Magdiretso sa kaundan

Magdiretso sa listahan sang kaundan

Kon ang Tubig Magpula

Kon ang Tubig Magpula

 Kon ang Tubig Magpula

SUNO SA MANUNULAT SANG MAGMATA! SA PILIPINAS

Handurawa ang mga mangingisda nga nagalakat pakadto sa baybay agod himuon ang ila kinaandan nga hilikuton sa kaagahon kag ini amo ang paghanda sang ila sakayan kag lambat. Subong sa kinaandan, nagalaum sila nga makahulik sing madamo nga isda. Apang sa ila kakibot, nakita sang ila ginatuyo pa nga mga mata ang isa ka makakulugmat nga talan-awon. Linibo ka isda ang gin-anod sa baybayon​​—⁠nga patay. Ang kabangdanan sining kamatay? Amo ang RED TIDE!

ANG red tide nagakatabo sa bug-os nga kalibutan. Nakita ini sa baybayon sang Atlantiko kag Pasipiko sang Estados Unidos kag Canada. Natabo man ini sa Australia, Brunei, naaminhan-katundan nga Europa, Japan, Malaysia, Papua New Guinea, Pilipinas, kag sa iban pa nga mga lugar. Bisan pa pila lamang ang nakahibalo sini, ang red tide indi bag-o.

Sa Pilipinas, ang red tide una nga nakita sa probinsia sang Bataan sang 1908. Sang 1983 ang red tide naghilo sang isda kag shellfish sa Samar Sea, Maqueda Bay, kag Villareal Bay. Sugod sadto, ang red tide nakita sa madamong iban pa nga baybayon. Si Zenaida Abuso, sang National Red Tide Task Force sang Pilipinas, nagsiling sa Magmata! nga “magluwas sa pagkalamatay sang mga isda, may dokumento nga pamatuod ang Bureau of Fisheries and Aquatic Resources of the Philippines tuhoy sa 1,926 ka kaso sang paralytic shellfish poisoning nga tuga sang red tide.”⁠ * Apang ano gid bala ining makamamatay nga red tide?

Kon Ano Ini

Ang termino nga “red tide” nagapatuhoy sa pagbag-o sing duag sang tubig nga nagakatabo kon kaisa sa pila ka bahin sang dagat. Bisan pa ang duag masunson nga pula, mahimo man ini nga mangin kakikakihon ukon dalagdalagon. Ang The World Book Encyclopedia nagareport nga “ang pagbag-o sang duag mahimo nga mag-apektar sang mga bahin halin sa kubos sa pila ka yarda ukon metros kuwadrados tubtob sa kapin sa 1,000 milyas kuwadrados (2,600 kilometros kuwadrados).”

Ano ang kabangdanan sini nga pagbag-o sang duag? Ang red tide kinaandan na nga tuga sang pila ka espesyi sang magamay kaayo, isa-sing-selula nga lumot ukon sang mga protozoan nga ginatawag mga dinoflagellate. Ining magagmay nga mga organismo may tulad-buhok nga mga siwil nga ginatawag flagella​—⁠tulad-latigo nga daw mga antena, nga ginagamit nila sa pag-abante sa tubig. May yara mga 2,000 ka sahi sang dinoflagellate, ang 30 sini makahililo. Ining magamay kaayo nga mga organismo masami nga nagatener sa maalabaab nga tubig nga sobra ang alat.

Ang red tide nagakahanabo kon may hinali kag madasig nga pagdugang, ukon pagdamo, sining magamay kaayo nga mga dinoflagellate. Ang pagpunsok sining mga organismo mahimo magdamo sing tubtob sa 50,000,000 sa kada  litro sang tubig! Bisan pa indi mahangpan sing bug-os sang mga sientipiko kon ngaa nagakahanabo ini, nahibaluan na nga ang mga dinoflagellate nagadamo kon ang pila ka kahimtangan dulungan nga nagaapektar sang tubig. Nagalakip ini sa di-normal nga panahon, pinakamaayo nga mga temperatura para sa pagdamo sang organismo, sobra nga suplay sang mga sustansia sa tubig, mabaskog nga silak sang adlaw, kag paborable nga kasulog sang tubig. Kon mag-ulan sing mabunok, ang mga mineral kag iban pa nga sustansia ginaanod kon kaisa halin sa duta pakadto sa tubig sa baybayon. Ini nga mga sustansia nagapadamo sa mga dinoflagellate. Ang resulta? Amo ang red tide!

Sing makapasubo, daw ginapagrabe kon kaisa sang mga tawo ini nga kahimtangan. Kon ang madamo nga higko sang industriya kag sang tawo ginahaboy sa tubig, ang resulta amo ang sobra nga suplay sang pila ka sustansia. Mahimo ini tunaan sang sobra nga pagdamo sang populasyon sang mga dinoflagellate. Ang oksiheno sa tubig nagadiutay sa dili madugay, nga nagaresulta sa pagkapatay sang madamo nga isda.

Ang red tide nagakahanabo sa maalabaab nga kadagatan kag sa malinaw nga tubig sa baybayon, sa masami kon nagahingapos ang mainit nga mga binulan kag nagasugod ang tingulan. Mahimo ini maglawig sing pila ka oras tubtob sa pila ka bulan, depende sa nagaluntad nga mga kahimtangan sa lugar.

Ang mga Biktima

Ang kalabanan nga red tide indi makahalalit, apang, ang pila makahalalit gid. Ang pila ka espesyi sang dinoflagellate nagapaguwa sing hilo sa tubig nga nagaparalisar kag nagapatay sang mga isda kag sang iban pa nga kabuhi sa dagat. Ang pila ka red tide gintunaan sang pagkapatay sang madamo nga isda, talaba, lukos, pakinhason, tahong, pasayan, kag kasag nga nagakaon sang dinoflagellate. Kon ang makahalalit nga red tide magsalakay, madamo nga patay nga isda ang mahimo makita nga nagalutaw sa tubig, kag mahimo magkatay sa baybayon sing minilya.

Ang mga tawo naapektuhan man sing daku. Sa mga duog diin ang pagpangisda amo ang palangitan-an, ang red tide nagdingot sa mga mangingisda sang ila mahulik, nga amo ang ila palangabuhian. Ang malain pa, ang mga red tide nangin kabangdanan sang kamatayon sang mga tawo.

Paghilo sang Red Tide

Ang isa sang mga hilo nga ginapaguwa sang pila ka dinoflagellate amo ang saxitoxin. Isa ini ka sahi sang asin nga nagakatunaw sa tubig kag nagasalakay sa nervous system sang tawo. Sa amo, ginaklase ini subong neurotoxin. Ang The New Encyclopædia Britannica nagreport nga ang “mga hilo nga ginapaguwa sa tubig nagahalit sa respiratory system sang tawo.” Ang mga beach resort nagasira kon ang mga hilo  sang red tide nagaupod sa hangin bangod sang balod.

Maluyagon ka bala magkaon sing shellfish kag sing iban pa nga kalan-on sa dagat? Ti, ang shellfish nga nagapangaon sing dinoflagellate mahimo mangin makahililo bangod sang red tide. Ang magasin nga Infomapper nagsiling nga ‘ang mga pakinhason kag iban pa nga shellfish kaangay sang talaba, tahong, kag litob delikado gid kaayo bangod mga sahi sila nga daw nagasala sang ila ginakaon, gani kapin nga mga hilo ang matigayon nila sangsa mga isda.’ Apang, “ang isda, lukos, pasayan, kag kasag . . . sarang gihapon makaon nga wala sing peligro.” Ang rason? Ang mga hilo sang red tide nagatipon sa tinai sining mga tinuga, kag masami ini ginakuha antes lutuon.

Walay sapayan sina, kinahanglan ang paghalong kon nagakaon sing mga kalan-on sa dagat​—⁠ilabi na ang mga shellfish​—⁠nga ginkuha sa mga lugar nga may red tide. Ang red tide mahimo bangdan sang isa ka kahimtangan nga ginatawag paralytic shellfish poisoning, ukon PSP. Kon nakakaon ka sing hilo sang red tide, mahimo mabatyagan mo ang mga sintomas sa sulod sang 30 minutos. Ang kaupod nga tsart nagalista sang pila sining mga sintomas. Kon indi mabulong sing nagakaigo, ang PSP mahimo magdangat sa pagkaparalisar sang respiratory system, nga mahimo bangdan sang kamatayon.

Sa karon, wala pa sing pangontra sa hilo sang red tide. Apang, ang pila ka pang-emerhensia nga mga pamaagi nangin madinalag-on. Ang hilo sang red tide mahimo makuha gikan sa tiyan sang pasyente paagi sa pagpasuka sa iya. Ang pagpasulod sing tubo sa tiyan ginagamit man sa pagkuha sang hilo. Sa pila ka kaso, kinahanglan ang artipisyal nga respirasyon (isa ka paagi agod mapasag-uli ang pagginhawa). Sa Pilipinas nagapati ang iban nga ang pag-inom sing gata nga may pula nga kalamay nagabulig sa mga biktima nga mag-ayo sing mas madasig.

Ang Solusyon

Sa karon, ang red tide indi pa naton makontrol. Apang madamo ang nagapati nga ang problema sa red tide mapadiutay kon buhinan ang paggamit sing kemikal nga mga abono kag pestisidio. Sa amo, malikawan ang pagkadto sini sa dagat. Makabulig man kon dumilian ang paghaboy sing higko sang industriya kag sang tawo sa mga dagat ukon mga suba. Isa pa ka paagi amo ang pagkuha sa baybayon sang posible nga halinan sang mga sustansia nga makapadamo sa dinoflagellate.

Samtang, ang pila ka gobierno mahinalungon nga nagamonitor sang kahimtangan. Sa Pilipinas, halimbawa, isa ka ahensia sang gobierno ang regular nga nagatesting sang shellfish agod pat-uron nga indi ini delikado ibaligya sa lokal kag internasyonal nga mga merkado. Apang, ang Manunuga lamang sa ulihi ang makadula sang makahalalit nga mga epekto sa katawhan kon ang tubig magpula.

[Nota]

^ par. 5 Bisan pa sa Pilipinas direkta nga ginaangot ang red tide sa problema nga paralytic shellfish poisoning, ang iban nga mga eksperto nagasiling nga indi subong sini sa tanan nga pungsod nga nakaeksperiensia sang red tide.

[Kahon sa pahina 22]

Sintomas sang Paghilo sang Red Tide

1. Pagpalanghapdos ukon pagpalanginit sang bibig, ngislo, kag dila

2. Pagbinhod kag pagpalanghapdos sang nawong, nga nagalapta sa iban nga bahin sang lawas

3. Pagsakit kag paglingin sang ulo

4. Sobra nga kauhaw ukon paglaway

5. Paglingin, pagsuka, kag paglupot

6. Mabudlay magginhawa, maghambal, kag managitlon

7. Pagpalanakit sang mga lutalutahan kag paglingin sang ulo

8. Pagdasig sang pulso

9. Pagpalangluya sang kaunuran kag pagkadula sing panimbang

10. Pagkaparalisar sang lawas

[Mga retrato sa pahina 22, 23]

Mga organismo nga ginatunaan sang red tide

Pyrodinium bahamense

Gymnodinium catenatum

Gambierdiscus

[Credit Lines]

Sa maayong kabubut-on ni Dr. Rhodora V. Azanza, University of the Philippines

Sa maayong kabubut-on ni Dr. Haruyoshi Takayama

ASEAN-Canada Cooperative Programme on Marine Science

[Retrato sa pahina 23]

Mga epekto sang red tide

[Credit Line]

Grant Pitcher/Sa maayong kabubut-on sang WHOI

[Picture Credit Line sa pahina 21]

Peter J. S. Franks, Scripps Institution of Oceanography

[Picture Credit Line sa pahina 23]

Scripps Institution of Oceanography