Accessibility setting

De ogbè dopo

Yì hosọ flinflin lẹ ji

Yì todowhinnu hosọ lẹ tọn ji

Yì hosọ lẹ ji

Kunnudetọ Jehovah Tọn Lẹ

Gungbe

ATỌ̀HỌ̀-NUHIHỌ́ LỌ TỌN (ZINJẸGBONU OPLỌN TỌN) JUILLET 2014

“Mìwlẹ Wẹ Kunnudetọ Ṣie”

“Mìwlẹ Wẹ Kunnudetọ Ṣie”

“Mìwlẹ wẹ Kunnudetọ ṣie, wẹ OKLUNỌ dọ.”—ISA. 43:10.

1, 2. (a) Etẹwẹ e zẹẹmẹdo nado yin kunnudetọ de, podọ aliho tẹ mẹ wẹ linlinnamẹnu aihọn ehe tọn lẹ ko gboawupo te? (b) Naegbọn Jehovah ma nọ ganjẹ linlinnamẹnu aihọn ehe tọn lẹ go?

ETẸWẸ e zẹẹmẹdo nado yin kunnudetọ de? Wezẹhomẹ de dọ dọ hogbe enẹ zẹẹmẹdo: “Mẹhe mọ nujijọ de bo dọ lehe nulọ jọ do.” Di apajlẹ, to tòdaho Pietermaritzburg tọn mẹ to Afrique du Sud, linlinwe de he ko to yinyin zinzinjẹgbonu sọn owhe 160 die gbọ́n nọ yin yiylọdọ The Witness, ehe zẹẹmẹdo kunnudetọ. Yinkọ enẹ sọgbe, na lẹndai linlinwe de tọn wẹ nado na linlin nuhe jọ to aihọn lọ mẹ lẹ tọn po gbesisọ po. Mẹhe ze azọ́nwhé linlinwe The Witness tọn lọ dai dopagbe dọ linlinwe lọ na nọ dọ “nugbo, nugbo pete, podọ nugbo lọ kẹdẹ.”

2 Ṣigba, e blawu dọ linlinnamẹnu aihọn tọn lẹ gboawupo nado dọ nugbo he yin titengbe hugan lẹ to whenuho gbẹtọvi tọn mẹ kavi tlẹ hẹn yé dózin. Yé ma wà nuhe Jiwheyẹwhe ganhunupotọ lọ dọ gbọn yẹwhegán hohowhenu tọn etọn Ezekiẹli dali dọmọ: “Akọta lẹ nasọ yọnẹn dọ yẹn wẹ OKLUNỌ.” (Ezek. 39:7) Ṣigba, Ahọlu Nupojipetọ wẹkẹ lọ tọn ma nọ ganjẹ linlinnamẹnu aihọn tọn lẹ go. E tindo nudi Kunnudetọ livi ṣinatọ̀n he nọ dọhona gbẹtọ lẹ to akọta lẹpo mẹ gando ewọ go, bosọ nọ dọ lehe ewọ yinuwa hẹ gbẹtọvi lẹ do wayi po lehe e to nuyiwa hẹ yé do todin po na yé. Kunnudetọ ehelẹ he taidi awhànpa de sọ nọ lá onú dagbe susu he Jiwheyẹwhe dopagbe nado wà na gbẹtọvi lẹ to sọgodo. Eyin mí ze azọ́n yẹwhehodidọ tọn ehe do otẹn tintan mẹ to gbẹzan mítọn mẹ, be mí to didohia dọ yinkọ he Jiwheyẹwhe na mí lọ wẹ mí yin nugbonugbo, dile Isaia 43:10  dọ do dọmọ: “Mìwlẹ wẹ kunnudetọ ṣie, wẹ OKLUNỌ dọ, devi ṣie he yẹn ko de.”

3, 4. (a) Whetẹnu wẹ Biblu Plọntọ lẹ kẹalọyi nado nọ yin yiylọdọ Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ, podọ numọtolanmẹ tẹwẹ yé tindo gando yinkọ lọ go? (Pọ́n yẹdide he tin to bẹjẹeji hosọ ehe tọn.) (b) Kanbiọ tẹlẹ wẹ mí na gbadopọnna todin?

3 Lẹblanulọkẹyi nankọ die nado tindo yinkọ Jehovah tọn to ota, na ewọ wẹ “Ahọlu madopodo” he dọmọ: “Ehe wẹ oyín ṣie kakadoidoi ehe sọ wẹ oflin ṣie hlan whẹndo lẹpo”! (1 Tim. 1:17; Eks. 3:15; yijlẹdo Yẹwhehodọtọ 2:16 go.) To 1931, Biblu Plọntọ lẹ kẹalọyi nado nọ yin yiylọdọ Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ. To nukọn mẹ, nuhe susu yetọn dọ to owe he yé kàn nado do pinpẹn-nutọn-yinyọnẹn hia lẹ mẹ yin zinzinjẹgbonu to linlinnamẹwe ehe mẹ. Agun de to Canada wlan dọmọ: “Homẹ mítọn hùn nado sè wẹndagbe lọ dọ ‘kunnudetọ Jehovah tọn lẹ’ wẹ mí yin, podọ ehe zọ́n bọ mí magbe sinsinyẹn nado nọgbẹ̀ sọgbe hẹ yinkọ yọyọ lọ.”

4 Nawẹ hiẹ sọgan do pinpẹn-nutọn-yinyọnẹn hia na lẹblanulọkẹyi lọ nado tindo yinkọ Jiwheyẹwhe tọn to ota gbọn? Podọ, be hiẹ sọgan basi zẹẹmẹ nuhewutu Jehovah do ylọ mí dọ Kunnudetọ etọn lẹ tọn, dile mí mọ do to owe Isaia tọn mẹ ya?

KUNNUDETỌ JEHOVAH TỌN LẸ TO HOHOWHENU

5, 6. (a) Aliho tẹ mẹ wẹ mẹjitọ Islaelivi lẹ yin kunnudetọ na Jehovah te? (b) Onú devo tẹwẹ mẹjitọ Islaelivi lẹ dona wà, podọ naegbọn mẹjitọ lẹ dona wà nudopolọ to egbehe?

5 Dopodopo Islaelivi he nọgbẹ̀ to ojlẹ Isaia tọn mẹ lẹ tọn wẹ yin “kunnudetọ” Jehovah tọn lẹ, podọ akọta lọ blebu wẹ yin “devi” Jiwheyẹwhe tọn. (Isa. 43:10) Dopo to aliho he mẹ mẹjitọ Islaelivi lẹ nọ dekunnu te lẹ mẹ wẹ yindọ, yé nọ plọnnu ovi yetọn lẹ gando nuhe Jiwheyẹwhe wà na tọgbo yetọn lẹ go. Di apajlẹ, to whenue Jehovah dọna gbẹtọ lọ lẹ nado nọ basi hùnwhẹ Juwayi tọn to whemẹwhemẹ, e dọmọ: “Whenuena visunnu mìtọn lẹ na dọhlan mì, dọ, Etẹwẹ mí lò gbọn sinsẹ̀n he dali? Wẹ mì na dọ, dọ, Avọ́ juwayi OKLUNỌ tọn tọn wẹ, mẹhe dá gbọn  owhé ovi Islaeli tọn lẹ tọn ji wayi to Egipti, whenuena e hò Egiptinu lẹ, bo whlẹn owhé mítọn lẹ.” (Eks. 12:26, 27) Mẹjitọ enẹlẹ sọgan sọ basi zẹẹmẹ na ovi yetọn lẹ dọ to whenue Mose yì ahọlu Egipti tọn dè whla tintan nado biọgbè na Islaelivi lẹ nido yì basi sinsẹ̀n hlan Jehovah to danfafa ji, Falo dọmọ: “Mẹnu wẹ OKLUNỌ, bọ yẹn nado dotoai hlan ogbè etọn nado gbọ ovi Islaeli tọn lẹ ni yì?” (Eks. 5:2) Na nugbo tọn, yé na ko sọ dọna ovi yetọn lẹ dọ Jehovah na gblọndo kanbiọ Falo tọn to whenue e yí azọ̀n ylankan ao do và otò lọ sudo bo whlẹn Islaelivi lẹ sọn alọ awhànfuntọ Egipti tọn lẹ mẹ to Ohù Vẹẹ kọ̀n. Jehovah wẹ yin Ganhunupotọ to hohowhenu bosọ yinmọ to egbehe. Podọ akọta Islaeli tọn lẹzun kunnudetọ jọnun dọ Jehovah wẹ Jiwheyẹwhe nugbo lọ podọ Mẹhe nọ hẹn opagbe etọn lẹ di.

6 Ayihaawe ma tin dọ Islaelivi he yọ́n pinpẹn lẹblanulọkẹyi lọ nado tindo yinkọ Jehovah tọn to ota lẹ tọn dọ onú jiawu he jọ enẹlẹ na ovi yetọn lẹ, podọ na jonọ he lẹzun afanumẹ to owhé yetọn gbè lẹ. Onú titengbe devo wẹ yindọ, Islaelivi lẹ mọ gbedide yí nado nọ plọn ovi yetọn lẹ nado hẹn gbẹzan yetọn do wiweji, sọgbe hẹ nujinọtedo Jiwheyẹwhe tọn lẹ. Jehovah dọmọ: “Mìwlẹ na yin wiwe: na yẹn OKLUNỌ lọ Jiwheyẹwhe mìtọn wiwe wẹ.” (Lev. 19:2; Deut. 6:6, 7) Apajlẹ dagbe nankọ die na mẹjitọ Klistiani lẹ to egbehe, na yelọsu dona plọn ovi yetọn lẹ nado yin wiwe, bo gbọnmọ dali gọalọna yé nado nọ doyẹyigona yinkọ gigonọ Jiwheyẹwhe tọn!—Hia Howhinwhẹn lẹ 1:8; Efesunu lẹ 6:4.

To whenue mí plọnnu ovi mítọn lẹ gando Jehovah go, mí nọ doyẹyigona yinkọ etọn (Pọ́n hukan 5, 6)

7. (a) To whenue Islaelivi lẹ yin nugbonọ na Jehovah, etẹwẹ ehe yiwà do akọta he lẹdo yé lẹ ji? (b) Azọngban tẹwẹ mẹhe tindo yinkọ Jiwheyẹwhe tọn to ota lẹ tindo?

7 Enẹwutu, to whenue Islaelivi lẹ yin nugbonọ, yé nọ dekunnu na yinkọ Jiwheyẹwhe tọn to aliho dagbe mẹ. Yè ko dọna yé dọmọ: “Gbẹtọ aigba tọn lẹ lọ lẹpo nasọ mọdọ hiẹ yin yiylọ gbọn oyín OKLUNỌ lọ tọn dali; yé bo nasọ yin avosatọ towe tọn.” (Deut. 28:10) Ṣigba, e blawu dọ Islaelivi lẹ ma yin nugbonọ to suhugan whenuho yetọn tọn mẹ. Whlasusu wẹ yé nọ sẹ̀n boṣiọ he gbẹtọvi lẹ basi. Humọ, yé lẹzun kanylantọ taidi yẹwhe Kenani tọn he yé nọ sẹ̀n lẹ, bo nọ yí ovi yetọn lẹ do sanvọ́ bosọ nọ gbidikọna wamọnọ lẹ. Nuplọnmẹ nankọ die ehe yin na mí nado dovivẹnu bo nọ wiweji gbọn apajlẹ Omẹ Wiwe Hugan lọ tọn hihodo dali, yèdọ mẹhe mí tindo yinkọ etọn to ota!

“DOAYI E GO, YẸN NA BASI ONÚ YỌYỌ DE”

8. Azọ́n tẹwẹ Jehovah zedo alọmẹ na Isaia, podọ nawẹ Isaia yinuwa gbọn?

8 Jehovah ko dọ dọdai dọ emi na whlẹn akọta Islaeli tọn sọn kanlinmọgbenu to aliho he jiawu de mẹ. (Isa. 43:19) Weta ṣidopo he jẹnukọn to owe Isaia tọn mẹ lẹ bẹ avase hẹn gando nugbajẹmẹji he na wá Jelusalẹm po tòdaho he tin to lẹdo etọn mẹ lẹ po ji go. Jehovah, mẹhe nọ yọ́n nuhe tin to ahun gbẹtọvi tọn mẹ, dọna Isaia nado to avase ehe lá na akọta lọ zọnmii dile etlẹ yindọ yé ma na kẹalọyi owẹ̀n etọn. Obu di Isaia bọ e jlo nado yọ́n lehe e na dẹnsọ bọ akọta Jiwheyẹwhe tọn ma na lẹnvọjọ. Gblọndo tẹwẹ Jiwheyẹwhe na ẹn? E dọmọ: “Kaka tòdaho lẹ nado jẹvọ́ mado omẹ he na nọ̀ e mẹ, owhé lẹ mado gbẹtọ, aigba lọ na jẹvọ́ mlẹnmlẹn.”—Hia Isaia 6:8-11.

9. (a) Whetẹnu wẹ dọdai Isaia tọn gando Jelusalẹm go mọ hẹndi? (b) Avase tẹwẹ mí dona na ayidonugo to egbehe?

9 Isaia mọ azọ́ndenamẹ yí to owhe godo tọn gandudu Ahọlu Uzia tọn mẹ, kavi to nudi 778 J.W.M. E dọ dọdai na nudi owhe 46 kakajẹ 732 J.W.M., to gandudu Ahọlu Hẹzekia tọn whenu. Ewọ wàmọ owhe 125 whẹpo Jelusalẹm do yin vivasudo to 607 J.W.M. Enẹwutu, avase he pé yin nina omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹ gando nuhe na jọ do akọta yetọn go jẹnukọn. To egbehe, Jehovah to omẹ etọn lẹ yizan nado na avase he pé gbẹtọ lẹ gando nuhe na jọ to sọgodo lẹ go. Sọn owhe 135 die, Atọ̀họ̀-Nuhihọ́ lọ Tọn ko  gọalọna mẹhe nọ hia ẹ lẹ nado yọ́n nugbo lọ, dọ gandudu ylankan Satani tọn na wá opodo to madẹnmẹ, bọ Jesu Klisti na bẹ Gandudu Owhe Fọtọ́n tọn etọn jẹeji.—Osọ. 20:1-3, 6.

10, 11. Dọdai Isaia tọn he mọ hẹndi tẹwẹ Islaelivi he tin to Babilọni lẹ yin kunnudetọ na?

10 Juvi susu lùn vasudo Jelusalẹm tọn tọ́n bo yin bibẹ yì kanlinmọgbenu to Babilọni, na yé setonuna Jehovah bo ze yede jo na Babilọninu lẹ wutu. (Jel. 27:11, 12) To whenue omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹ nọ finẹ na owhe 70 godo, yé mọ hẹndi dọdai Isaia tọn devo he dọmọ: “Le wẹ OKLUNỌ Mẹflitọ mìtọn, Omẹ Wiwe Islaeli tọn dọ: na mì wutu wẹ yẹn domẹhlan Babilọni, bosọ dọ̀n adọkunnọ yetọn lẹpo wá odò.”—Isa. 43:14.

11 Sọgbe hẹ dọdai enẹ, nujijọ ayidego tọn de jọ to ozán de mẹ to bẹjẹeji octobre 539 J.W.M. Ahọlu Babilọni tọn po omẹ nukundeji etọn lẹ po to ovẹn nù to núzinzan wiwe he yin bibẹ sọn tẹmpli Jelusalẹm tọn mẹ lẹ mẹ bo to gigopana yẹwhe yetọn he gbẹtọvi lẹ basi, bọ awhànpa Media po Pẹlsia po tọn lẹ gbawhàn Babilọni tọn. To 538 kavi 537 J.W.M., Kilusi he gbawhàn Babilọni tọn degbena Ju lẹ nado lẹkọyi Jelusalẹm bo vọ́ tẹmpli Jiwheyẹwhe tọn gbá, podọ Jehovah basi hihọ́na omẹ etọn he lẹnvọjọ lẹ to whenue yé lẹkọ jei whé. Isaia ko dọ dọdai nujijọ ehe lẹpo tọn jẹnukọn. Jiwheyẹwhe ylọ yé dọ “omẹ helẹ wẹ yẹn do na dee; yé na do pipà ṣie hia.” (Isa. 43:21; 44:26-28) To whenue mẹhe tọ́n sọn kanlinmọgbenu ehelẹ lẹkọ bo vọ́ tẹmpli Jehovah tọn gbá to Jelusalẹm, yé lẹzun kunnudetọ na nugbo lọ dọ Jehovah, Jiwheyẹwhe nugbo dopo lọ nọ hẹn opagbe etọn lẹ di to whepoponu.

12, 13. (a) Mẹnu lẹ wẹ kọnawudopọ hẹ Islaelivi lẹ to whenue yé vọ́ sinsẹ̀n-bibasi Jehovah tọn bẹjẹeji? (b) Etẹwẹ “lẹngbọ devo lẹ” dona wà dile yé to godonọna “Islaeli Jiwheyẹwhe tọn,” podọ todido tẹwẹ yé tindo?

12 Mẹhe ma yin Islaelivi fọtọ́n susu lẹ wẹ kọnawudopọ hẹ akọta lọ to whenue yé vọ́ sinsẹ̀n-bibasi Jiwheyẹwhe tọn bẹjẹeji, podọ to nukọn mẹ, kosi susu lẹ diọ yede zun Juvi lẹ. (Ẹzla 2:58, 64, 65; Ẹst. 8:17). To egbehe, “lẹngbọ devo” Jesu tọn lẹ he yin “gbẹtọ susugege de” nọ yí nugbonọ-yinyin do nọgodona Klistiani mẹyiamisisadode lẹ, yèdọ “Islaeli Jiwheyẹwhe tọn.” (Osọ. 7:9, 10; Joh. 10:16; Gal. 6:16) Gbẹtọ susugege lọ lọsu tindo yinkọ Jiwheyẹwhe tọn to ota, bo nọ yin yiylọdọ Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ.

13 To Gandudu Owhe Fọtọ́n Klisti tọn whenu, gbẹtọ susugege lọ na tindo ayajẹ nado basi zẹẹmẹ nuhe e bẹhẹn nado yin Kunnudetọ Jehovah tọn to azán godo tọn titonu ehe tọn mẹ na mẹhe fọnsọnku lẹ. Ṣigba, nado penugo bo wà ehe, mí dona dovivẹnu todin nado nọgbẹ̀ sọgbe hẹ yinkọ he  tin to ota na mí bo gbọṣi wiweji. Podọ mahopọnna lehe mí dovivẹnu sọ, mí nọ gboawupo nado gbọṣi wiweji, enẹwutu mí dona nọ biọ jona egbesọegbesọ to yinyọnẹn mẹ dọ ylandonọ wẹ mí yin, podọ gbégbò daho wẹ e yin nado tindo oyín wiwe Jiwheyẹwhe tọn to ota.—Hia 1 Johanu 1:8, 9.

NUHE YINKỌ JIWHEYẸWHE TỌN ZẸẸMẸDO

14. Etẹwẹ yinkọ lọ Jehovah zẹẹmẹdo?

14 Nado yidogọna pinpẹn-nutọn-yinyọnẹn mítọn na yinkọ Jiwheyẹwhe tọn he tin to ota na mí, nujọnu wẹ e yin dọ mí ni lẹnayihamẹpọn do nuhe e zẹẹmẹdo ji. Yinkọ Jiwheyẹwhe tọn he nọ saba yin lilẹdo “Jehovah” wá sọn hogbe Heblu tọn mẹ, yèdọ hogbe de he nọ do nuyiwa hia bo sọgan yin lilẹdo “nado lẹzun.” Enẹwutu, yinkọ Jehovah tọn yin nukunnumọjẹemẹ nado zẹẹmẹdo “E Nọ Hẹn Nado Lẹzun.” Zẹẹmẹ ehe sọgbe, na Jehovah wẹ Didatọ wẹkẹ lọ po nudida nuyọnẹntọ lẹ po tọn podọ Mẹhe nọ hẹn lẹndai etọn lẹ di. Dile ojlẹ lẹ to yìyì, ewọ zindonukọn nado nọ hẹn ojlo po lẹndai etọn po di mahopọnna nuhe agọjẹdomẹtọ depope, taidi Satani sọgan wà nado hẹnalọdotena ojlo Jiwheyẹwhe tọn.

15. Aliho tẹ mẹ wẹ Jehovah do adà jẹhẹnu etọn tọn dopo hia te dile zẹẹmẹ yinkọ etọn tọn dohia do? (Pọ́n apotin lọ, “Yinkọ de He Zẹẹmẹ Etọn Siso Taun.”)

15 To whenue Jiwheyẹwhe to azọ́ndena Mose nado deanana omẹ etọn lẹ sọn Egipti, Jehovah do adà jẹhẹnu etọn tọn dopo hia gbọn hogbe nuyiwa tọn de yíyí do basi zẹẹmẹ yinkọ ede tọn dali. Kandai Biblu tọn lọ dọmọ: “Jiwheyẹwhe sọ dọ hlan Mose, yẹn wẹ mẹhe tin nẹ: [kavi yẹn na yin mẹhe yẹn na yin]: ewọ sọ dọmọ: Le wẹ hiẹ na dọ hlan ovi Islaeli tọn lẹ, yẹn na yin ko do mi hlan mì dè.” (Eks. 3:14; nudọnamẹ odò tọn.) Enẹwutu, Jehovah na lẹzun nudepope he e biọ nado hẹn lẹndai etọn di to ninọmẹ depope mẹ. Na Islaelivi he ko yin kanlinmọ pọ́n enẹlẹ, e do ede hia taidi Mẹwhlẹngántọ, Hihọ́-Basinamẹtọ, Anademẹtọ, podọ Awuwledainanutọ he nọ hẹn pekọ wá na nuhudo agbasa tọn po gbigbọ tọn yetọn lẹpo po.

LEHE MÍ SỌGAN DO PINPẸN-NUTỌN-YINYỌNẸN HIA DO

16, 17. (a) Nawẹ mí sọgan do pinpẹn-nutọn-yinyọnẹn hia na lẹblanulọkẹyi lọ nado tindo yinkọ Jiwheyẹwhe tọn to ota gbọn? (b) Etẹwẹ mí na gbadopọnna to hosọ he bọdego mẹ?

16 To egbehe, Jehovah zindonukọn nado nọ yinuwa sọgbe hẹ zẹẹmẹ yinkọ etọn tọn gbọn pekọ hinhẹnwa na nuhudo mítọn lẹpo to gbigbọ-liho podọ to agbasa-liho dali. Etomọṣo, zẹẹmẹ yinkọ Jiwheyẹwhe tọn ma nọte do nuhe ewọ de nado lẹzun kẹdẹ ji gba. Yinkọ etọn sọ zẹẹmẹdo dọ ewọ nọ hẹn Kunnudetọ etọn lẹ nado lẹzun nudepope he e biọ, na yé nido sọgan hẹn lẹndai etọn di. Ayihamẹlinlẹnpọn do ehe ji na whàn mí nado nọ nọgbẹ̀ sọgbe hẹ oyín etọn zọnmii. Kåre he tindo owhe 84 bo yin Kunnudetọ zohunhunnọ to Norvège sọn owhe 70 die dọmọ: “Yẹyi daho de wẹ e yin nado sẹ̀n Jehovah, yèdọ Ahọlu madopodo lọ, podọ nado yin apadewhe mẹhe tindo oyín wiwe etọn to ota lẹ tọn. Lẹblanulọkẹyi daho de wẹ e nọ saba yin nado basi zẹẹmẹ nugbo Biblu tọn na gbẹtọ lẹ bo mọ lehe yé nọ gọ́ na ayajẹ to whenue yé mọnukunnujẹnumẹ do. Di apajlẹ, n’nọ tindo pekọ nujọnu tọn to whenue n’plọn yé dagbe he avọ́sinsan ofligọ Klisti tọn wà na gbẹtọvi lẹ, gọna lehe ofligọ lọ zọ́n bọ yé sọgan nọgbẹ̀ kakadoi to aihọn yọyọ jijọho po dodowiwa po tọn lọ mẹ do.”

17 Nugbo wẹ dọ to aigba-denamẹ delẹ ji, e nọ vẹawu taun nado mọ mẹhe jlo na plọnnu gando Jiwheyẹwhe go lẹ. Etomọṣo taidi Kåre, be hiẹ ma nọ tindo ayajẹ sisosiso to whenue a mọ mẹde he dotoaina we bọ a plọnnu in gando yinkọ Jehovah tọn go ya? Ṣigba, nawẹ mí sọgan yin Kunnudetọ Jehovah tọn bosọ yin kunnudetọ na Jesu to ojlẹ dopolọ mẹ gbọn? Mí na mọ gblọndo kanbiọ enẹ tọn to hosọ he bọdego mẹ.