Accessibility setting

De ogbè dopo

Yì hosọ flinflin lẹ ji

Yì todowhinnu hosọ lẹ tọn ji

Yì hosọ lẹ ji

Kunnudetọ Jehovah Tọn Lẹ

Gungbe

Ahọluduta Jiwheyẹwhe Tọn to Gandu!

 WETA 13

Wẹnlatọ Ahọluduta lọ tọn lẹ Yì Owhẹ̀ Nukọn

Wẹnlatọ Ahọluduta lọ tọn lẹ Yì Owhẹ̀ Nukọn

NUHE WETA LỌ BẸHẸN

Dile Jesu dọ dọdai etọn do, gbẹtọ lẹ yí osẹ́n zan nado diọnukunsọ azọ́n yẹwhehodidọ devi etọn lẹ tọn

1, 2. (a) Etẹwẹ nukọntọ sinsẹ̀n tọn lẹ tindo kọdetọn dagbe nado wà na azọ́n yẹwhehodidọ tọn, amọ́ nawẹ apọsteli lẹ yinuwa gbọn? (b) Naegbọn apọsteli lẹ gbẹ́ nado setonuna osẹ́n he hẹnalọdotena azọ́n yẹwhehodidọ tọn?

NUJIJỌ de wá aimẹ to ojlẹ vude to Pẹntikọsti 33 W.M. godo. Osẹ vude lẹ die poun wẹ agun Klistiani tọn yin didoai to Jelusalẹm. Satani mọdọ ojlẹ dagbe hugan lọ die nado yinuwa. Whẹpo agun lọ nado jideji bo lodo ganji, e jlo na hù i sudo. Satani yinuwa to niyaniya mẹ to aliho de mẹ bọ nukọntọ sinsẹ̀n tọn lẹ hẹnalọdotena azọ́n yẹwheho Ahọluduta lọ tọn didọ. Ṣigba, apọsteli lẹ yí adọgbigbo do to yẹwhehodọ zọnmii, bọ susu sunnu po yọnnu lẹ po tọn “yise to Oklunọ mẹ.”—Owalọ 4:18, 33; 5:14.

Apọsteli lẹ jaya, “na yé ko yin hihia jẹ nado yin winyando na oyín etọn wutu”

2 Na homẹgble wutu, nukundiọsọmẹtọ lẹ vọ́ fọ́n do yé ji, bọ to ojlẹ ehe mẹ, yé bẹ apọsteli lẹpo do gànmẹ. Ṣigba to zánmẹ, angẹli Jehovah tọn hùn ohọ̀n gànpa lọ tọn lẹ, bọ apọsteli lẹ ko sọ jẹ yẹwhehodọ ji to afọnnu fliflimẹ! Yé sọ vọ́ yin wiwle bo yin hinhẹn yì ogán lẹ dè, mẹhe sawhẹdokọna apọsteli lẹ dọ yé tùnafọ gbedide he gbẹ́ yẹwhehodidọ ji. Apọsteli lẹ gblọn po adọgbigbo po dọmọ: “Míwlẹ dona setonuna Jiwheyẹwhe taidi ogán kakati nido yin gbẹtọ lẹ.” Adi do ogán lọ lẹ sọmọ bọ yé jlo “nado hù” apọsteli lẹ. Ṣigba, to ojlẹ sinsinyẹn enẹ mẹ, Gamalieli he yin Osẹ́n plọnmẹtọ he gbẹtọ lẹ nọ na sisi dọho do ota yetọn mẹ, bo na avase ogán lọ lẹ dọmọ: “Mì payi mìde go . . . Mì dádo whẹho omẹ ehelẹ tọn mẹ blo, ṣigba mì jo yé do whii.” Nupaṣamẹ de wẹ e yin dọ ogán lọ lẹ dotoaina ayinamẹ etọn bo jo apọsteli lẹ. Etẹwẹ omẹ nugbonọ enẹlẹ wà? Matin ayihaawe, yé zindonukọn “nado to mẹplọn bo to wẹndagbe lọ lá mapote gando Klisti Jesu go.”—Owalọ 5:17-21, 27-42; Howh. 21:1, 30.

3, 4. (a) Aliho tẹwẹ Satani ko yizan na ojlẹ dindẹn po kọdetọn dagbe po nado yangbé omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹ tọn? (b) Etẹwẹ mí na gbadopọnna to weta ehe po awe he bọdego lẹ po mẹ?

3 Owhẹ̀ he yin didọ to whẹdatẹn to owhe 33 W.M. tọn enẹ wẹ yin whla tintan he tohọluduta diọnukunsọ agun Klistiani tọn, ṣigba e ma fó do enẹ ji. (Owalọ 4:5-8; 16:20; 17:6, 7) To ojlẹ mítọn mẹ, Satani gbẹ́ nọ sisẹ́ mẹhe nọ diọnukunsọ sinsẹ̀n nugbo lẹ nado whàn aṣẹpatọ lẹ nado hẹnalọdotena azọ́n yẹwhehodidọ tọn mítọn. Nukundiọsọmẹtọ lẹ ko sawhẹ voovo lẹ dokọna omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹ. Dopo to whẹsadokọnamẹ enẹlẹ mẹ wẹ yindọ mí nọ hẹn bẹwlu wá—yèdọ tukladomẹtọ lẹ. Devo wẹ yindọ mí yin gufọntọ lẹ; podọ ajọwatọ lẹ—enẹ wẹ nusàtọ lẹ. To ninọmẹ delẹ mẹ, mẹmẹsunnu mítọn lẹ ko yì owhẹ̀ nukọn nado do whẹsadokọnamẹ enẹlẹ hia taidi lalo.  Po kọdetọn tẹ po? Nawẹ nudide he whẹdatẹn lẹ basi to owhe susu die gando gowe to egbehe tlọlọ gbọn? Mì gbọ mí ni gbadopọnna delẹ to owhẹ̀ ehelẹ mẹ nado pọ́n aliho he mẹ yé ko gọalọ “to avùnlọyiyi po wẹndagbe lọ hinhẹn lodo to osẹ́n-liho po mẹ” te.—Flp. 1:7.

4 To weta ehe mẹ, mí na gbadopọnna lehe mí ko yiavùnlọna jlọjẹ mítọn, na mí nido tindo mẹdekannujẹ nado dọyẹwheho do. To weta awe he bọdego lẹ mẹ, mí na dọhodo whẹho delẹ ji he mí ko ze yì owhẹ̀ nukọn nado nọ kada na aihọn bo nọgbẹ̀ sọgbe hẹ nujinọtedo Ahọluduta lọ tọn lẹ.

Tukladomẹtọ lẹ—Kavi Hoyidọtọ Nugbonọ Ahọluduta Jiwheyẹwhe Tọn Lẹ?

5. Sẹpọ vivọnu 1930 lẹ tọn, etẹwutu wẹ wẹnlatọ Ahọluduta lọ tọn lẹ do yin wiwle, podọ afọdide tẹ ji wẹ mẹhe to anadenanu lẹ lẹnnupọndo?

5 Sẹpọ vivọnu 1930 lẹ tọn, tòdaho po ayimatẹn lẹ po to États-Unis blebu tẹnpọn nado hẹn Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ po huhlọn po nado yí gbedewema de whẹpo do tindo mahẹ to lizọnyizọn yetọn mẹ. Ṣigba, mẹmẹsunnu mítọn lẹ ma basi obiọ na gbedewema yíyí. Yé yọnẹn dọ gbedewema de sọgan wá yin hùzẹdeji, podọ yé sọ yise dọ gandudu depope ma tindo jlọjẹ nado glọnalina gbedide Jesu tọn na Klistiani lẹ nado lá owẹ̀n Ahọluduta lọ tọn. (Malku 13:10) Taidi kọdetọn de, wẹnlatọ Ahọluduta lọ tọn kanweko susu lẹ yin wiwle. Enẹwutu, mẹhe to anadenanu to titobasinanu lọ mẹ lẹ mọdọ whẹho lọ dona yin zize yì owhẹ̀ nukọn. Yanwle yetọn wẹ nado dohia dọ Tohọluduta ko ze afọdide he ma sọgbe hẹ osẹ́n nado glọnalina jlọjẹ Kunnudetọ lẹ tọn nado basi sinsẹ̀n po awuvivo po. Podọ to 1938, nujijọ de wá aimẹ he dekọtọn do nudide ayidego tọn de mẹ. Nujijọ tẹwẹ?

6, 7. Etẹwẹ jọ do whẹndo Cantwell tọn go?

6 To mardi afọnnu 26 avril 1938, Newton Cantwell he tindo owhe 60; asi etọn Esther; gọna visunnu yetọn lẹ Henry, Russell po Jesse po—he yé omẹ atọ́n lẹpo wẹ yin gbehosọnalitọ titengbe—wleawu nado yì kunnudegbe to azán lọ ji to tòdaho New Haven tọn mẹ, to Connecticut. Na nugbo tọn, yemẹpo wẹ wleawufo nado nọ hú azán dopo. Etẹwutu? Na whlasusu wẹ yé ko yin wiwle, enẹwutu yé lẹndọ emi sọgan yin wiwle whladopo dogọ. Etomọṣo, enẹ ma dekanpona ojlo whẹndo Cantwell tọn nado lá owẹ̀n Ahọluduta lọ tọn. Mọto awe wẹ yé hẹnwa New Haven. Newton kùn mọto whẹndo lọ tọn bo bẹ owe sinai do Biblu ji lẹ po glamafonu lẹ po, podọ Henry he tindo owhe 22 wẹ kùn mọto he tindo hodọnu. Dile yé ko donukun etọn do, ponọ lẹ do yé te to gànhiho vude godo.

7 Russell, he tindo owhe 18 wẹ yin wiwle jẹnukọn, enẹgodo Newton po Esther po. Jesse, he yin owhe 16 mẹvi to mimọ sọn olá dile ponọ lẹ plan mẹjitọ etọn lẹ po nọvisunnu etọn po dedo. Henry to yẹwhehodọ to awà devo ji, enẹwutu Jesse he yin yọpọvu kẹdẹ wẹ pò. Etomọṣo, e ze glamafonu etọn bo zindonukọn nado to yẹwhehodọ. Sunnu awe delẹ he yin Katoliki biọ dọ Jesse ni hò hoyidokanji Mẹmẹsunnu Rutherford tọn he tindo hosọ lọ “Kẹntọ lẹ” na yé.  Ṣigba, dile yé to todoaina hodidọ lọ, homẹgble sunnu awe lọ lẹ sọmọ bọ yé jlo na hò Jesse. Po whiwhẹ po Jesse tọ́n sọn yé dè, ṣigba ojlẹ vude to enẹgodo, ponọ de do e te bọ Jesse lọsu yin wiwle do gànmẹ. Ponọ lẹ ma sawhẹdokọna Mẹmẹyọnnu Cantwell, ṣigba yé sawhẹdokọna Mẹmẹsunnu Cantwell po visunnu etọn lẹ po. Amọ́, yé tún yé dote whẹ́ to gbenẹgbe.

8. Naegbọn whẹdatẹn do dohia dọ Jesse Cantwell yin tukladomẹtọ de?

8 To osun delẹ godo, to septembre 1938, whẹndo Cantwell tọn wá owhẹ̀ nukọn to whẹdọhọsa New Haven tọn. Whẹdatẹn lọ dawhẹna Newton, Russell po Jesse po dọ yé to nunina lẹ yí matin gbedewema yíyí whẹ́. Mahopọnna dọ yé vọ́ owhẹ̀ ylọ to Whẹdatẹn Daho Hugan Connecticut tọn, Jesse gbẹ́ yin whẹgbledo dọ e nọ hẹn bẹwlu wá—dọ e yin tukladomẹtọ de. Etẹwutu? Na sunnu awe he yin Katoliki he ko dotoaina hoyidokanji lọ lẹ wá dekunnu to owhẹ̀ nukọn dọ hodidọ lọ dọ danú na sinsẹ̀n yetọn bo hẹn homẹgble yé. Nado dohia dọ mí ma kẹalọyi owhẹ̀ agọ̀ he whẹdatẹn lọ dá na mí, mẹmẹsunnu he yin azọngbannọ to titobasinanu mítọn mẹ lẹ vọ́ owhẹ̀ ylọ to Whẹdatẹn Daho Hugan États-Unis tọn.

9, 10. (a) Nudide tẹwẹ Whẹdatẹn Daho Hugan États-Unis tọn basi gando whẹho whẹndo Cantwell tọn go? (b) Ale tẹwẹ mí gbẹ́ to mimọyi sọn nudide enẹ mẹ?

9 Bẹsọn 29 mars 1940, Whẹdatọ Daho Hugan Charles E. Hughes po whẹdatọ ṣinatọ̀n devo lẹ po dotoaina zẹẹmẹ Mẹmẹsunnu Hayden Covington tọn, mẹhe yin whẹ̀yidọtọ de na Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ. * To whenue whẹ̀yidọtọ otò Connecticut tọn to zẹẹmẹ  basi bo to vivẹnudo nado dohia dọ tukladomẹtọ wẹ Kunnudetọ lẹ yin, dopo to whẹdatọ lẹ mẹ kanse dọmọ: “Be e ma yin nugbo wẹ dọ owẹ̀n he Klisti Jesu lá ma yin alọkẹyi to ojlẹ etọn mẹ ya?” Whẹ̀yidọtọ Connecticut tọn lọ gblọn dọmọ: “Mọwẹ, podọ eyin n’flin nuhe Biblu dọ ganji, e sọ dọ nuhe jọ do Jesu go na owẹ̀n enẹ lilá.” Lehe gblọndo etọn do nuhe to ahun mẹ na ẹn hia sọ! To mayọnẹn mẹ, whẹ̀yidọtọ lọ to Kunnudetọ lẹ yijlẹdo Jesu go bo to ayimatẹn lọ yijlẹdo mẹhe sawhẹdokọna ẹn lẹ go. To 20 mai 1940, Whẹdatẹn lọ kọngbedopọ bo yíwhẹ̀ do Kunnudetọ lẹ ji.

Hayden Covington (to ṣẹnṣẹn, to nukọn), Glen How (to amiyọn mẹ) po mẹdevo lẹ po to tintọ́n sọn whẹdatẹn de to awhàngbigba to osẹ́n-liho de godo

10 Kọdetọn ayidego tọn tẹwẹ nudide he Whẹdatẹn lọ basi hẹnwa? E vọ́ basi hihọ́na jlọjẹ he gbẹtọ lẹ tindo nado nọ basi sinsẹ̀n po awuvivo po, bọ tohọluduta, ayimatẹn kavi aṣẹpipa lẹdo tọn depope ma sọgan de mẹdekannujẹ sinsẹ̀n-bibasi tọn enẹ pò. Humọ, Whẹdatẹn lọ masọ mọ nudepope to nuyiwa Jesse tọn mẹ “he yin . . . owùnu na jijọho gbẹtọ lẹ tọn bo sọgan hẹn bẹwlu wá.” Enẹwutu, nudide lọ hẹn ẹn họnwun hezeheze dọ Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ ma nọ hẹn bẹwlu wá. Awhàngbigba ayidego tọn to osẹ́n-liho nankọ die na devizọnwatọ Jiwheyẹwhe tọn lẹ! Ale tẹwẹ mí gbẹ́ to mimọyi sọn ehe mẹ? Whẹ̀yidọtọ de he yin Kunnudetọ doayi e go dọmọ: “Jlọjẹ lọ nado basi sinsẹ̀n po awuvivo po matin obu alọhẹndotenamẹ tọn zọ́n bọ Kunnudetọ lẹ to egbehe sọgan lá owẹ̀n todido tọn na mẹdevo lẹ to lẹdo he mẹ yé nọ nọ̀.”

Gufọntọ lẹ—Kavi Mẹhe Nọ Lá Nugbo Lẹ?

Alọnuwe pẹvi lọ, Winyan Wẹ Wangbẹna Sinsinyẹn Québec Tọn Na Jiwheyẹwhe, Klisti po Mẹdekannujẹ po Yin Na Canada Pete

11. Nujijla tẹwẹ mẹmẹsunnu mítọn lẹ basi to Canada, podọ etẹwutu?

11 To 1940 lẹ gblamẹ, Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ to Canada pehẹ nukundiọsọmẹ sinsinyẹn. Enẹwutu to 1946, nado dohia dọ Tohọluduta jẹagọdo mẹdekannujẹ sinsẹ̀n-bibasi tọn, mẹmẹsunnu mítọn lẹ to finẹ basi nujijla azán 16 tọn de, bo má alọnuwe pẹvi de he hosọ etọn yin La haine ardente du Québec pour Dieu, pour Christ et pour la liberté, est un sujet de honte pour tout le Canada [Winyan Wẹ Wangbẹna Sinsinyẹn Québec Tọn Na Jiwheyẹwhe, Klisti po Mẹdekannujẹ po Yin Na Canada Pete]. Alọnuwe pẹvi weda ẹnẹnọ ehe hùngona lehe nukọntọ sinsẹ̀n tọn lẹ nọ fọ́n hunyanhunyan dote sọta mẹmẹsunnu mítọn lẹ do, podọ lehe ponọ lẹ nọ yinuwa hẹ yé to aliho okà tọn mẹ do, gọna lehe gbẹtọgun lẹ nọ wadanu do yé go to Québec do. “Yè gbẹ́ to Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ wle to aliho he ma sọgbe hẹ osẹ́n mẹ” wẹ alọnuwe lọ dọ. “Nudi whẹsadokọnamẹ voovo 800 wẹ tin to okọ̀ na Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ to Grand Montréal.”

12. (a) Nawẹ nukundiọsọmẹtọ lẹ yinuwa hlan nujijla alọnuwe pẹvi lọ tọn gbọn? (b) Owhẹ̀ tẹwẹ yè sadokọna mẹmẹsunnu mítọn lẹ? (Sọ pọ́n nudọnamẹ odò tọn.)

12 Na alọnuwe pẹvi lọ wutu, Nukọntọ Québec tọn, Maurice Duplessis blasé hẹ Yẹwhenọ Daho Katoliki tọn, he nọ yin Villeneuve dọ emi na “funawhàn matin lẹblanu” sọta Kunnudetọ lẹ. Whẹ̀yiylọ Kunnudetọ lẹ yawu jideji do whla awe ji, yèdọ sọn 800 jẹ 1 600. Mẹmẹyọnnu gbehosọnalitọ de dọmọ: “Ponọ lẹ wle mí pludopludo sọmọ bọ mí ma tlẹ gán sọ hia whla nẹmu he yé wle mí ba.” Eyin  yè wle Kunnudetọ de bọ e to alọnuwe pẹvi lọ má, e nọ yin whẹsadokọna dọ e to “owe gufinfọn tọn” zinjẹgbonu. *

13. Mẹnu lẹ wẹ yin omẹ tintan he yin hinhẹn yì owhẹ̀ nukọn na gufinfọn, podọ etẹwẹ yin nudide whẹdatẹn lọ tọn?

13 To 1947, Mẹmẹsunnu Aimé Boucher, gọna viyọnnu etọn lẹ, Gisèle he tindo owhe 18 po Lucille he tindo owhe 11 po wẹ yin omẹ tintan he yin hinhẹn yì owhẹ̀ nukọn dọ yé hùwhẹ gufinfọn tọn. Nugbo wẹ dọ yé ko má alọnuwe pẹvi lọ Wangbẹna Sinsinyẹn Québec Tọn to fie sẹpọ ogle yetọn to lẹdo osó lẹ tọn mẹ he to hùwaji Québec tọn, ṣigba awusọhia yetọn ma di sẹ́nhẹngbatọ he nọ hẹn bẹwlu wá lẹ tọn. Mẹmẹsunnu Boucher yin whiwhẹnọ, homẹmimiọnnọ podọ omẹ abọẹ-abọẹ he nọ penukundo ogle kleun etọn go bọ vlavo wẹ e nọ yì tòhomẹ po osọ́ kavi agbàn-kẹkẹ etọn po. Etomọṣo, ewọ po whẹndo etọn po jiya walọ ylankan he yin nùdego to alọnuwe pẹvi lọ mẹ delẹ tọn. Na whẹdatọ he to owhẹ̀ lọ ji gbẹwanna Kunnudetọ lẹ wutu, e gbẹ́ nado kẹalọyi kunnudenu he dohia dọ homẹvọnọ wẹ whẹndo Boucher tọn. Kakatimọ, e kẹalọyi nuhe whẹylọmẹtọ yetọn dọ, dọ alọnuwe pẹvi lọ fọ́n wangbẹna dote sọta gbẹtọ lẹ, bo gbọnmọ dali basi nudide dọ whẹndo Boucher tọn hùwhẹ. Enẹwutu, nuhe whẹdida lọ zẹẹmẹdo die: Owhẹ̀ wẹ e yin nado dọ nugbo! Aimé po Gisèle po yin whẹdana dọ yé hùwhẹ owe gufinfọn tọn mimá tọn, podọ Lucille he tlẹ yin yọpọvu yin súsú do gànmẹ na azán awe. Mẹmẹsunnu lẹ vọ́ owhẹ̀ ylọ to Whẹdatẹn Daho Hugan Canada tọn bọ e yigbe nado vọ́ owhẹ̀ lọ gbeje pọ́n.

14. Nawẹ mẹmẹsunnu lẹ to Québec yinuwa gbọn to ojlẹ homẹkẹn tọn mẹ?

14 To ojlẹ enẹ mẹ, mẹmẹsunnu mítọn lẹ to Québec yí adọgbigbo do to owẹ̀n Ahọluduta lọ tọn lá mahopọnna danuwiwa po nukundiọsọmẹ madoalọte po, bọ yé tlẹ nọ saba tindo kọdetọn dagbe ayidego tọn lẹ. To owhe ẹnẹ gblamẹ to whenue nujijla alọnuwe pẹvi lọ tọn bẹjẹeji to 1946 godo, sọha Kunnudetọ lẹ tọn to Québec jideji sọn 300 jẹ 1 000! *

15, 16. (a) Nudide tẹwẹ Whẹdatẹn Daho Hugan Canada tọn basi gando whẹndo Boucher tọn go? (b) Nuyiwadomẹji tẹwẹ awhàngbigba ehe tindo do mẹmẹsunnu lẹ po mẹdevo lẹ po ji?

15 To juin 1950, hagbẹ Whẹdatẹn Daho Hugan Canada tọn lẹpo, ehe bẹ whẹdatọ ṣinẹnẹ hẹn vọ́ owhẹ̀ Aimé Boucher tọn gbeje pọ́n. To osun ṣidopo godo, to 18 décembre 1950, Whẹdatẹn lọ yíwhẹ̀ do mí ji. Etẹwutu? Mẹmẹsunnu Glen How, he yin whẹ̀yidọtọ Kunnudetọ lẹ tọn basi zẹẹmẹ dọ Whẹdatẹn lọ yigbena nuzedonukọnnamẹ mítọn dọ “gufinfọn” zẹẹmẹdo mẹdevo lẹ whinwhàn nado wadanu kavi nado diọnukunsọ gandudu. Ṣigba, alọnuwe pẹvi lọ “ma bẹ onú mọnkọtọn depope hẹn, enẹwutu nuhe e bẹhẹn lẹ sọgbe hẹ mẹdekannujẹ hodidọ tọn.” Mẹmẹsunnu How yidogọ dọmọ: “N’mọ alọ Jehovah tọn tlọlọ to awhàngbigba lọ mẹ.” *

16 Na nugbo tọn, nudide Whẹdatẹn Daho Hugan lọ tọn yin awhàngbigba daho de na Ahọluduta Jiwheyẹwhe tọn. Nudide enẹ zẹhudo owhẹ̀ 122 he pò to aimẹ gando Kunnudetọ lẹ go to Québec dọ yé to owe gufinfọn tọn lẹ má ji. Podọ nudide Whẹdatẹn lọ tọn dohia dọ tòvi Canada tọn lẹ po mẹhe to otò Commonwealth tọn mẹ lẹ po, tindo mẹdekannujẹ nado dọ nuhe yé lẹn gando aliho he mẹ gandudu yetọn to nuyiwa te go. Humọ, awhàngbigba  ehe zọ́n bọ Ṣọṣi Québec tọn lẹ po Tohọluduta lọ po masọ tindo huhlọn de do jlọjẹ Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ tọn ji ba. *

Nusàtọ lẹ—Kavi Wẹnlatọ Zohunhunnọ Ahọluduta Jiwheyẹwhe Tọn Lẹ?

17. Osẹ́n tẹwẹ gandudu delẹ nọ jlo nado yí do deanana azọ́n yẹwhehodidọ tọn mítọn?

17 Taidi Klistiani dowhenu tọn lẹ, devizọnwatọ Jehovah tọn lẹ to egbehe “ma yin ohó Jiwheyẹwhe tọn sàtọ lẹ.” (Hia 2 Kọlintinu lẹ 2:17.) Etomọṣo, gandudu delẹ nọ jlo nado yí osẹ́n ajọwiwa tọn lẹ do deanana azọ́n mítọn. Mì gbọ mí ni gbadopọnna owhẹ̀ awe delẹ he yì owhẹ̀ nukọn nado pọ́n eyin Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ yin nusàtọ lẹ kavi lizọnyizọnwatọ lẹ.

18, 19. Nawẹ aṣẹpatọ lẹ to Danemark tẹnpọn nado glọnalina azọ́n yẹwhehodidọ tọn lọ gbọn?

18 Danemark. To 1er octobre 1932, osẹ́n de yin didetọn he gbẹ́ zinjẹgbonu lẹ sisà matin gbedewema ajọwiwa tọn yíyí whẹ́. Ṣigba, mẹmẹsunnu mítọn lẹ ma basi obiọ na gbedewema depope. To wunkẹngbe, wẹnlatọ atọ́n dọyẹwheho to Roskilde, yèdọ tòpẹvi de he dẹn na kilomẹtlu 30 linlán do whèyihọ Copenhague tọn he yin tatọ́-tònọ. To whenue yé fó azọ́n to whèjai, yé ba wẹnlatọ dopo he nọ yin August Lehmann pò. E ko yin wiwle, na e to nusà matin gbedewema wutu.

19 To 19 décembre 1932, August Lehmann yin hinhẹn yì owhẹ̀ nukọn. E yigbe dọ emi yì gbẹtọ lẹ dè nugbo nado ze owe sinai do Biblu ji lẹ donukọnna yé, amọ́ emi ma yin nusàtọ gba. Whẹdatẹn lọ kọngbedopọ hẹ nuhe e dọ. Nuhe whẹdatẹn lọ dọ die: “Whẹhutọ lọ . . . penugo nado penukundo ede go to akuẹzinzan-liho, podọ [ewọ] ma ko mọ ale akuẹ tọn depope yí sọn mẹde si mọjanwẹ e ma tindo ojlo nado wàmọ do niyẹn, kakatimọ ewọ wẹ nọ zan akuẹ etọn do azọ́n lọ tamẹ.” Whẹdatẹn lọ yíwhẹ̀ do Kunnudetọ lẹ ji, bo dohia dọ azọ́n Lehmann tọn ma sọgan “yin pinpọnhlan taidi ajọwiwa.” Ṣigba, kẹntọ omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹ tọn magbe nado glọnalina azọ́n yẹwhehodidọ tọn to aigba lọ blebu ji. (Salm. 94:20) Enẹwutu, whẹ̀yidọtọ otò lọ tọn vọ́ owhẹ̀ ylọ to Whẹdatẹn Daho Hugan otò lọ tọn. Nawẹ mẹmẹsunnu mítọn lẹ yinuwa gbọn?

20. Nudide tẹwẹ Whẹdatẹn Daho Hugan Danemark tọn basi, podọ nawẹ mẹmẹsunnu mítọn lẹ yinuwa gbọn?

20 To osẹ he jẹnukọnna gbeegbe yè na yì owhẹ̀ nukọn to Whẹdatẹn Daho Hugan lọ, mẹmẹsunnu mítọn lẹ to Danemark pete yidogọna zohunhun yetọn to azọ́n yẹwhehodidọ tọn mẹ. To mardi 3 octobre 1933, Whẹdatẹn Daho Hugan lọ lá nudide etọn. E kọngbedopọ hẹ nudide he whẹdatẹn dokọ̀ tọn lọ ko basi dọ August Lehmann ma gbàsẹ́n de. Nudide ehe dohia dọ Kunnudetọ lẹ sọgan to yẹwhehodọ po awuvivo po. Nado do pinpẹn-nutọn hia na awhàngbigba he Jehovah na mí to osẹ́n-liho ehe, mẹmẹsunnu po mẹmẹyọnnu mítọn lẹ po yidogọna zohunhun yetọn to azọ́n yẹwhehodidọ tọn mẹ. Sọn whenue gbọ́n nudide enẹ ko yin bibasi to Whẹdatẹn, mẹmẹsunnu mítọn lẹ to Danemark ko to lizọnyizọn yetọn hẹndi matin alọhẹndotenamẹ gandutọ lẹ tọn.

Kunnudetọ adọgbotọ lẹ to Danemark to gblagbla 1930 lẹ tọn mẹ

21, 22. Nudide tẹwẹ Whẹdatẹn Daho Hugan États-Unis tọn basi gando Mẹmẹsunnu Murdock go?

21 États-Unis. To dimanche 25 février 1940, Robert Murdock, Jr., he yin gbehosọnalitọ de po Kunnudetọ ṣinawe devo lẹ po yin  wiwle to whenue yé to yẹwhehodọ to Jeannette, yèdọ tòdaho de he sẹpọ Pittsburgh to ayimatẹn Pennsylvanie tọn mẹ. Yé yin whẹgbledo, na yé ma họ̀ gbedewema whẹpo do jẹ owe lẹ zedonukọnnamẹ ji. Mẹmẹsunnu lẹ vọ́ owhẹ̀ ylọ to Whẹdatẹn Daho Hugan États-Unis tọn bọ e yigbe nado vọ́ owhẹ̀ lọ gbeje pọ́n.

22 To 3 mai 1943, Whẹdatẹn Daho Hugan lọ lá nudide etọn bo yíwhẹ̀ do Kunnudetọ lẹ ji. Whẹdatẹn lọ jẹagọdo obiọ gbedewema yíyí tọn, bo dohia dọ enẹ na zẹẹmẹdo dọ “mí dona sú akuẹ na jlọjẹ he Osẹ́n Tohọluduta tọn ko na tòvi lẹ.” Whẹdatẹn lọ zẹhudo osẹ́n tòdaho lọ tọn ji bo dọ dọ, “e glọnalina jlọjẹ wezinzin tọn po mẹdekannujẹ sinsẹ̀n tọn po.” To whenue Whẹdatọ William O. Douglas to nudide suhugan whẹdatọ lẹ tọn lá, e dọ dọ azọ́n Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ tọn “ma yin yẹwhehodidọ poun gba; e ma yin owe sinsẹ̀n tọn lẹ mimá poun gba. Awe lẹpo wẹ e bẹhẹn.” E yidogọ dọmọ: “Nuwiwa sinsẹ̀n tọn ehe yin nujọnu taun . . . kẹdẹdile sinsẹ̀n-bibasi to ṣọṣi mẹ podọ yẹwhehodidọ sọn oplò ji yin nujọnu do.”

23. Naegbọn awhàngbigba 1943 tọn lẹ do yin nujọnu na mí to egbehe?

23 Nudide Whẹdatẹn Daho Hugan lọ tọn ehe yin awhàngbigba ayidego tọn de to osẹ́n-liho na omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹ. E hẹn mẹhe nkọ mí yin họnwun na gbẹtọ lẹ—enẹ wẹ Klistiani lizọnyizọnwatọ lẹ, e ma yin ajọwatọ nusàtọ lẹ. To azán ayidego tọn enẹ gbè to 1943, Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ duto owhẹ̀ 12 ji to 13 he gando  mí go to Whẹdatẹn Daho Hugan lọ mẹ ji, kakajẹ whẹho Mẹmẹsunnu Murdock tọn ji. Nudide whẹdatẹn tọn enẹlẹ ko lẹzun apajlẹ he nọ yin alọdlẹndo to owhẹ̀ agọe tọn lẹ mẹ to whenue nukundiọsọmẹtọ mítọn lẹ diọnukunsọ jlọjẹ mítọn whladopo dogọ nado lá owẹ̀n Ahọluduta lọ tọn to gbangba podọ sọn whédegbè jẹ whédegbè.

“Míwlẹ Dona Setonuna Jiwheyẹwhe Taidi Ogán Kakati Nido Yin Gbẹtọ Lẹ”

24. Nawẹ mí nọ yinuwa gbọn to whenue tohọluduta lẹ hẹnalọdotena azọ́n yẹwhehodidọ tọn mítọn?

24 Taidi devizọnwatọ Jehovah tọn lẹ, homẹ mítọn nọ hùn taun to whenue tohọluduta lẹ na mí jlọjẹ to osẹ́n-liho nado lá owẹ̀n Ahọluduta lọ tọn po awuvivo po. Ṣigba, eyin tohọluduta lẹ hẹnalọdotena azọ́n yẹwhehodidọ tọn mítọn, mí nọ diọ aliho kunnudide tọn mítọn bo nọ zindonukọn to aliho depope he yọnbasi mẹ. Taidi apọsteli lẹ, “míwlẹ dona setonuna Jiwheyẹwhe taidi ogán kakati nido yin gbẹtọ lẹ.” (Owalọ 5:29; Mat. 28:19, 20) To ojlẹ dopolọ mẹ, mí nọ ylọwhẹ na alọhẹndotenamẹ nido yin didesẹ sọn azọ́n mítọn ji. Pọ́n apajlẹ awe delẹ.

25, 26. Nujijọ tẹwẹ hẹn mí yì owhẹ̀ nukọn to Whẹdatẹn Daho Hugan Nicaragua tọn, podọ etẹwẹ yin kọdetọn lọ?

25 Nicaragua. To 19 novembre 1952, Donovan Munsterman he yin mẹdehlan podọ devizọnwatọ alahọ tọn, yì Azọ́nwatẹn he nọ penukundo Gbedewema yíyí nado yì tògodo go to Managua he yin tatọ́-tònọ. E ko yin oylọ-basina nado sọawuhia to Awhàngán Arnoldo García nukọn, mẹhe yin ogán azọ́nwatẹn lọ tọn. Awhàngán lọ dọna Donovan dọ Kunnudetọ Jehovah tọn lẹpo he tin to Nicaragua yin “alọhẹndotena ma nado to sinsẹ̀n nuplọnmẹ yetọn lẹ plọnmẹ podọ ma nado nọ basi nuwiwa sinsẹ̀n tọn yetọn lẹ.” To whenue Donovan kàn nuhewutu wẹ sè, Awhàngán García dọ dọ Kunnudetọ lẹ ma tindo gbedewema sọn Tohọluduta dè nado hẹn lizọnyizọn  yetọn di podọ yé yin whẹsadokọna dọ communiste lẹ wẹ yé yin. Mẹnu lẹ wẹ sawhẹdokọna mí? Nukọntọ sinsẹ̀n Katoliki tọn lẹ wẹ.

Mẹmẹsunnu lẹ to Nicaragua to alọhẹndotenamẹ lọ whenu

26 Mẹmẹsunnu Munsterman yawu basi obiọ hlan azọ́nwatẹn ahọlu tọn he nọ penukundo whẹho sinsẹ̀n tọn lẹ go podọ hlan Togán Anastasio Somoza García, ṣigba popolẹpo to ovọ́ mẹ. Enẹwutu, mẹmẹsunnu lẹ diọ aliho kunnudide tọn yetọn lẹ. Yé sú Plitẹnhọ Ahọluduta tọn lẹ, bo nọ pli to pipli kleunkleun lẹ mẹ bosọ doalọtena yẹwhehodidọ tòhomẹ-liho ji tọn lẹ, ṣigba yé gbẹ́ nọ lá owẹ̀n Ahọluduta lọ tọn. To ojlẹ dopolọ mẹ, yé ylọwhẹ to Whẹdatẹn Daho Hugan Nicaragua tọn, bo biọ dọ Whẹdatẹn lọ ni de alọhẹndotenamẹ lọ sẹ̀. Linlinwe lẹ lá alọhẹndotenamẹ lọ po obiọ mítọn po lẹdo pé, bọ Whẹdatẹn Daho Hugan lọ yigbe nado vọ́ whẹho lọ gbeje pọ́n. Etẹwẹ wá yin kọdetọn lọ? To 19 juin 1953, Whẹdatẹn lọ zín nudide etọn jẹgbonu bo yíwhẹ̀ do Kunnudetọ lẹ ji. Whẹdatẹn lọ dọ dọ alọhẹndotenamẹ lọ jẹagọdo jlọjẹ mẹdekannujẹ hodidọ tọn, nuyiwa sọgbe hẹ ayihadawhẹnamẹnu mẹtọn tọn, podọ nuyise mẹtọn didohia tọn. E sọ degbe dọ haṣinṣan he tohọluduta Nicaragua tọn tindo hẹ Kunnudetọ lẹ ni gọjẹ lehe e te dai.

27. Naegbọn nudide Whẹdatẹn lọ tọn do paṣa Nicaragua-nu lẹ, podọ etẹwẹ mẹmẹsunnu lẹ lẹn gando awhàngbigba ehe go?

27 E paṣa Nicaragua-nu lẹ dọ Whẹdatẹn Daho Hugan lọ yíwhẹ̀ do Kunnudetọ lẹ ji. Jẹnukọnna ojlẹ enẹ, nuyiwadomẹji nukọntọ sinsẹ̀n tọn lẹ tọn sinyẹn sọmọ bọ Whẹdatẹn lọ ma nọ jlo na jẹagọdo yé. Humọ, nuyiwadomẹji ahọluzọnwatọ lẹ tọn lọsu sinyẹn sọmọ bọ Whẹdatẹn lọ ma nọ jlo na jẹagọdo nudide yetọn paali. Mẹmẹsunnu mítọn lẹ kudeji dọ hihọ́-basinamẹ Ahọlu yetọn tọn wẹ zọ́n bọ yé do mọ awhàngbigba ehe yí bosọ zindonukọn to yẹwhehodidọ mẹ.—Owalọ 1:8.

28, 29. To ṣẹnṣẹn 1980 lẹ tọn, diọdo madonukun tẹwẹ wá aimẹ to Zaïre?

28 Zaïre. To ṣẹnṣẹn 1980 lẹ tọn, nudi Kunnudetọ 35 000 wẹ to Zaïre, yèdọ République démocratique du Congo todin. Nado súdo jideji azọ́n Ahọluduta lọ tọn he fọ́n bo to jijideji tọn, alahọ yọyọ devo to yinyin gbigbá. To décembre 1985, plidopọ akọjọpli tọn de yin bibasi to Kinshasa he yin tatọ́-tònọ, podọ afọzedaitọ 32 000 wẹ wá aihundatẹn tòdaho lọ tọn sọn adà voovo aihọn tọn lẹ mẹ. Enẹgodo, ninọmẹ nulẹ tọn jẹ didiọ ji na omẹ Jehovah tọn lẹ. Etẹwẹ jọ?

29 Mẹmẹsunnu Marcel Filteau, he yin mẹdehlan de sọn Québec, to Canada, mẹhe ko jiya homẹkẹndomẹ tọn to gandudu Duplessis tọn glọ, to sinsẹ̀n to Zaïre to ojlẹ enẹ mẹ. E basi zẹẹmẹ dọmọ: “To 12 mars 1986, mẹmẹsunnu azọngbannọ lẹ mọ wekanhlanmẹ de yí he dohia dọ ogbẹ́ Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ tọn to Zaïre ma sọgbe to osẹ́n-liho.” Mobutu Sese Seko he yin togán wẹ doalọ wekanhlanmẹ lọ mẹ.

30. Nudide sinsinyẹn tẹwẹ hagbẹ Wedegbẹ́ Alahọ tọn lẹ dona basi, podọ etẹwẹ yé magbe nado wà?

30 To wunkẹngbe, ladio otò lọ tọn lá dọmọ: “Mí ma nasọ sè dogbọn Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ dali gbede ba to [Zaïre].” Homẹkẹndomẹ bẹjẹeji to afọdopolọji. Plitẹnhọ Ahọluduta tọn lẹ yin hinhẹngble, podọ yè nọ jẹajo do mẹmẹsunnu mítọn lẹ, wle yé, bẹ yé do gànmẹ bosọ nọ hò yé. Ovi flinflin Kunnudetọ lẹ tọn lẹ tlẹ  nọ yin bibẹdo gànmẹ. To 12 octobre 1988, tohọluduta yí nutindo titobasinanu mítọn tọn lẹ, bọ dopo to awhànfun-gbẹ́ otò lọ tọn lẹ mẹ nọ nọ̀ owhé alahọ tọn gbè. Mẹmẹsunnu azọngbannọ lẹ kanwehlan Togán Mobutu, amọ́ e ma na gblọndo de. To ojlẹ enẹ mẹ, hagbẹ Wedegbẹ́ Alahọ tọn lẹ dona basi nudide sinsinyẹn de, “Be mí na ylọwhẹ to Whẹdatẹn Daho Hugan wẹ ya, kavi mí na nọte whẹ́?” Timothy Holmes, he yin mẹdehlan podọ anadenanutọ Wedegbẹ́ Alahọ tọn otò lọ tọn to ojlẹ enẹ mẹ, flindọ, “Mí biọ nuyọnẹn po anademẹ po sọn Jehovah dè.” To whenue yé lẹnnupọndo whẹho lọ ji po sọwhiwhe po bo hodẹ̀ godo, wedegbẹ́ lọ mọdọ e ma yin ojlẹ lọ die nado ze whẹho lọ yì owhẹ̀ nukọn. Kakatimọ, yé na ayidonugo lehe yé na penukundo mẹmẹsunnu lẹ go do podọ lehe yé na dín aliho lẹ nado zindonukọn to yẹwhehodidọ mẹ do.

“To ojlẹ whẹdidọ tọn enẹ mẹ, mí mọ lehe Jehovah sọgan diọ nulẹ do”

31, 32. Nudide he jẹna ayidego tẹwẹ Whẹdatẹn Daho Hugan Zaïre tọn basi, podọ nawẹ enẹ yinuwado mẹmẹsunnu mítọn lẹ ji gbọn?

31 Owhe susu lẹ juwayi. Kọgbidinamẹ do Kunnudetọ lẹ ji depò, podọ sisi nina jlọjẹ gbẹtọvi lẹ tọn jideji to otò lọ mẹ. Hagbẹ Wedegbẹ́ Alahọ tọn lẹ magbe dọ ojlẹ ko sọ̀ nado ze whẹho lọ yì Whẹdatẹn Daho Hugan Zaïre tọn, na alọhẹndotenamẹ lọ nido yin didesẹ. Podọ homẹ yetọn hùn dọ Whẹdatẹn Daho Hugan lọ yigbe nado gbeje whẹho lọ pọ́n. Enẹgodo to 8 janvier 1993, diblayi owhe ṣinawe to alọhẹndotenamẹ lọ godo, Whẹdatẹn lọ basi nudide dọ nuyiwa tohọluduta tọn sọta Kunnudetọ lẹ ma sọgbe to osẹ́n-liho, bọ alọhẹndotenamẹ lọ yin didesẹ. Lẹnnupọndo nuhe enẹ zẹẹmẹdo ji! Whẹdatọ lẹ ze ogbẹ̀ yetọn titi do owù mẹ bo zẹhudo nudide togán otò lọ tọn ji! Mẹmẹsunnu Holmes dọ dọ, “To ojlẹ whẹdidọ tọn enẹ mẹ, mí mọ lehe Jehovah sọgan diọ nulẹ do.” (Dan. 2:21) Awhàngbigba ehe hẹn yise mẹmẹsunnu mítọn lẹ tọn lodo. Yé mọdọ Ahọlu Jesu ko deanana omẹ etọn lẹ nado yọ́n whenue po lehe yé na yinuwa do po.

Homẹ Kunnudetọ lẹ tọn hùn to République démocratique du Congo to whenue yé tindo mẹdekannujẹ nado basi sinsẹ̀n hlan Jehovah

 32 To whenue alọhẹndotenamẹ lọ yin didesẹ, dotẹnmẹ yin nina wekantẹn alahọ tọn nado ylọ mẹdehlan lẹ wá, bo gbá azọ́nwatẹn devo lẹ, bosọ bẹ owe sinai do Biblu ji lẹ wá tòmẹ. * Ayajẹ nankọ die na devizọnwatọ Jiwheyẹwhe tọn lẹ lẹdo aihọn pé nado mọ lehe Jehovah nọ basi hihọ́na omẹ etọn lẹ to gbigbọ-liho do!—Isa. 52:10.

“Jehovah Wẹ Alọgọtọ Ṣie”

33. Etẹwẹ mí plọn sọn owhẹ̀ voovo he mí gbadopọnna ehelẹ mẹ?

33 Owhẹ̀ voovo he mí gbadopọnna ehelẹ dohia dọ Jesu ko hẹn opagbe etọn di he dọmọ: “Yẹn na na mì ohó he mì na dọ podọ nuyọnẹn he nukundiọsọmẹtọ mìtọn lẹpo to pọmẹ ma na penugo nado diọnukunsọ kavi jẹagọdo.” (Hia Luku 21:12-15.) To whedelẹnu, Jehovah nọ fọ́n mẹdelẹ dote to egbezangbe he nọ yinuwa di Gamalieli nado basi hihọ́na omẹ etọn lẹ kavi whàn whẹdatọ po whẹ̀yidọtọ adọgbotọ lẹ po nado yiavùnlọna mí. Jehovah ko hẹn onù adánwanu nukundiọsọmẹtọ mítọn lẹ tọn pò. (Hia Isaia 54:17.) Nukundiọsọmẹ ma sọgan do azọ́n Jiwheyẹwhe tọn te.

34. Naegbọn awhàngbigba mítọn lẹ to osẹ́n-liho do jẹna ayidego sọmọ, podọ etẹwẹ enẹ dohia? (Sọ pọ́n apotin lọ “ Awhàngbigba Whẹdatẹn Daho Tọn lẹ He Jẹna Ayidego bo Hẹn Yẹwhehodidọ Yinukọn.”)

34 Naegbọn awhàngbigba mítọn lẹ to osẹ́n-liho do jẹna ayidego sọmọ? Lẹnnupọndo ehe ji: Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ ma yin omẹ nukundeji kavi mẹhe diyin lẹ. Mí ma nọ blavo, nọgodona nujijla gandudu tọn lẹ, kavi yinuwado tonudọtọ lẹ ji. Humọ, susu mẹhe nọ yin hinhẹn sọyi owhẹ̀ nukọn to mí lẹ tọn nọ yin pinpọnhlan to paa mẹ taidi mẹhe “ma sewé bosọ yin omẹ tata lẹ.” (Owalọ 4:13) Enẹwutu, to pọndohlan gbẹtọ tọn mẹ, e bọawuna whẹdatọ lẹ nado nọgodona sinsẹ̀nnọ po tonudọtọ nukundiọsọmẹtọ huhlọnnọ lẹ po kakati nido yin míwlẹ. Ṣogan, whẹdatẹn lẹ ko yíwhẹ̀ do mí ji pludopludo! Awhàngbigba mítọn lẹ to osẹ́n-liho dohia dọ mí to zọnlinzin “to Jiwheyẹwhe nukọn podọ to kọndopọ mẹ hẹ Klisti.” (2 Kọl. 2:17) Enẹwutu, mí kọngbedopọ hẹ apọsteli Paulu he dọmọ: “Jehovah wẹ alọgọtọ ṣie; yẹn ma na dibu.”—Heb. 13:6.

^ huk. 9 Owhẹ̀ Cantwell tọn sọta ayimatẹn Connecticut tọn wẹ yin tintan to owhẹ̀ 43 he Mẹmẹsunnu Hayden Covington penukundego na mẹmẹsunnu lẹ to Whẹdatẹn Daho Hugan États-Unis tọn lẹ mẹ. E kú to 1978. Asi asuṣiọsi etọn, Dorothy, sẹ̀n po nugbonọ-yinyin po kakajẹ okú etọn whenu to 2015 to whenue e tindo owhe 92.

^ huk. 12 Whẹsadokọnamẹ lọ yin zize sinai do osẹ́n de he yin didetọn to 1606 ji. Osẹ́n lọ nọ na dotẹnmẹ pipli whẹdatọ lẹ tọn de nado magbe dọ mẹde hùwhẹ eyin yé mọdọ nuhe mẹlọ dọ fọ́n wangbẹna dote—eyin nuhe e dọ tlẹ yin nugbo.

^ huk. 14 To 1950, lizọnyizọnwatọ whenu-gigọ́ tọn 164 wẹ tin to Québec—he bẹ omẹ 63 hẹn he ko yí gbedewema sọn Giliadi bo desọn ojlo mẹ nado kẹalọyi azọ́ndenamẹ yetọn mahopọnna nukundiọsọmẹ sinsinyẹn he to tepọn yé.

^ huk. 15 Mẹmẹsunnu W. Glen How yin whẹ̀yidọtọ adọgbotọ de, sọn 1943 jẹ 2003, he yí azọ́nyinyọnẹn do yiavùnlọ to whẹdọhọsa na whẹho kanweko lẹ na Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ to Canada podọ to tògodo.

^ huk. 16 Na nudọnamẹ dogọ gando whẹho ehe go, pọ́n hosọ lọ “La bataille n’est pas la vôtre, mais celle de Dieu” [Awhàngbigba lọ Ma Yin Mìtọn, Jiwheyẹwhe Tọn Wẹ] to zinjẹgbonu Réveillez-vous! 22 avril 2000 tọn mẹ to weda 18-24 ji.

^ huk. 32 Awhànfun-gbẹ́ lọ wá tọ́n sọn owhé alahọ tọn lọ gbè; amọ́ alahọ yọyọ de wá yin gbigbá do fidevo.