Yì hosọ lẹ ji

Yì todowhinnu hosọ lẹ tọn ji

Kunnudetọ Jehovah Tọn Lẹ

De ogbè dopo Gungbe

 OTÀN GBẸZAN TỌN

Jehovah Dona Mi Zẹ̀ Nuhe N’Donukun Lẹpo Go

Jehovah Dona Mi Zẹ̀ Nuhe N’Donukun Lẹpo Go

‘N’DONA ko yin gbehosọnalitọ. Ṣigba, be gbehosọnalitọ bibasi ka na yin awuvivinu nugbonugbo ya?’ wẹ n’nọ kanse dee. N’yiwanna azọ́n ṣie to Allemagne, fie n’nọ penukundo núdùdù he nọ yin didohlan nọtẹn whanpẹnọ Aflika tọn delẹ go te, taidi Dar es-Salaam, Elisabethville po Asmara po. N’ma tlẹ lẹn paali dọ to gbèdopo, n’na wá sẹ̀n Jehovah to sinsẹ̀nzọn whenu-gigọ́ tọn mẹ to nọtẹn enẹlẹ po susu devo lẹ po to Aflika!

Whenue n’wá duto ayihaawe ṣie lẹ ji bo bẹ gbehosọnalitọ jẹeji, ehe hùn dotẹnmẹ dote na mi nado duvivi gbẹzan de tọn he zẹ̀ nuhe n’donukun lẹpo go. (Efe. 3:20) Ṣigba, hiẹ sọgan kanse dewe lehe enẹ jọ do. Mì gbọ ma bẹsọn bẹjẹeji.

N’yin jiji to Berlin, Allemagne, osun kleun delẹ to whenue Wẹkẹ-Whàn II bẹjẹeji godo to 1939. Jei vivọnu awhàn lọ tọn to 1945, bọmbu susu yin didà sọn agahun lẹ mẹ do Berlin ji. To gbèdopo he yè to bọmbu dà, dopo wú to lẹdo mítọn mẹ, bọ yẹn po whẹndo ṣie po họnyi nọtẹn bẹtẹn tọn de. To nukọn mẹ, na hihọ́ mítọn wutu, mí họnyi Erfurt, yèdọ fie onọ̀ ṣie yin jiji te.

Yẹn, mẹjitọ ṣie lẹ po nọviyọnnu ṣie po to Allemagne, to nudi 1950

Onọ̀ ṣie dín nugbo lọ vẹkuvẹku. E hia owe tamẹnuplọnmẹ tọn susu bosọ dindonanu gbọn sinsẹ̀n voovo lẹ mẹ, ṣogan ewọ ma mọ pekọ. To nudi 1948, Kunnudetọ Jehovah tọn awe wá owhé mítọn gbè. Onọ̀ ṣie bayi oylọna yé nado biọ whégbè bo kàn kanbiọ susu lẹ sè. To nuhe ma pé gànhiho dopo godo, e dọna yẹn po nọviyọnnu ṣie po dọmọ: “N’ko mọ nugbo lọ!” Ojlẹ kleun de to enẹgodo, yẹn, onọ̀ ṣie po nọviyọnnu ṣie po jẹ opli lẹ yì ji to Erfurt.

To 1950, mí lẹkọyi Berlin, fie mí kọnawudopọ hẹ agun Berlin-Kreuzberg tọn te. Whenue mí sẹtẹn yì fidevo to Berlin, mí yì opli lẹ to agun Berlin-Tempelhof tọn mẹ. To ojlẹ de godo, Mama yí baptẹm, amọ́ yẹn gbẹ́ to awuwhle. Etẹwutu?

N’DUTO WINYANKUKU PO AWUWHIWHLE PO JI

N’ma bayi nukọnyiyi sọmọ na n’nọ kuwinyan taun wutu. Dile etlẹ yindọ n’nọ tọ́n na lizọnyizọn lọ, na owhe awe plipli n’ma kẹnù pọ́n bo dekunnu. Nulẹ wá diọ whenue n’yí whenu zan dopọ hẹ mẹmẹsunnu po mẹmẹyọnnu po he do adọgbigbo gọna mẹdezejo yetọn na Jehovah hia lẹ. Delẹ to yé mẹ doakọnnanu to opá yasanamẹ tọn Nazi lẹ tọn mẹ kavi to gànpa Whèzẹtẹn-waji Allemagne tọn lẹ mẹ. Mahopọnna dọ yé sọgan yin wiwle, mẹdelẹ nọ hẹn owe mítọn lẹ biọ Whèzẹtẹn-waji Allemagne tọn gbọn nuglọ. Apajlẹ yetọn yinuwado ji e sisosiso. N’nọ dọna dee dọ eyin yé ze ogbẹ̀ po mẹdekannujẹ yetọn po do owù mẹ  do Jehovah po mẹmẹsunnu yetọn lẹ po tamẹ, be e whè gbau yẹnlọsu dona dovivẹnu nado de winyankuku pò.

N’jẹ vivẹnudo ji nado duto winyankuku ṣie ji to whenue n’tindo mahẹ to nujijla yẹwhehodidọ tọn vonọtaun de mẹ to 1955. To wekanhlanmẹ he yin zinzinjẹgbonu to L’Informateur * mẹ de mẹ, Mẹmẹsunnu Nathan Knorr dọ dọ nujijla lọ yin dopo to daho hugan he titobasinanu lọ ko wleawuna pọ́n lẹ mẹ. E dọ dọ eyin wẹnlatọ lẹpo doalọ to e mẹ, “osun enẹ na yin osun kunnudide tọn he jiawu hugan to whenuho mítọn mẹ to aigba ji.” Lehe enẹ yin nugbo do sọ! To ojlẹ kleun de godo, n’klan dee do wiwe hlan Jehovah, podọ to 1956 n’yí baptẹm to pọmẹ hẹ otọ́ ṣie po nọviyọnnu ṣie po. Ṣigba, e ma dẹn bọ n’dona basi nudide titengbe devo.

Na owhe susu, n’yọnẹn dọ gbehosọnalitọ bibayi wẹ yin azọ́n dagbe he n’dona doafọna, ṣigba n’nọ to nudide lọ sẹ̀ donukọn mapote. Jẹnukọn whẹ́, n’bayi dide nado plọn azọ́n ajọnu lẹ hihọ̀ sọn tògodo po sisà do tògodo po tọn to Berlin. To enẹgodo, n’jlo na wà azọ́n ehe na ojlẹ de nado tindo numimọ po azọ́nyinyọnẹn po. Enẹwutu, to 1961, n’kẹalọyi agbasazọ́n de to Hambourg, yèdọ tòdaho he mẹ bato-glintẹn daho hugan Allemagne tọn te. Lehe n’to dee zejo na azọ́n ṣie sọ, mọ wẹ n’nọ to sinsẹ̀nzọn whenu-gigọ́ tọn mẹ bibiọ sẹ̀ donukọn dogọ do niyẹn. Etẹwẹ n’dona wà?

N’yọ́n pinpẹn etọn dọ Jehovah yí mẹmẹsunnu owanyinọ lẹ zan nado gọalọna mi nado ze gbigbọnu lẹ do otẹn tintan mẹ. Họntọn ṣie susu bẹ gbehosọnalitọ jẹeji bo ze apajlẹ dagbe dai na mi. Humọ, Mẹmẹsunnu Erich Mundt he ko nọ opá yasanamẹ tọn mẹ pọ́n na mi tuli nado dejido Jehovah go. E dọ dọ to opá yasanamẹ tọn mẹ, mẹmẹsunnu he ganjẹ yede go lẹ wá gbọjọ to nukọn mẹ. Ṣigba, mẹhe dejido Jehovah go mlẹnmlẹn lẹ hẹn nugbonọ-yinyin yetọn go bo wá lẹzun dòtin lẹ to agun mẹ.

Whenue n’bẹ gbehosọnalitọ jẹeji to 1963

Humọ, Mẹmẹsunnu Martin Poetzinger, he wá yin dopo to Hagbẹ Anademẹtọ lọ mẹ nọ to tulina mẹmẹsunnu lẹ dọmọ: “Adọgbigbo wẹ yin onú dagbe hugan he a gán tindo!” To whenue n’lẹnnupọndo hogbe ehelẹ ji godo, n’wá jo agbasazọ́n ṣie do bo bẹ gbehosọnalitọ jẹeji to juin 1963. Enẹ wẹ nudide dagbe hugan he n’basi to gbẹzan ṣie mẹ! To osun awe godo, whẹpo na tlẹ do jẹ azọ́n devo dín ji, n’yin oylọ-basina nado sẹ̀n taidi gbehosọnalitọ titengbe. To owhe vude godo, Jehovah wà nude he zẹ̀ nuhe n’donukun lẹpo go. N’yin oylọ-basina wá klasi 44tọ Wehọmẹ Giliadi Tọn.

N’PLỌN ONÚ HỌAKUẸ DE TO GILIADI

Dopo to nuplọnmẹ họakuẹ hugan he n’mọyi titengbe sọn Mẹmẹsunnu Nathan Knorr po Lyman Swingle po dè lẹ mẹ wẹ yindọ: “Ma nọ yawu jogbe to azọ́ndenamẹ towe mẹ blo.” Yé dotuhomẹna mí nado gbọṣi azọ́ndenamẹ mítọn lẹ mẹ eyin etlẹ vẹawu. Mẹmẹsunnu Knorr dọ dọ: “Etẹ ji wẹ mì na ze ayiha do? Be nuhe kudiho lẹ ji wẹ ya, owánvu lẹ kavi ohẹ́n? Kavi mì na doayi atin lẹ, vounvoun lẹ, po nukunmẹ ayajẹnọ lẹ po go? Mì plọn nado yiwanna gbẹtọ lẹ!” To gbèdopo he Mẹmẹsunnu Swingle to zẹẹmẹ basi do nuhewutu mẹmẹsunnu delẹ yawu jo azọ́ndenamẹ yetọn do ji, e biọlanmẹna ẹn sọmọ bọ nukun etọn lẹ hlá dasin. E wá to dandannu glọ nado do hodidọ etọn te nado gọ̀ biọ ede mẹ. Nujijọ enẹ yinuwado ji e sisosiso, podọ n’magbe ma nado hẹn Klisti kavi mẹmẹsunnu nugbonọ etọn lẹ jẹflumẹ.—Mat. 25:40.

Yẹn, Claude, po Heinrich po to azọ́ndenamẹ mẹdehlan tọn mítọn mẹ to Lubumbashi, Congo, to 1967

Whenue mí mọ azọ́ndenamẹ mítọn lẹ yí, mẹmẹsunnu Bẹtẹli tọn delẹ yí zohunhun do kanse delẹ to mí mẹ fie mí yin didohlan. Yé dọho dagbe gando azọ́ndenamẹ mẹdopodopo tọn go kakajẹ whenue n’dọ dọ: “Congo (Kinshasa).” Yé yiagbọji pẹẹde bo dọ poun dọ: “Hum, Congo! Na Jehovah ni nọ awhàn towe mẹ!” To ojlẹ enẹlẹ mẹ, linlin awhàn, awhànfuntọ he yin didà sọn tògodo lẹ, po mẹhuhu po tọn lẹ wẹ gbayipe gando Congo (Kinshasa) go. Ṣigba, n’ma wọn nuplọnmẹ he n’mọyi to Giliadi lẹ. Ojlẹ kleun de to gbedewema-yíyí mítọn godo to septembre 1967, yẹn po Heinrich  Dehnbostel po, gọna Claude Lindsay zingbejizọnlin yì Kinshasa he yin tatọ́-tònọ Congo tọn.

LẸDO DE HE MẸ MÍ PLỌN NUDAGBE SUSU TE

To whenue mí wá Congo (Kinshasa), mí plọn Flansegbe na osun atọ̀n. Enẹgodo, mí do agahun yì Lubumbashi, he nọ yin yiylọ dai dọ Elisabethville, ehe sẹpọ dogbó Zambie tọn to hùwaji pete Congo tọn. Mí jẹ owhé mẹdehlan tọn de gbè to tòhò tòdaho lọ tọn mẹ.

Na wẹndagbe lọ ma ko gbayipe sọmọ to Lubumbashi wutu, homẹ mítọn hùn taun nado yin omẹ tintan he dọho gando nugbo lọ go na susu mẹhe nọ nọ̀ finẹ lẹ tọn. E ma dẹn bọ mí tindo plọnmẹ Biblu susu hugan lehe mí sọgan deanana. Mí sọ dekunnuna ahọluzọnwatọ kavi ponọ lẹ. Susu yetọn wẹ tindo sisi nujọnu tọn na Ohó Jiwheyẹwhe tọn po azọ́n kunnudide tọn mítọn po. Suhugan gbẹtọ lọ lẹ tọn wẹ nọ do Swahili, enẹwutu yẹn po Claude Lindsay po sọ plọn ogbè enẹ ga. Ojlẹ kleun de to enẹgodo, mí yin azọ́ndena do agun Swahili-gbè tọn de mẹ.

Dile etlẹ yindọ mí tindo numimọ dagbedagbe susu lẹ, mí sọ pehẹ avùnnukundiọsọmẹnu lẹ ga. Mí nọ saba pehẹ awhànfuntọ he ko nùahànmú lẹ kavi ponọ hunyanhunyan hẹnwatọ lẹ he nọ sawhẹdokọna mí. To gbèdopo, pipli ponọ lẹ tọn de he hẹn osò doawhàn wá opli mítọn de ji to owhé mẹdehlan lẹ tọn gbè, bo plan mí sọyi ponọ-pá daho hugan lọ mẹ, bọ mí nọ aisinsin to kọmẹ kakajẹ ogàn ao zánmẹ tọn mẹ whẹpo yé do jo mí.

To 1969, n’yin azọ́ndena taidi nugopọntọ lẹdo tọn. To lẹdo enẹ mẹ, n’dona nọ zinzọnlin susu gbọn ali he nọ gọ́ na ogbọ̀n po ogbé he dite lẹ  po ji, yèdọ nudelẹ he yè nọ saba mọ to Aflika. To gbétatò de mẹ, koklonọ de po ovi etọn lẹ po mlọn akanma ṣie glọ to zánmẹ. N’ma na wọn gbede lehe awhá etọn fọ́n mi sọn amlọn mẹ do to zánfinfọ́n. Po ayajẹ po wẹ n’nọ flin hodọdopọ he n’nọ tindo hẹ mẹmẹsunnu lẹ gando nugbo Biblu tọn lẹ go dile mí sinai lẹdo miyọ́n he yin fiflọ de to zánmẹ.

Dopo to avùnnukundiọsọmẹnu daho hugan he mí pehẹ lẹ mẹ wẹ nado diahi hẹ mẹmẹsunnu lalo he nọ nọgodona ogbẹ́ Kitawala tọn lẹ. * Delẹ to yé mẹ lìn biọ agun lẹ mẹ bo tlẹ lẹzun azọngbannọ lẹ. Susu to “osé whiwhla” ehelẹ mẹ wẹ wá yin didegbà gbọn mẹmẹsunnu po mẹmẹyọnnu nugbonọ lẹ po dali. (Juda 12) To godo mẹ, Jehovah klọ́ agun lẹ wé podọ ehe hẹn jideji ayidego tọn de wá.

To 1971, n’yin azọ́ndena do wekantẹn alahọ tọn to Kinshasa, fie n’nọ penukundo azọ́n delẹ go te, taidi wekanhlanmẹ lẹ, owe lẹ zinzọ́n po whẹho he gando sinsẹ̀nzọn go lẹ po. To Bẹtẹli, n’plọn nado basi titona azọ́n lọ to otò daho he ma hunnukun sọmọ de mẹ. To whedelẹnu, wekanhlanmẹ mítọn lẹ nọ họ̀ osun susu whẹpo do jẹ agun lẹ mẹ. Wekanhlanmẹ lọ lẹ sọgan yin didesọn agahun de mẹ do tọjihun lẹ mẹ, ehe ji ogbé lẹ nọ wú ṣinyọ́n na osẹ susu. Etomọṣo, azọ́n lọ yin wiwà mahopọnna avùnnukundiọsọmẹnu ehelẹ po devo lẹ po.

E nọ jiawu na mi nado mọ lehe mẹmẹsunnu ehelẹ nọ yí akuẹ pẹvide do bayi tito na plidopọ daho lẹ do. Yé nọ yí okọ́ he kọsukọsu lẹ wleawuna lẹ do basi oplò, bo nọ yí woko wunmẹ de do basi pákàn, bo nọ blá delẹ dopọ nado wleawuna oján lẹ. Yé nọ yí apàlùntin lẹ do basi dòtin ohọ̀ lẹ tọn bo nọ yí ozàn he yè yí ofán do lọ̀n lẹ zan na họta kavi tafo lẹ. Podọ yé nọ yí atin-sin he tọ́n sọn atin-gotò lẹ mẹ zan do oṣó tẹnmẹ. Ayiha he mẹmẹsunnu po mẹmẹyọnnu linsinyẹntọ enẹlẹ po nọ kàn lẹ nọ jiawu na mi to whelẹponu. N’wá yiwanna yé taun. Lehe n’jẹdò yetọn do sọ whenue n’yin didohlan azọ́ndenamẹ yọyọ devo mẹ!

SINSẸ̀NZỌN WIWÀ TO KENYA

To 1974, n’yin didohlan wekantẹn alahọ tọn mẹ to Nairobi, Kenya. Azọ́n sù to finẹ taun, na alahọ Kenya tọn nọ penukundo azọ́n yẹwhehodidọ tọn lọ go to otò ao he ma dẹn do e delẹ mẹ, podọ azọ́n mítọn to alọhẹndotenamẹ glọ to delẹ to otò enẹlẹ mẹ. Whlasusu wẹ n’yin azọ́ndena nado dla delẹ to otò ehelẹ mẹ pọ́n, titengbe Éthiopie, fie mẹmẹsunnu mítọn lẹ to pipehẹ homẹkẹn po whlepọn sinsinyẹn lẹ po te. Susu yetọn wẹ yin nuyiwa hẹ po kanyinylan po, yin súsúdo gànmẹ, podọ delẹ tlẹ yin hùhù. Ṣigba, yé doakọnnanu po nugbonọ-yinyin po na yé tindo haṣinṣan dagbe de hẹ Jehovah podọ hẹ ode awetọ wutu.

To 1980, gbẹzan ṣie diọ to aliho he jiawu mẹ to whenue n’dà Gail Matheson. Yẹn po Gail he wá sọn Canada po wẹ bayi klasi Giliadi tọn dopolọ. Mí nọ kanwehlan mídelẹ to ojlẹ lọ mẹ. Gail to sinsẹ̀n to whelọnu taidi mẹdehlan to Bolivie. To owhe 12 godo, mí vọ́ pé to New York. Ojlẹ kleun de to enẹgodo, mí wlealọ to Kenya. N’yọ́n pinpẹn etọn taun dọ Gail yin gbẹtọ gbigbọnọ de nugbonugbo bosọ yin apajlẹ dagbe na nuhe dù pekọnọ-yinyin. Ewọ gbẹ́ yin godonọnamẹtọ họakuẹ po gbẹdohẹmẹtọ yiwanna de po na mi.

To 1986, yẹn po Gail po yin azọ́ndena do azọ́n lẹdo tọn mẹ dile etlẹ yindọ n’gbẹ́ to Wedegbẹ́ Alahọ tọn mẹ. Azọ́n lẹdo tọn nọ biọ dọ ma sẹ̀n to susu to otò he tin to alahọ Kenya tọn glọ lẹ mẹ.

N’to hodidọ de na to plidopọ daho de ji to Asmara, to 1992

Po homẹhunhun po wẹ n’nọ flin ojlẹ he mẹ n’to awuwlena plidopọ daho de te to 1992 to Asmara (to Érythrée), whenue azọ́n mítọn ma ko tin to alọhẹndotenamẹ glọ to lẹdo enẹ mẹ. E blawu dọ agbànhọ he ma dọnmẹ sọmọ de janwẹ mí mọ, ehe tlẹ sọ ylan to homẹ hugan gbonu. To azán plidopọ lọ tọn gbè, e jiawu na mi nado mọ lehe mẹmẹsunnu po mẹmẹyọnnu lẹ po diọ ohọ̀ lọ mẹ zun nọtẹn he jẹna sinsẹ̀n-bibasi Jehovah tọn de do. Whẹndo susu lẹ wẹ hẹn avọ̀ aṣọ́donanu tọn lẹ wá bo yí azọ́nyinyọnẹn do bunúdo nudepope he  ma yọ́npọ́n. Mí duvivi plidopọ ayajẹnọ he whànmẹ taun de tọn, podọ gbẹtọ 1 279 wẹ wá.

Azọ́n lẹdo tọn nọ zọ́n bọ adọtẹn mítọn lẹ nọ diọ taun. To ojlẹ de mẹ, mí nọ ohọ̀ whanpẹnọ de mẹ to lẹdo jonọ lẹ tọn de mẹ to huto; to whedevonu mí nọ ohọ̀ ogànnọ de mẹ to lẹdo azọ́nwatọ lẹ tọn de mẹ bọ adàdo lẹ tin to mẹtlu 100 do finẹ. Ṣigba mahopọnna fidepope he mí sẹ̀n te, nuhe mí nọ flin hugan lẹ wẹ azán he gbè mí nọ yí whenu susu zan hẹ gbehosọnalitọ po wẹnlatọ zohunhunnọ lẹ po to lizọnyizọn lọ mẹ te lẹ. To whenue mí mọ azọ́ndenamẹ devo, mí dona jo họntọn vivẹ́ mítọn susu do, podọ mí jẹdò yetọn taun.

MÍ MỌ DONA SUSU TO ÉTHIOPIE

To vivọnu owhe 1980 po bẹjẹeji 1990 lẹ po tọn, azọ́n mítọn yin alọkẹyi sọgbe hẹ osẹ́n to susu to otò he tin to alahọ Kenya tọn glọ lẹ mẹ. Taidi kọdetọn de, wekantẹn alahọ tọn po wekantẹn otò tọn devo lẹ po yin didoai. To 1993, mí yin azọ́ndena nado sẹ̀n to wekantẹn Addis Abeba tọn to Éthiopie, fie azọ́n mítọn ko yin alọkẹyi to osẹ́n-liho te todin whenue e ko yin alọhẹndotena na owhe susu lẹ godo.

To azọ́n lẹdo tọn mẹ to gbétatò Éthiopie tọn de mẹ to 1996

Jehovah dona azọ́n lọ to Éthiopie. Mẹmẹsunnu po mẹmẹyọnnu susu po wẹ bẹ azọ́n gbehosọnalitọ tọn jẹeji. Bẹsọn 2012, hugan wẹnlatọ 20 to kanweko ji wẹ ko sẹ̀n taidi gbehosọnalitọ whepoponu tọn to whemẹwhemẹ. Humọ, wehọmẹ yẹwhehọluduta tọn lẹ namẹ azọ́nplọnmẹ he nuhudo etọn tin, podọ Plitẹnhọ Ahọluduta tọn 120 linlán wẹ yin gbigbá. To 2004, whẹndo Bẹtẹli tọn sẹtẹn yì azọ́nwatẹn yọyọ de, podọ Plitẹnhọ Plidopọ tọn he yin gbigbá do aigba dopolọ ji ko sọ yin dona de.

To owhe lẹ gblamẹ, yẹn po Gail po duvivi haṣinṣan dagbe lẹ tọn hẹ mẹmẹsunnu po mẹmẹyọnnu mítọn Éthiopie tọn lẹ po. Owanyi po homẹdagbe yetọn po yinuwado mí ji sisosiso. Mí pehẹ nuhahun agbasalilo tọn to agọe, ehe zọ́n bọ mí yin azọ́ndena do alahọ Europe Centrale tọn mẹ. To finẹ, mí nọ mọ nukunpedomẹgo owanyinọ yí, ṣigba mí nọ jẹdò họntọn vivẹ́ mítọn Éthiopie tọn lẹ tọn taun.

JEHOVAH HẸN JIDEJI WÁ

Mí ko tindo numimọ lehe Jehovah hẹn azọ́n etọn jideji do tọn. (1 Kọl. 3:6, 9) Di apajlẹ, whla tintan he n’dekunnuna Rwanda-nu he nọ wazọ́n to lẹdo he mẹ yè nọ kùn gànvẹẹ te to Congo lẹ, wẹnlatọ depope ma tin to Rwanda. Todin, nudi mẹmẹsunnu po mẹmẹyọnnu po 30 000 linlán wẹ to otò enẹ mẹ. To 1967, nudi wẹnlatọ 6 000 wẹ tin to Congo (Kinshasa). Todin, yé ko yì nudi 230 000 podọ gbẹtọ livi dopo linlán wẹ wá Oflin to 2018. To otò he go alahọ Kenya tọn penukundo to ojlẹ de mẹ wayi lẹpo mẹ, sọha wẹnlatọ lẹ tọn ko jideji jẹ 100 000 linlán.

To nudi owhe 50 linlán die, Jehovah yí mẹmẹsunnu voovo lẹ zan nado gọalọna mi nado bẹ sinsẹ̀nzọn whenu-gigọ́ tọn jẹeji. Dile etlẹ yindọ n’gbẹ́ to ahidi hẹ winyankuku, n’ko plọn nado nọ ganjẹ Jehovah go mlẹnmlẹn. Numimọ he n’tindo to Aflika ko gọalọna mi nado wleawuna homẹfa po pekọ po. Yẹn po Gail po yiwanna mẹmẹsunnu gọna mẹmẹyọnnu vivẹ́ he do johẹmẹ, linsinsinyẹn po jidide ayidego tọn to Jehovah mẹ po hia lẹ. N’yọ́n pinpẹn nukundagbe majẹhẹ etọn tọn sisosiso. Na nugbo tọn, Jehovah dona mi zẹ̀ nuhe n’gán donukun lẹpo go.—Salm. 37:4.

^ huk. 11 To nukọn mẹ, e wá yin yiylọdọ Lizọnyizọn Ahọluduta Tọn Mítọn, ehe Gbẹzan po Lizọnyizọn Mítọn Po—Nuplọnwe Opli Tọn wá diọtẹnna todin.

^ huk. 23 “Kitawala” wá sọn Swahili-gbè mẹ, bo zẹẹmẹdo “nado paṣẹ, deanana, kavi dugán.” Yanwle tonudidọ tọn wẹ hagbẹ pipli ehe tọn lẹ tindo, enẹ wẹ nado jẹ yedekannu sọn Belgique si. Pipli Kitawala tọn lẹ nọ mọ owe Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ tọn yí, nọ plọn yé bosọ nọ má yé hẹ mẹdevo lẹ, podọ yé nọ slokọna nuplọnmẹ Biblu tọn lẹ nado nọgodona pọndohlan tonudidọ tọn, aṣa he sinai do otàngblo ji lẹ po walọyizan mawé lẹ po.