit sang mga manugsagod-manok ang kontrolado gid nga mga metodo sa pagpakaon kag pagkurong, upod sa sientipiko nga pagkontrol sa balatian. Ginakondenar kag ginakabig nga mapintas sang madamo ining mga teknik sang tigdamo nga pagprodukto. Apang wala ini magpugong sa mga manugsagod-manok sa pagpangita sing maayo pa nga mga paagi sang pagparasa sa manok. Bangod sang modernong teknik, posible nga isa lamang ka tawo ang mag-atipan sa 25,000 tubtob 50,000 ka manok. Tatlo ka bulan lamang ang kinahanglanon agod matigayon sang manok ang kabug-aton nga puwede na mabaligya.⁠ *

Ginahalinan sang Karne

Duawa ang halos tanan nga otel, restawran, ukon kalan-an sa minuro, kag talagsa mo lang indi makita ang karne sang manok sa menu. Sa kamatuoran, madamo nga fast-food nga restawran sa bug-os nga kalibutan ang nagaespesyalisar sa pagluto sing manok. May yara mga katilingban diin ang manok amo gihapon ang ginapili para sa pinasahi nga mga okasyon. Makawiwili nga mga paagi sa pagluto sing manok ang naimbento, subong sang sa India. Manamit gid ang mga putahe subong sang manok nga ginlaktan sing pula nga katumbal, ang lal murgi; ginkusipad nga manok, ang kurgi murgi; kag ginluto sa luy-a nga manok, ang adrak murgi!

Ngaa subong sini ka popular ang manok? Ang isa ka rason, pila lamang ka pagkaon ang nagasampat gid sa lainlain nga damil subong sang manok. Paano mo luyag lutuon ini? Pinirito, inasal, sinugba, braised, ukon linaga? Buksi ang bisan ano lang nga libro sa pangluto, kag mahimo nga makakita ka sing madamo nga resipe sang manok nga gintuyo agod matigayon ang pinakamanamit nga damil sang tagsa ka gulot sang manok.

Bangod bugana ini sa madamo nga pungsod, medyo barato man ang manok. Ginapasulabi man ini sang mga nutrisyonista, bangod nagaunod ini sing protina, mga bitamina, kag mga  mineral nga kinahanglanon sang lawas. Apang, manubo sa calorie ang manok, sa saturated fats, kag iban pa nga tambok.

Nagapakaon sa Imol nga mga Pungsod

Sa pagkamatuod, indi tanan nga pungsod bugana sa manok. Talalupangdon ini bangod sang report sang isa ka grupo para sa Council for Agricultural Science and Technology, nga nagsiling: “Ang populasyon sang kalibutan ginabanta nga magadugang tubtob sa 7.7 bilyones sa tuig 2020 . . . Apang, ang kalabanan (95%) sang pagdugang sang populasyon ginapakutpakot nga mahanabo sa imol nga mga pungsod.” Labi pa ka talalupangdon ini nga pinamulong kon binagbinagon mo nga mga 800 milyones ka tawo na ang nagaantos sa malnutrisyon!

Walay sapayan, madamo nga eksperto ang nagapati nga daku ang mahimo sang manok sa pagpakaon sa sining gutom nga mga populasyon kag sa paghatag sang ginakinahanglan gid nga kita para sa mga manugsagod-manok. Ang problema amo nga ang tigdamo nga pagparasa sa manok mahimo mangin isa ka matuod nga hangkat para sa imol nga mga manugsagod-manok. Una, sa imol nga mga pungsod ang manok ginasagod lamang sa makitid nga mga duog sa uma ukon sa mga likuran sang balay. Kag sa sini nga mga pungsod, talagsa lang ginakurong ang mga manok sa maamligon nga mga palibot. Ang mga manok ginabuy-an sa adlaw kag ginapabay-an nga mangita sing matuka, nagapauli kon gab-i, kag kon kaisa nagahulon sa mga kahoy ukon sa metal nga mga kurong.

Indi makatilingala nga madamo nga manok nga ginasagod sa sini nga paagi ang nagakapatay​​—⁠ang iban mga biktima sang makamamatay nga Newcastle disease kag ang iban naman biktima sang mga mangangaon, sapat kag tawo. Ang kalabanan nga mga manugsagod-manok wala sing ihibalo ukon paagi sa pagpakaon sa ila mga manok sing nagakaigo, sa paghatag sa ila sing nagakaigo nga kurong, ukon sa pag-amlig sa ila batok sa mga balatian. Bangod sini, ginsugdan ang mga programa agod buligan nga maedukar ang mga manugsagod-manok sa imol nga mga pungsod. Halimbawa, ang Food and Agriculture Organization sang Nasyones Unidas, naglansar kasan-o lang sing lima ka tuig nga proyekto “agod buligan ang mga imol sa kaumhan sang Aprika paagi sa dugang nga produksion sa pagsagod sing manok.”

Indi pa nahibaluan kon ano ang mangin resulta sining maayo sing tinutuyo nga mga inisyatibo. Busa, dapat hunahunaon sang mga residente sa manggaranon nga mga pungsod ang kamatuoran nga ang kinaandan nga butang subong sang isa ka gulot nga manok mahimo nga isa ka luho sa kalabanan nga mga pumuluyo sang duta. Para sa ila, ang ideya nga ‘ang manok masarangan baklon sang tanan’ mahimo nga daw isa ka malayo nga damgo.

[Nota]

^ par. 8 Bisan pa ang mga manok ginasagod man bangod sang ila itlog, sa Estados Unidos, 90 porsiento ang ginasagod bangod sang ila karne.

[Kahon/Mga retrato sa pahina 17]

Walay Peligro nga Paghanda sa Manok

“Ang hilaw nga manok mahimo istaran sang makahalalit nga mga organismo, subong sang bakterya nga salmonella, gani importante nga maghalong gid sa paghanda sini. Hugasi pirme ang imo mga kamot, ang tapalan, ang kutsilyo kag ang gunting sa mainit nga tubig nga may habon antes kag sa tapos mahanda ang manok. Maayo nga gamiton ang tapalan nga sarang mahugasan sa mainit nga temperatura . . . kag, kon posible, gamiton ang tapalan para lamang sa paghanda sa manok. Pat-ura nga natunaw na ang yelo sa gin-ilada nga manok antes ini lutuon.”​—⁠The Cook’s Kitchen Bible.

[Mga retrato sa pahina 15]

Ang pila ka rasa sang manok amo ang White Leghorn, Gray Jungle Fowl, Orpington, Polish, kag Speckled Sussex

[Credit Line]

Tanan luwas sa White Leghorn: © Barry Koffler/www.feathersite.com

[Mga retrato sa pahina 16]

Ginahimo ang mga panikasog agod mabuligan ang mga manugsagod sa imol nga mga pungsod sa pagpauswag sang produksion sa manok

[Retrato sa pahina 16]

Sa Estados Unidos, 90 porsiento sang mga manok ang ginasagod bangod sang ila karne