Yì hosọ lẹ ji

Yì hosọ flinflin lẹ ji

Yì todowhinnu hosọ lẹ tọn ji

Kunnudetọ Jehovah Tọn Lẹ

Gungbe

Atọ̀họ̀-Nuhihọ́ lọ Tọn—Zinjẹgbonu Oplọn Tọn  |  Mai 2017

A Dike Owanyi Towe Miọn Blo

A Dike Owanyi Towe Miọn Blo

“Na jideji sẹ́nhẹngba tọn wutu, owanyi suhugan gbẹtọ lẹ tọn na miọn.”—MAT. 24:12.

OHÀN LẸ: 60, 135

1, 2. (a) Mẹnu go wẹ hogbe Jesu tọn he to Matiu 24:12 mẹ lẹ gando jẹnukọn? (b) Nawẹ owe Owalọ lẹ tọn dohia dọ suhugan Klistiani dowhenu tọn lẹ tọn nọ do owanyi hia gbọn? (Pọ́n yẹdide he tin to bẹjẹeji hosọ ehe tọn.)

DOPO to ohia he go Jesu donù gando “vivọnu titonu lọ tọn” go lẹ mẹ wẹ yindọ “owanyi suhugan gbẹtọ lẹ tọn na miọn.” (Mat. 24:3, 12) To owhe kanweko tintan whenu, Ju he sọalọakọ́n dọ emi yin omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹ, dike bọ owanyi yetọn na Jiwheyẹwhe miọn.

2 To vogbingbọn mẹ, suhugan Klistiani lẹ tọn to ojlẹ enẹ mẹ wẹ hẹn alọnu ján “to wẹndagbe lọ [lilá] mapote gando Klisti . . . go” mẹ, podọ to owanyi didohia Jiwheyẹwhe, Klistiani hatọ lẹ po mayisenọ lẹ po mẹ. (Owalọ 2:44-47; 5:42) Etomọṣo, delẹ to hodotọ Jesu tọn owhe kanweko tintan tọn lẹ mẹ dike bọ owanyi yetọn miọn.

3. Etẹwẹ sọgan ko zọ́n bọ owanyi Klistiani delẹ tọn do miọn?

3 Jesu Klisti he yin finfọnsọnku lọ dọna agun Klistiani owhe kanweko tintan tọn he nọ Efesu dọmọ: “N’tindo ehe sọta we, dọ hiẹ ko jo owanyi he a tindo to tintan whenu lọ do.” (Osọ. 2:4) Etẹwẹ sọgan ko yin dopo to nuhe hẹn ehe wá lẹ mẹ? Vlavo pọndohlan aihọn tọn gando agbasanu lẹ go wẹ ko yinuwado devi dowhenu tọn Klisti tọn enẹlẹ ji. (Efe. 2:2, 3) Dile e te do to tòdaho susu mẹ to egbehe, Efesu owhe kanweko tintan tọn gọ́ na walọ ylankan. Tòdaho he  tindo adọkun taun de wẹ, fie gbẹtọ lẹ nọ saba na ayidonugo onú akuẹgegenu lẹ, ayidedai po gbẹzan fẹẹmẹninọ tọn po te. Ayihaawe ma tin dọ pekọ hinhẹnwa na ojlo ṣejannabi tọn yitẹn to owanyi matin ṣejannabi si. Humọ, walọ gblezọn tasinsinyẹn tọn po fẹnnuwiwa he ylan taun po gbọn kámẹ-gòmẹ.

4. (a) Aliho tẹlẹ mẹ wẹ owanyi ko miọn te to azán mítọn gbè? (b) Adà atọ̀n tẹlẹ mẹ wẹ owanyi mítọn sọgan yin whiwhlepọn te?

4 Dọdai Jesu tọn dọ owanyi na depò, dlẹnkan wá azán mítọn gbè. To egbehe, owanyi he gbẹtọ lẹ tindo na Jiwheyẹwhe fọ́n bo to didepo. Gbẹtọ fọtọ́n susu lẹ ko dogodo e bo nọ lẹhlan titobasinanu aihọn tọn lẹ nado mọ pọngbọ na nuhahun gbẹtọvi tọn lẹ. Gbọnmọ dali, owanyi fọ́n bo to mimiọn to mẹhe ma nọ sẹ̀n Jehovah Jiwheyẹwhe lẹ ṣẹnṣẹn. Etomọṣo, dile e yì do to agun owhe kanweko tintan tọn mẹ to Efesu, Klistiani nugbo lẹ to egbehe ga sọgan wá lẹzun vọdonanutọ bo dike owanyi yetọn ni depò. Todin, mí na gbadopọnna adà atọ̀n delẹ he mẹ owanyi mítọn sọgan yin whiwhlepọn te: (1) Owanyi mítọn na Jehovah, (2) owanyi mítọn na nugbo Biblu tọn, (3) podọ owanyi mítọn na mẹmẹsunnu mítọn lẹ.

OWANYI MÍTỌN NA JEHOVAH

5. Naegbọn mí dona yiwanna Jiwheyẹwhe?

5 Whẹpo Jesu do na avase dọ owanyi na miọn, e ko zinnudo owanyi he yin titengbe hugan lọ ji ojlẹ kleun de jẹnukọn, to azán dopolọ gbè. E dọmọ: “‘Hiẹ dona yí ahun towe lẹpo, alindọn towe lẹpo, podọ ayiha towe lẹpo do yiwanna Jehovah Jiwheyẹwhe towe.’ Ehe wẹ gbedide lọ he klohugan bosọ yin tintan.” (Mat. 22:37, 38) Na nugbo tọn, owanyi sisosiso tintindo na Jiwheyẹwhe nọ gọalọna mí nado setonuna gbedide Jehovah tọn lẹ, nado doakọnnanu, podọ nado gbẹwanna oylan. (Hia Salmu lẹ 97:10.) Ṣigba, Satani po aihọn etọn po nọ tẹnpọn nado dekanpona owanyi mítọn na Jiwheyẹwhe.

6. Etẹ mẹ wẹ owanyi mẹtọn na Jiwheyẹwhe hinhẹnbu nọ dekọtọn do?

6 Mẹhe lẹdo mí to aihọn lọ mẹ lẹ tindo pọndohlan agọ̀ gando owanyi go. Kakati gbẹtọ lẹ ni nọ do owanyi hia Mẹdatọ lọ, yé yin “wanyina mẹdetiti tọ́.” (2 Tim. 3:2) Aihọn he ji Satani to gandu do ehe nọ fọ́n “ojlo agbasalan tọn, ojlo nukun tọn po nutindo gbẹ̀mẹ tọn mẹtọn lẹ jijlá po” dote. (1 Joh. 2:16) Apọsteli Paulu na avase Klistiani hatọ lẹ sọta pekọ hinhẹnwa na agbasalan dọmọ: “Ayiha zizedo agbasalan ji nọ dekọtọn do okú mẹ . . . na ayiha zizedo agbasalan ji nọ dekọtọn do okẹ̀n mẹ hẹ Jiwheyẹwhe.” (Lom. 8:6, 7) Na nugbo tọn, mẹhe ko yí gbẹzan yetọn do họ̀nwezun to agbasanu lẹ godo kavi nado hẹn pekọ wá na ojlo zanhẹmẹ tọn lẹ ko wá jẹflumẹ to godo mẹ, podọ e wá vẹna yé yì ahun mẹ.—1 Kọl. 6:18; 1 Tim. 6:9, 10.

7. Owù tẹlẹ wẹ hodotọ Klisti tọn lẹ nọ pehẹ to egbehe?

7 To otò delẹ mẹ, mẹhe nọ dọ madoadudẹ́ji dọ emi ma yise dọ Jiwheyẹwhe tin lẹ, mẹhe yise dọ Ewọ dablu lẹ, po mẹhe yise dọ nulẹ wá aimẹ na yede lẹ po nọ hẹn linlẹn delẹ gbayipe nado hẹn gbẹtọ lẹ ma nado yiwanna Jiwheyẹwhe, podọ humọ ma nado tindo yise to ewọ mẹ. Yé ko diọlinlẹnna gbẹtọ lẹ nado yise dọ wunvinọ kavi nulunọ de janwẹ sọgan yise dọ Mẹdatọ de tin. To ojlẹ dopolọ mẹ, yé nọ na pipà lẹnunnuyọnẹntọ lẹ, yèdọ walọyizan de he nọ fẹ́ ayiha gbẹtọ lẹ tọn sẹ̀ sọn Mẹdatọ mítọn ji. (Lom. 1:25) Eyin mí nọ dotoaina nuplọnmẹ mọnkọtọn lẹ, mí sọgan jẹla sọn Jehovah dè, podọ owanyi mítọn sọgan miọn.—Heb. 3:12.

8. (a) Ninọmẹ mẹhẹngbọjọ tọn tẹlẹ wẹ susu to omẹ Jehovah tọn lẹ mẹ nọ pehẹ? (b) Hogbe jidevọnamẹ tọn tẹlẹ wẹ mí mọ to Salmu lẹ 136 mẹ?

8 Awujijona gbigbọjọ sọgan sọ dekanpona yise mítọn bo gbọnmọ dali hẹn owanyi mítọn na Jiwheyẹwhe miọn. To titonu ylankan he Satani to anadena ehe mẹ, mímẹpo wẹ nọ pehẹ ninọmẹ mẹhẹngbọjọ tọn lẹ to whedelẹnu. (1 Joh. 5:19) Vlavo to alọnu, mí to pipehẹ  nuhahun he yọnhowhe, agbasamalo, kavi nuhahun akuẹzinzan tọn nọ hẹnwa lẹ. Kavi mí sọgan to ahidi hẹ numọtolanmẹ nugomape tọn, nukundido he ma mọ hẹndi lẹ, kavi awugbopo mẹdetiti tọn lẹ. Etomọṣo, mí ma dona dike gbede na ninọmẹ kavi numọtolanmẹ mọnkọtọn lẹ ni hẹn mí nado lẹndọ Jehovah ko gbẹ́ mí dai. Kakatimọ, mí dona nọ lẹnayihamẹpọn do hogbe jidevọnamẹ tọn he do owanyi nugbo he Jehovah tindo na mí hia lẹ ji. Mí mọ hogbe mọnkọtọn lẹ to Salmu lẹ 136:23 mẹ, he dọmọ: “E flin mí to whenue mí jẹflumẹ, na owanyi nugbo etọn na gbọṣi aimẹ kakadoi.” Na nugbo tọn, owanyi nugbo Jehovah tọn na devizọnwatọ etọn lẹ ma nọ diọ. Enẹwutu, mí sọgan kudeji dọ ewọ nọ sè “ovẹ̀ [mítọn] lẹ na alọgọ” bo nọ siọ mí.—Salm. 116:1; 136:24-26.

9. Etẹwẹ na huhlọn Paulu nado hẹn owanyi etọn na Jiwheyẹwhe go?

9 Taidi salmu-kantọ lọ, Paulu mọ huhlọn yí gbọn nulinlẹnpọn do godonọnamẹ tẹgbẹ tọn Jehovah tọn ji dali. Paulu wlan dọmọ: “Jehovah wẹ alọgọtọ ṣie; yẹn ma na dibu. Etẹwẹ gbẹtọ sọgan wà na mi?” (Heb. 13:6) Jidide nujọnu tọn he Paulu tindo to mẹtọnhopọn owanyinọ Jehovah tọn mẹ gọalọna ẹn nado duto nuhahun gbẹ̀mẹ tọn lẹ ji. E ma na dotẹnmẹ ninọmẹ ylankan lẹ nado hẹn ẹn gbọjọ. Di apajlẹ, whenue Paulu tin to gànpamẹ, e kàn wekanhlanmẹ tulinamẹ tọn susu lẹ. (Efe. 4:1; Flp. 1:7; File. 1) Mọwẹ, etlẹ yin to whenue Paulu tin to whlepọn sinsinyẹn mẹ, e gbẹ́ hẹn owanyi etọn na Jiwheyẹwhe go. Etẹwẹ na ẹn huhlọn nado wàmọ? E nọ ganjẹ “Jiwheyẹwhe homẹmimiọn lẹpo tọn, he nọ miọnhomẹna mí to whlepọn mítọn lẹpo mẹ” lọ go. (2 Kọl. 1:3, 4) Nawẹ mí sọgan hodo apajlẹ Paulu tọn bo to owanyi mítọn na Jehovah hẹn lodo zọnmii gbọn?

Nọ do owanyi he a tindo na Jehovah hia (Pọ́n hukan 10tọ)

10. Nawẹ mí sọgan to owanyi mítọn na Jehovah hẹn lodo zọnmii gbọn?

10 Aliho titengbe dopo nado to owanyi mítọn na Jehovah hẹn lodo zọnmii yin didọ gbọn Paulu lọsu dali. E kanwehlan yisenọ hatọ lẹ dọmọ: “Mì nọ hodẹ̀ to whepoponu.” To nukọn mẹ, e wlan dọmọ: “Mì nọ sinyẹnlin to odẹ̀ mẹ.” (1 Tẹs. 5:17; Lom. 12:12) Hodọdopọ hẹ Jiwheyẹwhe to odẹ̀ mẹ wẹ yin dodonu haṣinṣan pẹkipẹki de tintindo hẹ Ewọ tọn. (Salm. 86:3) Whenue mí yí whenu zan nado dọhodopọ hẹ Jehovah do ahunmẹdunamẹnu sisosiso po numọtolanmẹ vivẹ́ mítọn lẹ po ji, ayihaawe ma tin dọ mí nọ dọnsẹpọ Otọ́ olọn mẹ tọn mítọn dogọ, yèdọ “Sisètọ odẹ̀ tọn.” (Salm. 65:2) Humọ, eyin mí doayi e go dọ Jehovah na gblọndo na odẹ̀ mítọn lẹ, owanyi mítọn na ẹn nọ jideji. E nọ wá họnwun na mí hugan gbede pọ́n dọ “Jehovah ma dẹn do mẹhe nọ dawhá ylọ ẹ lẹpo.” (Salm. 145:18) Jidide mọnkọtọn to godonọnamẹ owanyinọ Jehovah tọn mẹ na gọalọna mí, nado pehẹ whlepọn yise tọn devo lẹ po kọdetọn dagbe po.

OWANYI MÍTỌN NA NUGBO BIBLU TỌN

11, 12. Nawẹ mí sọgan wleawuna owanyi sisosiso na nugbo Biblu tọn gbọn?

11 Taidi Klistiani lẹ, mí yiwanna nugbo lọ bo nọ tẹdego. Ohó Jiwheyẹwhe tọn wẹ yin asisa daho hugan nugbo lọ tọn. Jesu hodẹ̀ hlan Otọ́ etọn dọmọ: “Ohó towe wẹ nugbo.” (Joh. 17:17) Enẹwutu, owanyi na nugbo lọ nọ bẹjẹeji po oyọnẹn he pegan Ohó Jiwheyẹwhe tọn tintindo po. (Kol. 1:10) Ṣigba, ehe bẹ nususu hẹn hugan oyọnẹn tamẹ tọn de tintindo poun. Doayi lehe mẹhe yin gbigbọdo nado kàn Salmu lẹ 119 gọalọna mí nado mọnukunnujẹ nuhe e zẹẹmẹdo nado yiwanna nugbo Biblu tọn mẹ do go. (Hia Salmu lẹ 119:97-100.) Be mí nọ yí whenu zan nado lẹnayihamẹpọn kitokito do wefọ Owe-wiwe tọn lẹ ji to azán dopodopo gblamẹ ya? Pinpẹn-nutọn-yinyọnẹn mítọn na nugbo Biblu tọn na jideji, eyin mí lẹnayihamẹpọn do aliho voovo he mẹ yíyí i do yizan mẹ nọ hẹn ale wá na mí to gbẹzan mítọn mẹ te lẹ ji.

12 Salmu-kantọ lọ zindonukọn dọmọ: “Lehe hodidọ towe lẹ nọ vivi to onù ṣie mẹ do sọ, yé  vivi to onù ṣie mẹ hú owín!” (Salm. 119:103) To aliho dopolọ mẹ, mí sọgan duvivi núdùdù gbigbọmẹ tọn sinai do Biblu ji he dotọ́n lẹ tọn, ehe mí nọ mọyi gbọn titobasinanu Jiwheyẹwhe tọn gblamẹ. Mí sọgan dike otọ́n núdùdù enẹlẹ tọn ni gbọṣi nùmẹ na mí, na “hogbe he vivi” nugbo lọ tọn lẹ nido sọgan nọ gọwá bọ mí na nọ yí yé zan nado gọalọna mẹdevo lẹ.—Yẹwh. 12:10.

13. Etẹwẹ gọalọna Jelemia nado yiwanna nugbo Owe-wiwe lẹ tọn, podọ nawẹ e yinuwadeji gbọn?

13 Yẹwhegán Jelemia yiwanna nugbo Owe-wiwe lẹ tọn. Doayi nuyiwadomẹji he ohó Jiwheyẹwhe tọn lẹ tindo do ahun etọn ji go. E dọmọ: “Yẹn mọ ohó towe lẹ bosọ dù yé; Ohó towe ko sọ hẹn aglinjijẹ po ayajẹ po wá na ahun ṣie, na yẹn ko tindo oyín towe to ota, Jehovah Jiwheyẹwhe awhànpa lẹ tọn E.” (Jel. 15:16) Gbọn ayihamẹlinlẹnpọn do ohó họakuẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹ ji dali, e taidi dọ Jelemia dù ohó lọ bọ e jẹemẹ na ẹn wẹ nkọ. Gbọnmọ dali, e wleawuna pinpẹn-nutọn-yinyọnẹn ahundopo tọn na lẹblanulọkẹyi he e tindo nado do oyín Jiwheyẹwhe tọn to ota. Be owanyi mítọn na nugbo Biblu tọn ko whàn mí nado mọnukunnujẹemẹ dọ lẹblanulọkẹyi vonọtaun de wẹ e yin na mí nado tindo oyín Jiwheyẹwhe tọn to ota podọ nado lá Ahọluduta etọn to ojlẹ opodo tọn ehe mẹ ya?

Nọ do owanyi he a tindo na nugbo Biblu tọn hia (Pọ́n hukan 14tọ)

14. Nawẹ mí sọgan hẹn owanyi mítọn na nugbo Biblu tọn jideji gbọn?

14 Gbọnvona Biblu po owe sinai do Biblu ji lẹ po hihia, aliho devo tẹlẹ mẹ wẹ mí sọgan wleawuna owanyi sisosiso na nugbo Biblu tọn te? Mí sọgan hẹn owanyi mítọn na nugbo Biblu tọn jideji gbọn opli agun tọn lẹ yìyì to gbesisọ mẹ dali. Biblu pinplọn to sẹmẹsẹmẹ gbọn Atọ̀họ̀-Nuhihọ́ lọ Tọn gblamẹ yin aliho titengbe de he mẹ mí nọ yin pinplọn te. Nado mọnukunnujẹ zẹẹmẹ hosọ he to yinyin dogbapọnna lọ tọn mẹ hezeheze, mí dona nọ wleawu ganji na Oplọn Atọ̀họ̀-Nuhihọ́ lọ Tọn dopodopo. Aliho dopo he mẹ mí sọgan wàmọ te wẹ nado nọ gbadopọnna wefọ Biblu tọn he yin sislẹ lẹ dopodopo. To egbehe, Atọ̀họ̀-Nuhihọ́ lọ Tọn sọgan yin mimọyi to nọtẹn Intẹnẹt tọn jw.org ji kavi to azọ́nwanu JW Library ji to ogbè susu mẹ. Wunmẹ etọn delẹ he nọ yin yiyizan to alokan kavi nuyizan mọnkọtọn devo lẹ ji nọ hẹn ẹn yọnbasi na mí nado nọ yawu hùn wefọ he yin dide do hosọ oplọn tọn dopodopo mẹ lẹ. Ṣigba, mahopọnna  wunmẹ etọn depope he mí nọ zan, wefọ lẹ hihia po sọwhiwhe po gọna ayihamẹlinlẹnpọn do yé ji na hẹn owanyi he mí tindo na nugbo Biblu tọn siso deji.—Hia Salmu lẹ 1:2.

OWANYI MÍTỌN NA MẸMẸSUNNU MÍTỌN LẸ

15, 16. (a) Sọgbe hẹ Johanu 13:34, 35, etẹwẹ mí tin to dandannu glọ nado wà? (b) Nawẹ owanyi he mí tindo na mẹmẹsunnu mítọn lẹ tindo kanṣiṣa hẹ owanyi mítọn na Jiwheyẹwhe podọ na Biblu gbọn?

15 To ozán godo tọn he Jesu yizan to aigba ji mẹ, e dọna devi etọn lẹ dọmọ: “Gbedide yọyọ de wẹ yẹn to nina mì dọ, mì ni yiwanna ode awetọ; kẹdẹdile yẹn ko yiwanna mì do, dọ mìlọsu ni yiwanna ode awetọ. Gbọn ehe dali wẹ mẹlẹpo na yọnẹn dọ devi ṣie lẹ wẹ mì yin—eyin mì tindo owanyi to mìde ṣẹnṣẹn.”—Joh. 13:34, 35.

16 Owanyi tintindo na mẹmẹsunnu po mẹmẹyọnnu mítọn lẹ po tindo kanṣiṣa hẹ owanyi he mí tindo na Jehovah. Na nugbo tọn, mí ma sọgan tindo ode bo gọ̀n awetọ ma tindo. Apọsteli Johanu wlan dọmọ: “Mẹhe ma yiwanna mẹmẹsunnu etọn, he e mọ, ma sọgan yiwanna Jiwheyẹwhe, mẹhe e ma mọ.” (1 Joh. 4:20) Humọ, owanyi mítọn na Jehovah podọ na mẹmẹsunnu mítọn lẹ tindo kanṣiṣa hẹ owanyi he mí tindo na Biblu ga. Etẹwutu? Na owanyi he mí tindo na nugbo Biblu tọn nọ whàn mí, nado setonu sọn ahun mẹ wá na gbedide Owe-wiwe lẹ tọn lọ nado yiwanna Jiwheyẹwhe podọ nado yiwanna mẹmẹsunnu mítọn lẹ.—1 Pita 1:22; 1 Joh. 4:21.

Nọ do owanyi he a tindo na yisenọ hatọ lẹ hia (Pọ́n hukan 17tọ)

17. Aliho tẹlẹ mẹ wẹ mí sọgan nọ do owanyi hia te?

17 Hia 1 Tẹsalonikanu lẹ 4:9, 10. Aliho yọ́n-na-yizan tẹlẹ mẹ wẹ mí sọgan nọ do owanyi hia to agun mítọn mẹ te? Mẹmẹsunnu kavi mẹmẹyọnnu mẹhomẹ de sọgan do hudo mẹhe na nọ ze e wá opli Klistiani tọn lẹ tọn. Asuṣiọsi de sọgan tindo nuhudo alọgọ tọn nado vọ́ onú delẹ jlado to owhé etọn gbè. (Jak. 1:27) Mẹmẹsunnu po mẹmẹyọnnu lẹ po, vlavo jọja kavi mẹhomẹ he gbọjọ kavi jẹflumẹ lẹ, kavi to pipehẹ whlepọn devo lẹ tindo nuhudo ayidonugo, tulinamẹ po homẹmiọnnamẹ mítọn po tọn. (Howh. 12:25; Kol. 4:11) Mí nọ dohia dọ mí yiwanna mẹmẹsunnu mítọn lẹ nugbonugbo, to whenue mí dohia to ohó po walọ po mẹ dọ onú “mẹhe gando mí go to yise mẹ lẹ” tọn nọ duahunmẹna mí sisosiso.—Gal. 6:10.

18. Etẹwẹ na gọalọna mí nado nọ didẹ gbemanọpọ flinflin lẹ hẹ yisenọ hatọ lẹ?

18 Biblu ko dọ dọdai dọ gbigbọ ṣejannabi po nukunkẹn po tọn na dohiagona “azán godo tọn” titonu ylankan ehe tọn lẹ. (2 Tim. 3:1, 2) Enẹwutu taidi Klistiani lẹ, mí dona wazọ́n sinsinyẹn nado hẹn owanyi mítọn na Jiwheyẹwhe, na nugbo Biblu tọn, podọ na ode awetọ mítọn jideji. Nugbo wẹ dọ to whedelẹnu, mí sọgan tindo gbemanọpọ flinflin lẹ hẹ yisenọ hatọ lẹ. Ṣigba, pọ́n lehe e nọ yin dona de na mẹlẹpo to agun lọ mẹ do to whenue owanyi whàn mí nado didẹ gbemanọpọ depope to aliho owanyi tọn mẹ! (Efe. 4:32; Kol. 3:14) Po ehe po, mì gbọ mí ni ma dike owanyi mítọn ni miọn gbede blo! Kakatimọ, mì gbọ mí ni zindonukọn nado to owanyi sisosiso tindo na Jehovah, na Ohó etọn, podọ na mẹmẹsunnu mítọn lẹ.