Accessibility setting

De ogbè dopo

Yì hosọ flinflin lẹ ji

Yì todowhinnu hosọ lẹ tọn ji

Yì hosọ lẹ ji

Kunnudetọ Jehovah Tọn Lẹ

Gungbe

ATỌ̀HỌ̀-NUHIHỌ́ LỌ TỌN (ZINJẸGBONU OPLỌN TỌN) OCTOBRE 2016

 OTÀN GBẸZAN TỌN

Vivẹnudido Nado Hodo Apajlẹ Dagbe Lẹ

Vivẹnudido Nado Hodo Apajlẹ Dagbe Lẹ

“Be mì yọ́n owhe nẹmu he n’do ya?” wẹ n’kanse. “N’yọ́n owhe he a do lọ pẹpẹ,” wẹ Izak Marais he ylọ mi to Colorado sọn Patterson, New York gblọn. Mì gbọ ma basi zẹẹmẹ nuhe hẹn hodọdopọ ehe wá aimẹ tọn na mì.

N’YIN jiji to Wichita, Kansas, to États-Unis d’Amérique to 10 décembre 1936, podọ yẹn wẹ ovi mẹho to ovi ẹnẹ he mẹjitọ ṣie lẹ ji lẹ mẹ. Sinsẹ̀n-basitọ zohunhunnọ wẹ otọ́ ṣie William po onọ̀ ṣie Jean po yin. Papa wẹ yin devizọnwatọ pipli tọn, yèdọ hogbe he nọ yin yiyizan na mẹlọ he nọ deanananu to agun mẹ to whenẹnu. Nugbo Biblu tọn lẹ yin pinplọn onọ̀ ṣie gbọn onọ̀ etọn Emma Wagner dali. Emma plọn nugbo enẹlẹ mẹsusu, kakajẹ Gertrude Steele ji, mẹhe sẹ̀n taidi mẹdehlan to Porto Rico na owhe lẹ. * Enẹwutu, n’tindo apajlẹ dagbe susu nado hodo.

APAJLẸ DAGBE LẸ FINFLIN

Otọ́ ṣie to ote to aliklan de ji bo to linlinnamẹwe lẹ má na aligbọntọ lẹ

To samedi whèjai de, to whenue n’tindo owhe atọ́n, n’topọ hẹ otọ́ ṣie bọ mí to Atọ̀họ̀-Nuhihọ́ lọ Tọn po Consolation (he yin Réveillez-vous! todin) po zedonukọnna aligbọntọ lẹ to tòhomẹ-liho ji. To ojlẹ lọ mẹ, Wẹkẹ-Whàn II lọ to yìyì to otò lọ mẹ. Doto he nùahànmú de wá finẹ bo zun Papa na kadaninọ Klistiani tọn etọn wutu, dọ e yin butọnọ bo họ̀nna awhànzọ́n. Doto lọ sẹpọ Papa bo jlọ pannukọn ẹn bosọ dọmọ, “Linú mi bo, hiẹ butọnọ ehe!” Budi mi ṣigba n’yiwanna nuyiwa Papa tọn taun. E saa zindonukọn bo to linlinnamẹwe lẹ má na gbẹtọgun he pli lọ. To whenẹnu, awhànfuntọ de gbọn finẹ, bọ doto lọ dawhá dọ, “Wà nude na butọnọ ehe!” Awhànfuntọ lọ mọdọ dawe lọ nùahànmú, enẹwutu e dọna ẹn dọ, “Yì whégbè bo yì gbọjẹ!” Yé omẹ awe lẹ dedo. Po pinpẹn-nutọn-yinyọnẹn po wẹ n’nọ flin adọgbigbo he Jehovah na otọ́ ṣie. E tindo ṣọfu oda pipà tọn awe to Wichita, podọ doto lọ yin dopo to ahisinọ etọn lẹ mẹ!

Yẹn po mẹjitọ ṣie lẹ po to whenue mí jei plidopọ daho de to Wichita to owhe 1940 lẹ mẹ

To whenue n’tindo owhe ṣinatọ̀n, mẹjitọ ṣie lẹ sà owhé yetọn po ṣọfu yetọn lẹ po, bo wleawuna ohọ̀ de he yè sọgan sẹtẹnna, podọ yé sẹtẹn yì Colorado nado sẹ̀n to fiẹ nuhudo sù te. Mí wá sawhé do fie ma dẹn do Grand Junction, fie mẹjitọ ṣie lẹ yin gbehosọnalitọ bo nọ wazọ́n whenu gli tọn te, enẹ wẹ glelilẹ po kanlin-yinyin po. Dona Jehovah tọn po azọ́n zohunhun tọn yetọn po zọ́n bọ agun de yin didoai.  To 20 juin 1948, Papa basi baptẹm na yẹn po mẹdevo he kẹalọyi nugbo Biblu tọn lẹ po to otọ̀ he nọ sà sọn osó mẹ de mẹ, delẹ to yé mẹ wẹ Billie Nichols po asi etọn po. To nukọn mẹ, yé bẹ azọ́n nugopọntọ lẹdo tọn jẹeji, dile visunnu yetọn po asi etọn po wà do.

Mí nọ dogbẹ́ pẹkipẹki hẹ mẹsusu he ze yede jo to gigọ́ mẹ na azọ́n Ahọluduta lọ tọn lẹ bosọ nọ tindo hodọdopọ gbigbọmẹ tọn mẹjlọdote tọn lẹ hẹ yé, titengbe whẹndo Steele tọn—Don po Earlene po, Dave po Julia po, Si po Martha po—yèdọ mẹhe yinuwado gbẹzan ṣie ji taun lẹ. Yé do lehe Ahọluduta lọ zizedo otẹn tintan mẹ nọ hẹn gbẹzan mẹtọn tindo zẹẹmẹ nujọnu tọn po ayajẹ po do hia mi.

TẸNSISẸ DEVO

To whenue n’tindo owhe 19, Bud Hasty, họntọn whẹndo mítọn tọn de biọ to asi e nado kọnawudopọ hẹ ẹ to azọ́n gbehosọnalitọ tọn mẹ to hùwaji États-Unis tọn. Nugopọntọ lẹdo tọn lọ biọ to mí si nado sẹtẹn yì Ruston, Louisiane, fie Kunnudetọ he gbọjọ susu te. E yin bibiọ to mí si nado nọ basi opli lẹpo to sẹmẹsẹmẹ mahopọnna sọha mítọn. Mí mọ nọtẹn opli tọn dagbe de bo vọ́ ẹ jlado. Mí nọ basi opli lẹpo, ṣigba na ojlẹ de, mí omẹ awe lẹ kẹdẹ wẹ e nọ yin. Mí nọ penukundo adà opli lọ tọn lẹ go debọdo-dego bọ mẹhe ma to oplò ji lọ wẹ nọ na gblọndo kanbiọ lọ lẹpo tọn. Eyin azọ́n lọ biọ dọ yè ni basi wadohia de, mí omẹ awe lẹ wẹ nọ yì oplò ji bọ mẹplidopọ de ma nọ tin! Dile ojlẹ to yìyì, mẹmẹyọnnu mẹhomẹ de jẹ wiwá ji. To nukọn mẹ, Biblu plọntọ po mẹhe gbọjọ delẹ po jẹ opli lẹ wá ji, podọ e ma dẹn bọ agun mítọn tindo jideji taun.

To gbèdopo, yẹn po Bud po dukosọ hẹ nukọntọ Ṣọṣi Klisti tọn de he dọhodo wefọ delẹ ji he n’ma jẹakọ hẹ. Ehe dán mi pẹẹde bo hẹn mi lẹnnupọn yinukọn do nuhe n’yise ji. Na osẹ dopo, n’nọ zánnukle nado mọ gblọndo na kanbiọ he e fọndote lẹ. Ehe gọalọna mi taun nado hẹn nugbo lọ zun ṣie, bọ n’nọ to jejeji nado dukosọna nukọntọ devo.

Ojlẹ vude godo, nugopọntọ lẹdo tọn lọ biọ to asi e nado sẹtẹn yì El Dorado, Arkansas, nado gọalọna agun he to finẹ lọ. To dọ́n, n’nọ saba zingbejizọnlin lẹkọyi Colorado nado sọawuhia to pipli he nọ basi oylọ namẹ biọ awhànzọ́n mẹ nukọn. Gbèdopo he yẹn po gbehosọnalitọ hatọ delẹ po zọ̀n mọto ṣie mẹ jei, mí basi asidan to Texas bọ mọto lọ gble pete. Mí ylọ mẹmẹsunnu de he wá bo ze mí yì whé etọn gbè, podọ to enẹgodo yì opli agun tọn. To finẹ, yé lá dọ adán de gbò mí, podọ mẹmẹsunnu lẹ gbọn homẹdagbe dali na mí akuẹ. Humọ, mẹmẹsunnu lọ sà mọto ṣie yin dọla Amelika tọn 25 whenẹnu tọn.

Mí penugo nado zingbejizọnlin yì Wichita, fie Mẹmẹsunnu McCartney he yin họntọn vivẹ́ whẹndo  mítọn tọn de to gbehosọnalitọ basi te. Visunnu ahoho awe etọn lẹ, enẹ wẹ Frank po Francis po yin awe to họntọn alọmayiemẹ ṣie lẹ mẹ to whenẹnu podọ kakajẹ din. Yé tindo mọto hoho de he yé sà na mi yin dọla Amelika tọn 25, yèdọ akuẹ he n’yí do sà mọto ṣie he gble lọ. Whla tintan he n’mọ hezeheze dọ Jehovah wleawu nuhe sin hudo n’tindo tọn na mi, na n’to Ahọluduta lọ zedo otẹn tintan mẹ wutu niyẹn. To dlapọn ehe whenu, McCartney lẹ do Bethel Crane he yin mẹmẹyọnnu gbigbọnọ dagbedagbe de hia mi. Onọ̀ etọn Ruth he yin Kunnudetọ zohunhunnọ de to Wellington, Kansas, zindonukọn to gbehosọnalitọ bibasi mẹ kakajẹ whenue e tindo owhe 90 linlán. Yẹn po Bethel po wlealọ to nuhe ma pé owhe dopo godo, bọ to 1958, e kọnawudopọ hẹ mi taidi gbehosọnalitọ to El Dorado.

OYLỌ-BASINAMẸ AYAJẸ TỌN DELẸ

To whenue mí ko lẹnnupọndo apajlẹ dagbe he mí tindo sọn ovu whenu lẹ ji, mí basi dide nado hẹn míde tin-to-aimẹ na nudepope he titobasinanu Jehovah tọn na zedonukọnna mí. Mí yin azọ́ndena nado basi gbehosọnalitọ titengbe to Walnut Ridge, Arkansas. Enẹgodo, to 1962, homẹ mítọn hùn taun dọ mí mọ oylọ-basinamẹ de yí nado yì klasi 37tọ Giliadi tọn. Ayajẹnu wẹ e yin na mí dọ klasi dopolọ wẹ Don Steele lọsu wá. To whenue mí yí gbedewema mítọn, yẹn po Bethel po yin azọ́ndena yì Nairobi, Kenya. Po awubla po wẹ mí tlọ́n New York, ṣigba awubla enẹ diọ zun ayajẹ to whenue mẹmẹsunnu mítọn lẹ wá pé mí to agahun-jlẹtẹn to Nairobi!

Mí to lizọnyizọn lọ mẹ to Nairobi hẹ Mary po Chris Kanaiya po

Mí yawu yiwanna Kenya po lizọnyizọn ayajẹ tọn mítọn po to finẹ. Biblu plọntọ mítọn tintan he basi nukọnyiyi lẹ wẹ Chris po Mary Kanaiya po. Yé gbẹ́ to sinsẹ̀n po nugbonọ-yinyin po to sinsẹ̀nzọn whenu-gigọ́ tọn mẹ to Kenya. To owhe he bọdego mẹ, e yin bibiọ to mí si nado yì Kampala, Uganda, taidi mẹdehlan tintan lẹ to otò enẹ mẹ. Ojlẹ ayajẹ tọn lẹ wẹ ojlẹ enẹlẹ yin, na mẹsusu lẹ wẹ tindo ojlo sisosiso nado plọn nugbo Biblu tọn lẹ, podọ yé lẹzun Kunnudetọ hatọ mítọn lẹ. Ṣigba, to whenue mí basi owhe atọ̀n daa to Aflika godo, mí lẹkọyi États-Unis nado do whẹndo de ai. Gbeegbe mí tọ́n sọn Aflika, awubla mítọn sinyẹn taun hú whenue mí to tintọ́n sọn New York. Mí ko wá yiwanna Aflika-nù lẹ bo tindo todido nado lẹkọwa to gbèdopo.

AZỌNGBAN YỌYỌ DE

Mí jẹ whèyihọ-waji Colorado tọn, fie mẹjitọ ṣie lẹ nọ nọ̀. To ojlẹ de godo, Kimberly, viyọnnu mítọn tintan yin jiji, bọ to osun 17 godo, mí ji Stephany. Mí ylọ azọngban yọyọ mítọn taidi mẹjitọ dọ nujọnu taun, podọ mí jẹ nugbo lọ do dó ahun mẹ na viyọnnu dagbedagbe mítọn lẹ ji. Mí jlo na hodo apajlẹ he ko yin zizedai na mí lẹ. Nuyọnẹnnu wẹ e yin nado yọnẹn dọ dile etlẹ yindọ apajlẹ dagbe nọ gọalọ taun nado deanana ovi lẹ, enẹ ma ko dohia dandan dọ yé na sẹ̀n Jehovah to whenue yé na whẹ́n. Nọvisunnu po nọviyọnnu ṣie po jo nugbo do. Todido ṣie wẹ yindọ yé na vọ́ hodo apajlẹ dagbe he yin zizedai na yé lẹ whladopo dogọ.

Mí mọ ayajẹ susu to viyọnnu mítọn lẹ pinplọn mẹ bo nọ tẹnpọn to whelẹponu nado wà nulẹ dopọ taidi whẹndo. Na fie mí nọ nọ̀ ma dẹn do Aspen, to Colorado wutu, mímẹpo wá jẹ ojlo tindo ji to aihundida osin agó ji tọn (ski) mẹ, na mí nido sọgan nọ daihun lọ dopọ to whedelẹnu. Ojlẹ ayidedai tọn ehelẹ nọ hùn dotẹnmẹ dote na mí nado dọhodopọ hẹ viyọnnu mítọn lẹ to whenue mí to aihun lọ dà dopọ. Mí sọ nọ yì whèsla do gleta lẹ po yé po bo nọ tindo hodọdopọ awuvivi tọn lẹ to whenue mí to miyọ́n hú. Mahopọnna  dọ yé yin jọja, yé nọ kàn kanbiọ lẹ sè taidi “Etẹwẹ n’na wà to whenue n’na whẹ́n?” podọ “Mẹnu wẹ n’na dà?” Mí dovivẹnu nado do nujinọtedo gbigbọmẹ tọn lẹ do ayiha po ahun viyọnnu mítọn lẹ po tọn mẹ. Mí nọ na tuli yé nado doafọna lizọnyizọn whenu-gigọ́ tọn bo nọ do lehe e yin nuyọnẹnnu nado wlealọ hẹ mẹhe tindo yanwle mọnkọtọn lẹ kẹdẹ do hia yé. Mí tẹnpọn nado hẹn yé mọnukunnujẹemẹ dọ e yọ́n hugan ma nado zọ̀n plaplaji biọ alọwle mẹ. Mí nọ saba dọ dọ “E whè gbau, nọte bo tindo owhe 23 whẹpo do wlealọ.”

Mí nọ dovivẹnu nado yì opli lẹ bo nọ tindo mahẹ gbesisọ tọn to sinsẹ̀nzọn kunnudegbe tọn mẹ taidi whẹndo de, dile mẹjitọ mítọn lẹ ko wà po mí po do. Mí nọ yí mẹhe to sinsẹ̀nzọn whenu-gigọ́ tọn mẹ delẹ do whé mítọn gbè. Podọ, mí sọ nọ saba yí awuvivi do dọhodo ojlẹ he mí yizan to azọ́n mẹdehlan tọn mítọn mẹ ji. Mí nọ dohia dọ todido mítọn wẹ yindọ, to gbèdopo, mí omẹ ẹnẹ lẹpo ni zingbejizọnlin yì Aflika dopọ. Viyọnnu mítọn lẹ tindo ojlo taun nado wàmọ.

Mí nọ basi oplọn whẹndo tọn gbesisọ tọn de, ehe whenu mí nọ basi wadohia ninọmẹ he sọgan wá aimẹ to wehọmẹ lẹ tọn te. Mí nọ biọ to viyọnnu mítọn lẹ si nado yí adà Kunnudetọ he to gblọndo kanbiọ lẹ tọn na tọn de wà. Homẹ yetọn nọ hùn nado plọnnu to aliho ehe mẹ, podọ e nọ yidogọna jide yetọn. To whenue yé wá whẹ́n, yé nọ dotukla mí to whedelẹnu, na mí nido basi oplọn whẹndo tọn. To gbèdopo, po flumẹjijẹ po, n’dọna yé dọ yé ni yì ohọ̀ yetọn lẹ mẹ, dọ mí ma na basi oplọn lọ. E vẹna yé bọ yé bẹ avi bo dọ dọ emi jlo na plọnnu. To whenẹnu, mí wá jẹ mimọ ji dọ mí to pinpẹn-nutọn-yinyọnẹn na onú gbigbọmẹ tọn lẹ do dó ahun pẹvi yetọn lẹ mẹ nugbonugbo. Yé wá yiwanna oplọn lọ, podọ mí nọ na yé dotẹnmẹ nado voawu bo dọ linlẹn yetọn lẹ. Etomọṣo, to whedelẹnu, e nọ vẹna mí eyin yé dọ dọ emi ma kẹalọyi adà nugbo lọ tọn de. Ṣigba, enẹ nọ zọ́n bọ mí nọ yọ́n nuhe to ahun yetọn mẹ taun. To whenue mí hẹn yé lẹnnupọn godo, homẹ yetọn nọ hùn gando pọndohlan Jehovah tọn do whẹho lẹ ji go.

ADÀDIDIỌ SỌGBE HẸ DIỌDO LẸ

Tito viyọnnu mítọn lẹ pinplọn whẹ́n tọn ehe yawu juwayi hú nuhe mí sọgan ko lẹn. Po alọgọ gọna anademẹ titobasinanu Jiwheyẹwhe tọn po, mí wà nuhe go mí pé lẹpo nado plọn yé whẹ́n nado yiwanna Jehovah. Homẹ mítọn hùn taun to whenue viyọnnu mítọn awe lẹ bẹ gbehosọnalitọ jẹeji to whenue yé fó wehọmẹ daho bo kàn ayiha nado jẹ nukunpedo yedelẹ go ji to akuẹzinzan-liho. Yé sẹtẹn yì Cleveland, Tennessee, po mẹmẹyọnnu awe devo lẹ po nado sẹ̀n to fie nuhudo sù te. Mí jẹdò yetọn taun, amọ́ homẹ mítọn hùn dọ yé to yede yizan to sinsẹ̀nzọn whenu-gigọ́ tọn mẹ. Yẹn po Bethel po vọ́ gbehosọnalitọ bẹjẹeji whladopo dogọ, ehe hùn ohọ̀n lẹblanulọkẹyi ayajẹ tọn devo lẹ tọn dote na mí. Mí nọ pọ́n tẹnmẹ na nugopọntọ lẹdo tọn bosọ nọ gọalọ to azọ́n plidopọ daho tọn lẹ mẹ.

Whẹpo viyọnnu mítọn lẹ na sẹtẹn yì Tennessee, yé zingbejizọnlin yì Londres, Angleterre bo dla wekantẹn alahọ tọn lọ pọ́n. To dọ́n, Stephany he tindo owhe 19 to whenẹnu dukosọ hẹ Paul Norton, jọja de he nọ wazọ́n to Bẹtẹli. To gbejizọnlin devo whenu, Kimberly dukosọ hẹ Brian Llewellyn he yin dopo to azọ́nwatọgbẹ́ Paul Norton tọn lẹ mẹ. Paul po Stephany po wlealọ—ṣigba to whenue Stephany ko tindo owhe 23 godo. Brian po Kimberly po wlealọ to owhe he bọdego mẹ—to whenue Kimberly tindo owhe 25. Ehe dohia dọ e whè gbau, yé tindo owhe 23 whẹpo do wlealọ nugbo. Po ahun lẹpo po wẹ mí kẹalọyi nudide dagbe dopodopo yetọn lẹ tọn gando alọwlemẹ go.

Mí topọ hẹ Paul, Stephany, Kimberly, po Brian po to wekantẹn alahọ Malawi tọn to 2002

Viyọnnu mítọn lẹ dọna mí dọ apajlẹ he míwlẹ po mẹjitọ daho yetọn lẹ po zedai gọalọna yé nado setonuna gbedide Jesu tọn nado ‘zindonukọn nado to Ahọluduta lọ dín whẹ́,’ etlẹ yin to whenue yé tindo nuhahun akuẹzinzan tọn lẹ. (Mat. 6:33) To avril 1998, Paul po Stephany po yin oylọ-basina nado yì klasi 105tọ Giliadi tọn, podọ to enẹgodo yé yin azọ́ndena nado sẹ̀n to Malawi to Aflika. To ojlẹ dopolọ mẹ, Brian po Kimberly po yin oylọ-basina nado wazọ́n to Bẹtẹli Londres tọn bo wá yin didohlan Bẹtẹli Malawi tọn to godo mẹ. Homẹ mítọn hùn tlala na aliho dagbe hugan he mẹ jọja lẹ sọgan zan gbẹzan yetọn te niyẹn.

OYLỌ-BASINAMẸ AYAJẸ TỌN DEVO

To janvier 2001, n’yin yiylọ to alokan ji dile n’donù e go do to bẹjẹeji. Mẹmẹsunnu Marais, he yin nugopọntọ azọ́nwatẹn he nọ deanana Azọ́n Lẹdogbedevomẹ tọn lẹ basi zẹẹmẹ dọ mẹmẹsunnu lẹ to tito de basi  nado plọnazọ́n lẹdogbedevomẹtọ lẹ lẹdo aihọn pé nado tindo nukunnumọjẹnumẹ Glẹnsigbe tọn, podọ yé to nulẹnpọn do ji e, yèdọ yẹn owhe 64 mẹvi de, nado mọ azọ́nplọnmẹ yí bo yin dopo to mẹplọntọ lọ lẹ mẹ. Yẹn po Bethel po hodẹ̀ gando whẹho lọ go bo dọhodeji hẹ onọ̀ mítọn he ko poyọnho lẹ, nado sè linlẹn yetọn. Yé omẹ awe lẹpo jlo dọ mí ni yì, dile etlẹ yindọ yé ma na mọ alọgọ mítọn yí ba. N’gọ̀ ylọ bo dọ dọ homẹ mítọn na hùn nado ze míde jo na lẹblanulọkẹyi dagbedagbe enẹ.

Enẹgodo, doto lẹ mọ azọ̀n kansẹẹ tọn na onọ̀ ṣie. N’dọna onọ̀ ṣie dọ mí na gbọ bo nọ ai bo gọalọna nọviyọnnu ṣie Linda he to nukunpedo e go. Mama gblọn dọmọ: “Mì ma gán wàmọ. Azọ̀n ṣie na sinyẹn deji eyin mì ma yì.” Nudopolọ wẹ Linda lẹn. Lehe mí yọ́n pinpẹn gbigbọ mẹde-yido-sanvọ́ tọn yetọn po alọgọ họntọn he to lẹdo lọ mẹ lẹ tọn po do sọ! Gbeegbe mí dedo Nọtẹn Wepinplọn Watchtower tọn to Patterson sin wunkẹngbe, Linda ylọ bo dọna mí dọ Mama kú. Dile e na ko na mí tuli nado wà do, mí ze míde jo mlẹnmlẹn na azọ́ndenamẹ yọyọ mítọn.

Homẹhunnu daho wẹ e yin na mí dọ azọ́ndenamẹ mítọn tintan yin hlan alahọ Malawi tọn mẹ, fie viyọnnu mítọn lẹ po asu yetọn lẹ po to sinsẹ̀n te. Lehe mí jaya nado gọ̀ mídelẹ mọ do sọ! Enẹgodo, mí na azọ́nplọnmẹ lọ to Zimbabwe, podọ to Zambie. To whenue mí ko na azọ́nplọnmẹ lọ na owhe atọ̀n daa godo, e yin bibiọ to mí si nado lẹkọyi Malawi nado basi kandai numimọ Kunnudetọ lẹ tọn, yèdọ mẹhe jiya to homẹkẹn glọ to otò lọ mẹ na yé hẹn kadaninọ Klistiani tọn yetọn go wutu lẹ. *

Mí to kunnude dopọ hẹ ovivi mítọn lẹ

Whladopo dogọ, po awubla po wẹ mí lẹkọyi whé to 2005, yèdọ to Basalt to Colorado, fie yẹn po Bethel po zindonukọn taidi gbehosọnalitọ lẹ te. To 2006, Brian po Kimberly po sẹtẹn wá lẹdo mítọn mẹ nado plọn viyọnnu awe yetọn lẹ whẹ́n, enẹ wẹ Mackenzie po Elizabeth po. Paul po Stephany po gbẹ́ to Malawi, fie Paul to sinsẹ̀n to Wedegbẹ́ Alahọ tọn mẹ te. Todin, n’ko dibla tindo owhe 80, podọ awuvivinu daho wẹ e nọ yin na mi nado mọ jọja sunnu he n’wazọ́n hẹ to owhe lẹ gblamẹ lẹ nado didá azọngban he n’tindo dai lẹ. Apajlẹ dagbe he yin zizedai na mí bọ mí dovivẹnu nado hodo na ale ovi po ovivi mítọn lẹ po tọn wẹ nọ hẹn ayajẹ wá na mí hugan.

^ huk. 5 Pọ́n Atọ̀họ̀-Nuhihọ́ lọ Tọn (Glẹnsigbe tọn) 1er mai 1956, w. 269-272, po 15 mars 1971 w. 186-190 po tọn nado plọnnu dogọ gando azọ́n mẹdehlan tọn hagbẹ whẹndo Steele tọn lẹ tọn go.

^ huk. 30 Di apajlẹ, pọ́n otàn gbẹzan tọn Trophim Nsomba tọn to Atọ̀họ̀-Nuhihọ́ lọ Tọn 15 avril 2015, w. 14-18 mẹ.