Accessibility setting

De ogbè dopo

Yì hosọ flinflin lẹ ji

Yì todowhinnu hosọ lẹ tọn ji

Yì hosọ lẹ ji

Kunnudetọ Jehovah Tọn Lẹ

Gungbe

Hodo Apajlẹ Yise Yetọn Tọn

 WETA WIẸNẸ

E Plọn Nado Nọ Do Lẹblanu Hia

E Plọn Nado Nọ Do Lẹblanu Hia

1. Gbejizọnlin nankọ wẹ to nukọnna Jona, podọ etẹwẹ e lẹn gando otò he mẹ e jei lọ go?

JONA tindo whenu susu nado lẹnnupọn. E dona zingbejizọnlin na nuhe hugan kilomẹtlu 800 po afọ po na nudi osun dopo kavi humọ. Nado bẹjẹeji, e dona basi nudide to aliho he yá lẹ po dehe ma bẹ owù hẹn lẹ po ṣẹnṣẹn, bo bẹ gbejizọnlin etọn jẹeji gbọn agbàdo po lẹdo osó tọn lẹ po mẹ. E yọnbasi dọ ewọ ni gbọn danfafa gblagada Silia tọn ji, bo dasá tọ̀sisa lẹ taidi tọ̀sisa huhlọnnọ Euflate, bosọ dín fibẹtado to mẹhe e ma yọnẹn lẹ dè to tòpẹvi gọna gbétatò Silia, Mẹsopotamia po Asilia po tọn lẹ mẹ. Dile azán lẹ to yìyì, e to nulẹnpọn do otò he mẹ e jei bo to budina lọ ji, podọ ahun etọn to hihò dile e to dindọnsẹpọ Nineve.

2. Naegbọn e do họnwun na Jona dọ e ma sọgan họ̀nna azọ́ndenamẹ etọn?

2 Onú dopo họnwun na Jona: Ewọ ma sọgan lẹkọ bo họ̀nna azọ́ndenamẹ ehe. E ko tẹ́n ehe pọ́n wayi. Dile mí mọ to weta he wayi mẹ do, Jehovah gbọn homẹfa dali yí yujẹhọn he fọ́n to ohù ji de do plọnnu Jona bosọ whlẹn ẹn to azọ́njiawu-liho gbọn whèvi daho de dali. To azán atọ̀n godo, whèvi lọ kọ́ Jona do huto, podọ awuji i bọ e sọ whiwhẹ ede.—Jona weta 1, 2.

3. Jẹhẹnu tẹwẹ Jehovah dohia Jona, ṣigba kanbiọ tẹwẹ fọndote?

3 To whenue Jehovah degbena Jona whla awetọ nado yì Nineve, yẹwhegán lọ setonu bo bẹ gbejizọnlin gaa etọn jẹeji pànta whèzẹtẹn. (Hia Jona 3:1-3.) Ṣigba, be ewọ diọ to whenue Jehovah domẹplọnlọ e go godo ya? Di apajlẹ, Jehovah  do lẹblanu hia ẹ bo basi hihọ́na ẹn ma nado kútọ. E ma sayana ẹn na tolivivẹ etọn, ṣigba e na ẹn dotẹnmẹ hundote devo nado hẹn azọ́ndenamẹ ehe di. To ehe lẹpo godo, be Jona plọn nado nọ do lẹblanu hia mẹdevo lẹ ya? E ma nọ saba bọawuna gbẹtọvi mapenọ lẹ nado do lẹblanu hia. Mì gbọ mí ni pọ́n nuhe mí sọgan plọn sọn apajlẹ Jona tọn mẹ.

Wẹndomẹ Whẹdida Tọn de Dekọtọn Do Lẹnvọjọ Mẹ

4, 5. Naegbọn Jehovah do ylọ Nineve dọ “tòdaho gbó,” podọ etẹwẹ enẹ plọn mí gando ewọ go?

4 Jona ma pọ́n Nineve hlan dile Jehovah wà do gba. Mí hia dọmọ: “Dinvie tòdaho gbó gedegede de hlan Jiwheyẹwhe wẹ Nineve.” (Jona 3:3) Kandai Jona tọn dohia dọ Jehovah dlẹnalọdo Nineve whla atọ̀n taidi “tòdaho gbó.” (Jona 1:2; 3:2; 4:11) Naegbọn Nineve do yin tòdaho gbó kavi nujọnu to nukun Jehovah tọn mẹ?

5 Nineve ko tin sọn ojlẹ dindẹn die, yèdọ dopo to tòdaho tintan he Nimlọdi doai to Singigọ lọ godo lẹ mẹ. E gblo taun, na  e taidi dọ e bẹ tòdaho susu devo lẹ hẹn, bo sọgan biọ dọ yè ni zinzọnlin na azán atọ̀n nado dasá tòdaho lọ blebu. (Gẹn. 10:11; Jona 3:3) Nineve yin tòdaho de he bẹ ohọ̀ whanpẹnọ lẹ, tẹmpli dahodaho lẹ po adó blibata lẹ po hẹn. Ṣigba, e ma yin onú enẹlẹ depope wẹ zọ́n bọ tòdaho lọ do yin nujọnu to nukun Jehovah Jiwheyẹwhe tọn mẹ. Nuhe yin nujọnu na Jehovah wẹ mẹhe nọ nọ̀ tòdaho lọ mẹ lẹ. To ojlẹ lọ mẹ, mẹhe nọ nọ̀ Nineve lẹ sù taun. Mahopọnna walọ ylankan yetọn, Jehovah gbẹ́ nọ hò yetọn pọ́n. Ogbẹ̀ gbẹtọvi lẹ tọn họakuẹ to nukun etọn mẹ, podọ e yọnẹn dọ dopodopo yetọn sọgan lẹnvọjọ bo plọn nado wà nuhe sọgbe.

Jona mọdọ Nineve yin tòdaho gbó de he gọ́ na ylanwiwa kẹdẹ

6. (a) Naegbọn Nineve na ko dobuna Jona? (Sọ pọ́n nudọnamẹ odò tọn.) (b) Etẹwẹ mí plọn gando Jona go sọn aliho he mẹ e hẹn azọ́n yẹwhehodidọ tọn etọn di te mẹ?

6 To whenue Jona biọ Nineve, obu na ko di i dogọ, na gbẹtọ he hugan 120 000 wẹ nọ nọ̀ otò lọ mẹ wutu. * E zinzọnlin na azán dopo kakajẹ fie gbẹtọ sù hugan te to tòdaho lọ mẹ, vlavo nado mọ nọtẹn dagbe hugan de nado bẹ owẹ̀n etọn lilá jẹeji. Nawẹ e na lá owẹ̀n lọ na gbẹtọ ehelẹ gbọn? Be e plọn ogbè Asilia tọn wẹ ya? Kavi, be Jehovah na ẹn nugopipe nado do ogbè enẹ to azọ́njiawu-liho wẹ ya? Mí ma sọgan dọ. E sọgan yindọ Jona lá owẹ̀n etọn to Heblugbe mẹ bọ gbesetọ de basi lẹdogbedevomẹ etọn na Ninevenu lẹ. Depope he whẹho lọ yin, wẹndomẹ lọ bọawu ṣigba e yọnbasi dọ homẹ gbẹtọ lọ lẹ tọn ma na hùn, na e dọmọ: “Azán kande mọ gbè, Nineve na yin akititana.” (Jona 3:4) E yí adọgbigbo do lá owẹ̀n lọ bosọ vọ́ ẹ dọ pludopludo. Gbọnmọ dali, e do adọgbigbo po yise po hia, yèdọ jẹhẹnu he Klistiani lẹ tindo nuhudo etọn hugan gbede pọ́n to egbehe.

Wẹndomẹ Jona tọn bọawu ṣigba e yọnbasi dọ homẹ gbẹtọ lọ lẹ tọn ma na hùn

7, 8. (a) Nawẹ Ninevenu lẹ yinuwa gbọn to whenue yé sè owẹ̀n Jona tọn? (b) Nawẹ ahọlu Nineve tọn lọsu yinuwa gbọn to whenue e sè owẹ̀n Jona tọn?

7 Wẹndomẹ Jona tọn dọ̀n ayidonugo Ninevenu lẹ tọn. Vlavo e na ko lẹndọ gbẹtọ lọ lẹ na gblehomẹ bo na yinuwa hẹ emi po danuwiwa po. Kakatimọ, onú ayidego tọn de wẹ jọ. Gbẹtọ lọ lẹ dotoai bo setonu. Owẹ̀n etọn gbayipe po awuyiya po. E ma dẹn bọ mẹhe tin to tòdaho lọ mẹ lẹpo to hodọ gando dọdai vasudo  tọn Jona tọn go. (Hia Jona 3:5.) Mẹlẹpo wẹ lẹnvọjọ, yèdọ adọkunnọ po wamọnọ po, sunnu po yọnnu po, podọ yọpọvu po mẹho po. Yemẹpo wẹ blanù. To ojlẹ vude godo, ahọlu lọsu sè dọ gbẹtọ lọ lẹpo wẹ do lẹnvọjọ hia.

Jona dona tindo adọgbo po yise po nado sọgan dọyẹwheho to Nineve

8 Ahọlu lọ lọsu lẹnvọjọ to whenue e sè owẹ̀n Jona tọn. E dibusi Jiwheyẹwhe bo fọ́n sọn ofìn etọn ji bo de awugbó whanpẹnọ etọn bosọ do awù kija he nkọ omẹ etọn lẹ do bo tlẹ sọ “sin afín mẹ.” Ahọlu lọ po “omẹ gboogbo” etọn lẹ po hẹn nùbibla lọ zun gbedide he mẹlẹpo dona setonuna. E degbe dọ mẹlẹpo ni do odẹ́vọ̀, etlẹ yin kanlin whégbè tọn lẹ. * E gbọn whiwhẹ dali yigbe dọ omẹ emitọn lẹ ko hùwhẹ, na yé nọ wà nuylankan po danú po wutu. Ahọlu lọ tindo todido dọ Jiwheyẹwhe nugbo lọ na do lẹblanu hia yé eyin e mọ lẹnvọjọ yetọn bo dọmọ: ‘Jiwheyẹwhe sọgan lẹ́ yì sọn adi zogbe etọn mẹ, na mí nikaa sudo.’—Jona 3:6-9.

9. Etẹwẹ homọdọdomẹgotọ lẹ dọ gando Ninevenu lẹ go, ṣigba nawẹ mí wagbọn do yọnẹn dọ nuṣiwa wẹ yé te?

9 Homọdọdomẹgotọ delẹ tindo ayihaawe dọ Ninevenu lẹ ma sọgan ko lẹnvọjọ to niyaniya mẹ domọ. Ṣigba, weyọnẹntọ he nọ basi zẹẹmẹ do Biblu ji lẹ dọ dọ lẹnvọjọ mọnkọtọn sọgbe hẹ aliho he mẹ gbẹtọ he wá sọn lẹdo enẹ mẹ lẹ nọ yinuwa te to hohowhenu, na yé nọ yí otàngblo lẹ sè bosọ nọ diọ pọndohlan yetọn po awuyiya po wutu. Humọ, mí yọnẹn dọ nuṣiwa wẹ homọdọdomẹgotọ enẹlẹ te, na Jesu Klisti lọsu wá donù lẹnvọjọ Ninevenu lẹ tọn go to godo mẹ. (Hia Matiu 12:41.) Jesu yọ́n nuhe dọ e te, na ewọ tin to olọn mẹ bo yin kunnudetọ nujijọ enẹlẹ tọn. (Joh. 8:57, 58) Nugbo lọ wẹ yindọ, mí ma dona nọ lẹn gbede dọ mẹdelẹ ma sọgan lẹnvọjọ, mahopọnna obá he mẹ yé ylan jẹ to nukun mítọn mẹ. Jehovah kẹdẹ wẹ sọgan yọ́n nuhe tin to ahun gbẹtọvi lẹ tọn mẹ.

Lẹblanu Jiwheyẹwhe Tọn Gbọnvona Hẹngogo Gbẹtọvi Tọn

10, 11. (a) Nawẹ Jehovah yinuwa gbọn to whenue Ninevenu lẹ lẹnvọjọ? (b) Naegbọn mí sọgan deji dọ Jehovah ma ṣinuwa to whẹdida etọn mẹ?

10 Nawẹ Jehovah yinuwa gbọn to whenue Ninevenu lẹ lẹnvọjọ? Jona wlan to godo mẹ dọmọ: “Jiwheyẹwhe bo mọ azọ́n yetọn lẹ, dọ yé lẹ́ sọn aliho ylankan yetọn mẹ; Jiwheyẹwhe bosọ diọ  linlẹn oylan lọ tọn, he e dọ [emi na] wà hlan yé; podọ ewọ masọ wà ẹ gba.”—Jona 3:10.

11 Be ehe zẹẹmẹdo dọ Jehovah wá mọdọ emi ṣinuwa nado lá whẹdida sọta Nineve wẹ ya? Lala. Biblu dohia dọ pipé wẹ whẹdida dodo Jehovah tọn. (Hia Deutelonomi 32:4.) Jehovah mọdọ e ma yin dandan nado gblehomẹ do Ninevenu lẹ go ba. E doayi e go dọ omẹ enẹlẹ ko lẹnvọjọ bo mọdọ e ma jẹ nado sayana yé ba. Enẹwutu, Jehovah basi dide nado do lẹblanu hia yé.

12, 13. (a) Nawẹ Jehovah dohia dọ emi yin lẹnpọn dagbenọ, nọ diọada sọgbe hẹ ninọmẹ lẹ bo nọ do lẹblanu hia gbọn? (b) Naegbọn dọdai Jona tọn ma yin dọdai lalo?

12 Jehovah ma yin Jiwheyẹwhe hẹngogonọ he ma nọ homẹtọnpọn kavi okànọ dile nuplọnmẹ sinsẹ̀ngán lẹ tọn nọ dohia gbẹtọ lẹ do gba. Kakatimọ, ewọ yin lẹnpọn dagbenọ, nọ diọada sọgbe hẹ ninọmẹ lẹ bo nọ do lẹblanu hia. Eyin ewọ jlo na sayana mẹylankan lẹ, e nọ yí afọzedaitọ etọn he to aigba ji lẹ zan nado na avase gbẹtọ lẹ jẹnukọn, na ewọ nọ jlo vẹkuvẹku dọ mẹylankan lẹ ni lẹnvọjọ bo jo walọ ylankan yetọn lẹ do dile Ninevenu lẹ wà do. (Ezek. 33:11) Jehovah dọna yẹwhegán etọn Jelemia dọmọ: “Adónu he mẹ yẹn na dọho gbọn akọta de tọn dali, podọ gbọn ahọludu de tọn dali, nado dọ̀n sún podọ nado gbà liai, podọ nado sú i do; eyin akọta nẹ gbọn ehe tọn dali yẹn ko dọho, lẹ́ sọn oylan yetọn mẹ, yẹn na diọ linlẹn sọn oylan lọ mẹ he yẹn lẹn nado wà hlan yé.”—Jel. 18:7, 8.

Jiwheyẹwhe nọ jlo vẹkuvẹku dọ mẹylankan lẹ ni lẹnvọjọ bo jo walọ ylankan yetọn lẹ do dile Ninevenu lẹ wà do

13 Be dọdai lalo wẹ Jona dọ ya? Lala; na e yin avase de na gbẹtọ lọ lẹ gando nuhe to na jọ go. Avase enẹ yin nina gando walọ ylankan Ninevenu lẹ tọn go, ehe wá diọ to nukọn mẹ. Eyin Ninevenu lẹ vọ́ jẹ nuylankan wà ji, Jiwheyẹwhe na sayana yé. Podọ, nuhe wá jọ do yé go to nukọn mẹ pẹpẹ niyẹn.—Zẹf. 2:13-15.

14. Nawẹ Jona yinuwa gbọn to whenue Jehovah do lẹblanu hia Nineve?

14 Nawẹ Jona yinuwa gbọn to whenue vasudo lọ ma wá to ojlẹ he mẹ e donukun in te? Mí hia dọmọ: “Ṣigba e gblehomẹ na Jona badabada, ewọ bosọ yin adinọ.” (Jona 4:1) Jona tlẹ hodẹ̀ hlan Jiwheyẹwhe to aliho de mẹ taidi dọ e to whẹgbledo e wẹ nkọ! Jona mọdọ emi na tlẹ ko gbọṣi otò emitọn mẹ. E dọ dọ emi ko yọnẹn jẹnukọn dọ Jehovah ma na hẹn vasudo wá Nineve ji, podọ enẹwutu wẹ emi do họ̀n jei Talṣiṣi to tintan whenu. Enẹgodo, e biọ nado kú, bo dọ dọ e pọnte na emi nado kú hugan nado nọgbẹ̀.—Hia Jona 4:2, 3.

15. (a) Etẹwẹ na ko zọ́n bọ Jona do jẹflumẹ bo gblehomẹ sinsinyẹn? (b) Nawẹ Jehovah yinuwa hẹ yẹwhegán etọn he jẹflumẹ lọ gbọn?

15 Etẹwẹ to ahunmẹduna Jona? Mí ma sọgan yọ́n nuhe Jona to linlẹn lẹpo, ṣigba mí yọnẹn dọ e lá to gbẹtọ lọ lẹpo nukọn dọ  Nineve na yin vivasudo, podọ yé yí i sè. Ṣigba todin, vasudo depope ma wá ba. Be e to budi dọ yé na ṣàn emi ko kavi ylọ emi dọ yẹwhegán lalo wẹ ya? Depope he whẹho lọ yin, homẹ etọn ma hùn paali dọ gbẹtọ lọ lẹ lẹnvọjọ kavi dọ Jehovah do lẹblanu hia yé. Kakati nido jaya, e taidi dọ e joawuna nuvẹun, bọ onú ede tọn blawuna ẹn, podọ e sọ to nuhà dọ gbẹtọ lọ lẹ ma nasọ dejido emi go ba. Ṣigba, e họnwun dọ Jiwheyẹwhe lẹblanunọ lọ gbẹ́ doayi jẹhẹnu dagbe yẹwhegán he ko jẹflumẹ ehe tọn lẹ go. Kakati nado domẹplọnlọ Jona go na nuyiwa mẹmasi tọn etọn, Jehovah gbọn homẹdagbe dali kàn kanbiọ mẹhẹnlẹnnupọn tọn ehe sè e dọmọ: ‘Be hiẹ wà dagbe nado yin adinọ sinsinyẹn domọ wẹ?’ (Jona 4:4) Be Jona tlẹ na gblọndo kanbiọ lọ tọn ya? Biblu ma dọ.

16. Nawẹ mẹdelẹ nọ mọhodọdo Jiwheyẹwhe go gbọn, podọ etẹwẹ mí sọgan plọn sọn apajlẹ Jona tọn mẹ?

16 E bọawu nado dawhẹna Jona na nuyiwa etọn, ṣigba mí dona flindọ gbẹtọvi mapenọ lẹ nọ saba mọhodọdo Jiwheyẹwhe go. Mẹdelẹ sọgan mọdọ Jehovah dona ko glọnalina nugbajẹmẹji de nado jọ kavi dọ ewọ dona ko hẹn whẹdida ṣẹ do mẹylankan lẹ ji, kavi tlẹ mọdọ e dona ko hẹn titonu ylankan ehe wá vivọnu sọn ojlẹ dindẹn die. Apajlẹ Jona tọn flinnu mí dọ whedepopenu he mí mọhodọdo Jehovah Jiwheyẹwhe go, pọndohlan mítọn titi wẹ nọ saba biọ vọjlado, e ma yin Jiwheyẹwhe tọn!

Jehovah Plọn Jona Nado Nọ Do Lẹblanu Hia

17, 18. (a) Etẹwẹ Jona wà to whenue e tọ́n sọn Nineve? (b) Nawẹ azọ́njiawu he Jehovah wà gando atinkan lọ go lẹ yinuwado Jona ji gbọn?

17 Yẹwhegán he jẹflumẹ lọ tọ́n sọn Nineve bo pànta whèzẹtẹn-waji yì lẹdo he mẹ osó lẹ tin te de mẹ kakati nido dedo whé. E gla azava kleun de bo sinai do e mẹ nado nọtepọn nuhe na jọ do Nineve go. Vlavo ewọ gbẹ́ tindo todido dọ tòdaho lọ na yin vivasudo. Nawẹ Jehovah plọnnu dawe he ma tindo lẹblanu ehe nado nọ do lẹblanu hia gbọn?

18 Jehovah hẹn atinkan de nado wú to zánmẹ bo ṣinyọ́n azava lọ ji. Jona fọ́n bo wá mọ atinkan lọ he vùn taun bọ amà etọn gọ́ bo na yẹtẹn hugan azava kiẹkiẹ etọn. Todin, homẹ etọn hùn taun. “Jona yin homẹhunnọ badabada” na atinkan lọ wutu, vlavo bo pọ́n atinkan lọ hlan taidi azọ́njiawu de he dohia dọ Jehovah dona emi bosọ do nukundagbe hia emi. Ṣigba, Jehovah jlo na do nususu hia Jona hugan hihọ́-bibasina ẹn sọn owhè sinsinyẹn lọ nù podọ sọn homẹgble sinsinyẹn etọn mẹ. Ewọ jlo na jẹ ahun Jona tọn mẹ. Enẹwutu, Jiwheyẹwhe sọ wà azọ́njiawu devo lẹ. E do owán de hlan nado dù atinkan lọ bo hù i. Enẹgodo, e do “jẹhọn hihla whèzẹtẹn ji tọn de” hlan kakajẹ whenue Jona “kuṣiọ”  na yozò lọ tọn wutu. Ehe zọ́n bọ Jona jẹflumẹ whladopo dogọ bo biọ Jiwheyẹwhe dọ emi ni gbọ bo kú.—Jona 4:6-8.

19, 20. Nawẹ Jehovah yihojlẹdohogo hẹ Jona gando atinkan lọ go gbọn?

19 Whladopo dogọ, Jehovah kanse Jona eyin e sọgbe dọ ewọ ni gblehomẹ na atinkan lọ he fiọ wutu. Kakati nido lẹnvọjọ, Jona suwhẹna ede dọmọ: “Yẹn wà dagbe nado yin omẹ adinọ yèdọ do jẹ okú.” Todin, ojlẹ lọ sọ̀ na Jehovah nado basi zẹẹmẹ nuplọnmẹ lọ tọn.—Jona 4:9.

Jiwheyẹwhe yí atinkan de zan nado plọnnu Jona nado nọ do lẹblanu hia

20 Jiwheyẹwhe yihojlẹdohogo hẹ Jona, bo dohia yẹwhegán lọ dọ ewọ wà lẹblanu na atinkan tata he wú to zánto dopo mẹ, ehe e ma do kavi hẹn whẹ́n. Enẹgodo Jiwheyẹwhe dotana dọmọ: “Be yẹn ma do sọ tindo awubla to Nineve ji, tòdaho gbó enẹ; ehe mẹ gbẹtọ hú fọtọ́n kantọ̀n te he ma sọgan yọ́n de sọn de mẹ to alọ yetọn adusi po alọ yetọn amiyọn po ṣẹnṣẹn; po kanlin-yinyin susu po ga?”—Jona 4:10, 11. *

21. (a) Apajlẹ tẹwẹ Jehovah yizan nado plọnnu Jona? (b) Nawẹ kandai he gando Jona go sọgan gọalọna mí nado gbeje míde pọ́n gbọn?

 21 Be hiẹ mọnukunnujẹ nuplọnmẹ he Jehovah jlo na hẹn họnwun gbọn apajlẹ ehe dali mẹ ya? Jona ma wà nudepope nado penukundo atinkan lọ go. Ṣigba, Jehovah wẹ yin Asisa ogbẹ̀ Ninevenu lẹ tọn, bosọ nọ penukundo yé go dile e nọ wà do na nudida etọn lẹpo to aigba ji. Nawẹ atinkan enẹ sọgan họakuẹ na Jona hugan ogbẹ̀ gbẹtọ 120 000 gọna kanlin-yinyin yetọn lẹ tọn gbọn? Be e ma yin ṣejannabi wẹ sisẹ́ Jona nado yinuwa to aliho enẹ mẹ ya? Na nugbo tọn e blawu na atinkan lọ, na e wà dagbe na ẹn wutu. Be e ma yin ṣejannabi dopolọ wẹ zọ́n bọ e ma do jlo na duwinyan to nukun Ninevenu lẹ tọn mẹ bo gblehomẹ ya? Otàn Jona tọn sọgan gọalọna mí nado gbeje míde pọ́n po ahundopo po. Mímẹpo ji wẹ gbigbọ ṣejannabi tọn nọ yinuwado. Lehe mí dona dopẹ́ do sọ dọ Jehovah nọ yí homẹfa do plọn mí ma nado yin ṣejannabinọ, nado nọ vẹawumẹ dogọ, bosọ nọ do lẹblanu hia dogọ dile ewọ nọ wà do!

22. (a) Etẹwẹ dohia dọ anademẹ nuyọnẹn tọn Jehovah tọn gando lẹblanu go yinuwado Jona ji? (b) Onú titengbe tẹwẹ mímẹpo dona plọn?

22 Be Jona plọnnu sọn nujijọ ehe lẹpo mẹ ya? Owe Jona tọn wá vivọnu po kanbiọ mẹhẹnlẹnnupọn tọn he Jehovah kanse lọ po. Homọdọdomẹgotọ delẹ sọgan jẹagọdo dọ Jona ma na gblọndo kanbiọ lọ tọn. Ṣigba na nugbo tọn, owe Jona tọn lọsu wẹ yin gblọndo kanbiọ lọ tọn. Nugbo lọ wẹ yindọ, kunnudenu susu dohia dọ Jona lọsu wẹ kàn owe he tindo yinkọ etọn ehe. Yí nukun homẹ tọn do pọ́n yẹwhegán lọ, to whenue e lẹkọyi otò etọn mẹ bo to kandai owe ehe tọn basi. Sọ yí nukun homẹ tọn do pọ́n dawe he ko whẹ́n mẹho, bo yọnnuin bosọ wleawuna whiwhẹ dogọ ehe dile e to ota mimí to whenue e to zẹẹmẹ nuṣiwa etọn lẹ, tolivivẹ etọn po lehe e gbẹ́ ma nado do lẹblanu hia do po tọn basi to owe etọn mẹ. Na nugbo tọn, Jona plọn onú titengbe de sọn anademẹ nuyọnẹn tọn Jehovah tọn mẹ. E plọn nado nọ do lẹblanu hia. Be mílọsu na wàmọ ya?—Hia Matiu 5:7.

^ huk. 6 Mẹdelẹ dọ dọ gbẹtọ 20 000 jẹ 30 000 wẹ nọ nọ̀ Samalia he yin tatọ́-tònọ ahọluduta whẹndo ao Islaeli tọn mẹ to azán Jona tọn gbè, yèdọ sọha he whè hugan mado-ẹnẹ gbẹtọ he nọ nọ̀ Nineve lẹ tọn. Nineve sọgan ko yin tòdaho he klo hugan to aihọn mẹ to whenue e lẹzun tòdaho nukundeji de.

^ huk. 8 Nudọnamẹ gigọ́ enẹ sọgan taidi nupaṣamẹ, ṣigba e ko jọ pọ́n to hohowhenu. Whenuho-kantọ Glẹki tọn he nọ yin Hérodote dohia dọ Pẹlsianu hohowhenu tọn lẹ nọ aluẹmẹ na okú awhàngán he diyin de tọn to pọmẹ hẹ kanlin-yinyin yetọn lẹ.

^ huk. 20 To whenue Jiwheyẹwhe dọ dọ omẹ enẹlẹ ma yọ́n de sọn de mẹ to alọ adusi po alọ amiyọn po ṣẹnṣẹn, nuhe dọ e te wẹ yindọ yé ma yọ́n nujinọtedo Jiwheyẹwhe tọn lẹ taidi yọpọvu lẹ nkọ.