ÁÑO 1765-pe, peteĩ exploradór eskosés hérava James Bruce ni ndogueroviaséi la ohecháva. Otopa peteĩ monuménto rrománo térã árko de triúnfo, opytáva yvyguýpe lénto ojahoʼipágui chupe yvykuʼi oúva pe desiérto arhelínogui. Upérõ haʼe ndoikuaái kuri ipyguýpe oĩha pe siuda tuichavéva omopuʼã vaʼekue umi rrománo pe nórte de Áfricape. Haʼéva hína pe antígua siuda Thamugadi, koʼág̃a oñehenóiva Timgad.

Ohasa rire mas de un síglo, áño 1881-pe, umi arkeólogo fransés oñepyrũ ojoʼo oipeʼa hag̃ua pe yvykuʼi, péicha ojuhu hikuái pe siuda oĩha gueteri en vuén estádo. Avei odeskuvri hikuái umi hénte oiko porãiterei hague pe siudápe, hiʼarive oĩ peteĩ desiérto ypýpe ha ndaiporiguasúi mbaʼeve ijerére. ¿Mbaʼérepa umi rrománo okonstrui ko siuda porãite desiérto mbytére rei? ¿Mbaʼépa ikatu ñaaprende ko siuda ha umi hénte oiko vaʼekuégui upépe?

MAʼERÃPA OÑEKONSTRUI KO SIUDA

Síglo 1-pe, Jesús ou mboyve, umi rrománo okonkista ohóvo território nórte de África peve. Péro umi trívu afrikána oikóva óga kárpape upe sónare oñemoĩ mbarete hesekuéra. Ha umi rrománo oñedefende hag̃ua chuguikuéra, oipuru hikuái umi soldádo, operteneséva pe Tercera Legión Augústape, omopuʼã hag̃ua peteĩ kampaménto ha puésto de guárdia umi serroháre, koʼág̃a haʼéva Argelia. Ha tiémpo rire umi rrománo okonstrui pe siuda de Timgad. Péro, ¿maʼerãpa?

Ñepyrurã okonstrui hikuái pe siuda umi soldádo ojehuvilámavape g̃uarã, péro añetehápe haʼekuéra oguerekose umi trívu afrikánape ipoguypekuéra... ha osẽ porã chupekuéra la iplán. Umi trívu oikóva upérupi, oho ovende iproduktokuéra upe siudápe, ha ohechávo ojeiko porãitereiha, opytaséma avei oiko hikuái upépe. Umi rrománo ojaprovecha upévare, oikuaágui umi hénte ojapotaha oimeraẽ mbaʼe opyta hag̃ua oiko upe siudápe. Umi oikóva upe siudápe ningo rrománomante vaʼerã, upévare ojapo hikuái peteĩ tráto: umi kuimbaʼe afrikáno oservi vaʼerã 25 áñore pe ehérsitope, ikatu hag̃uáicha oñemeʼẽ chupekuéra ha itaʼyrakuérape pe siudadanía rromána.

Péro heta afrikáno noñekontentái pe siudadaníarente, ha ohupytýma umi puésto iñimportánteva Timgad ha ótra siuda oĩva upe sónape. Umi rrománope osẽ porãiterei la iplán, 50 áño oñefunda haguépe Timgad, hetaiterei afrikáno oiko upépe, ojagarrapa lénto hikuái pe siuda.

 UMI RROMÁNO ODOMINA OHÓVO UMI AFRIKÁNOPE

Umi kolúmna oñemoĩ haguépe umi puésto de merkádo

Umi rrománo ojapo pe polítiko rrománo Cicerón heʼi haguéicha ha otrata porãiterei umi afrikáno oikóvape upe siudápe. Entéropente ojetrata peteĩchante. Por ehémplo, oñemeʼẽta jave ijyvyrã umi rrománo ha afrikánope, ojedividi peteĩchapa. Avei, umi kuádra oguereko 20 por 20 métro ha ojesepara kálle poʼípe. Koʼã mbaʼe ogustaiterei vaʼekue umi afrikánope.

Umi siuda rrománape ningo umi hénte oñerreuními vaʼerã pe plásape, oĩhápe pe merkádo, ha upépe ohuga hikuái ha ohendu umi notísia ipyahuvéva. Ha upeichaite ojejapo avei Timgádpe. Oiméne umi afrikáno oñeimahinambáma voi okorrévo hikuái pe siudáre, oñemoʼãvo pe kuarahy akúgui umi korredór guasúpe. Ha oime vaʼerã opensapáma hikuái oñemongeta kyreʼỹvo iñamigokuérandi umi pisína púvlikape, térã oguapývo hína umi fuénte de água jerére iñamigokuérandi.

Ko panteónre oñemoĩ yvatete umi dios rrománo ha afrikáno raʼanga

Pe teátro rupive avei umi rrománo oatrae umi afrikánope. Upe lugárpe oñerreuními vaʼerã mas de 3.500 persóna. Ha oñentreteneve hag̃ua pe púvlikope, heta vése ojehechauka upépe umi mbaʼe henyhẽva tekokyʼa ha violénsiagui.

Umi rrománo oipuru avei pe rrelihión ogana hag̃ua umi afrikánope. Por ehémplo, umi pisína jerére ojedivuha pe písore ha umi pare rehe heta eséna pe mitolohía rrománagui, ha umi kolór ojepurúva iporã porãiterei. Umichahárupi ningo oho hetaiterei hénte, upévare umi afrikáno ojepokuaáma ohecha koʼã mbaʼe, ha mbeguekatúpe oaseptáma ohóvo hikuái umi dios rrománo ha irrelihionkuéra. Upéi oñepyrũma ojeheʼave pe rrelihión rromána ha afrikána, ha umi panteónre jepe oñemoĩ umi dios rrománo ha afrikáno raʼanga.

PE SIUDA OPYTA TESARÁIPE

Pe Emperadór Trajano ofunda rire Timgad, áño 100-pe Jesús ou rire, umi rrománo oñepyrũ omokyreʼỹ umi oikóva nórte gotyo Áfricape oñemitỹ ha oprodusi hag̃ua sereál, aséite de olíva, víno ha hetave mbaʼe. Péicha haʼekuéra oavastese Rómape koʼã prodúktogui. Timgad oñepyrũ oprogresaiterei, upévare tekotevẽ kuri oñembotuichave pe siuda.

Umi oikóva Timgádpe ha umi yvy jára ogana heta pláta ojapo rupi negósio Rómandi, péro umi kampesinokuéra saʼieterei ogana. Upévare síglo 3-pe, umi kampesíno opuʼã hesekuéra, oĩgui heta inhustísia ha ijyvateterei rupi umi impuésto oñemoĩva chupekuéra. Umi kampesíno apytépe oĩ vaʼekue umi operteneséva pe iglésia katólikape, péro upéi ojerrevela ha oñeuni pe grúpo donatístandi. Ko grúpo ningo heʼi ijehe kristianoha ha oñemoĩ pe iglésia katólika kóntrape ohechágui oĩha hetaiterei korrupsión upépe. (Ehecha pe rrekuádro heʼihápe: “ Umi donatísta: ¿oservi porãpa añete hikuái Ñandejárape?”.)

Hetaiterei áñore oiko sarambi upe sónape: umi rrelihionkuéra oiko vaipa, oĩ gérra sivíl ha umi país extranhéro ojagarrapa ohóvo umi território Roma oreko vaʼekue ipoguýpe. Upéi Roma operdepaitéma umi território nórte de Áfricape. Síglo  séispe katu umi trívu árave oataka Timgad ha ohundi pe siuda. Péicha Timgad opyta tesaráipe, ojetopa jey peve umi rrúina mas de mil áño upe rire.

“¡UPÉVA HEʼISE VYʼA!”

Pe plásape ojetopa vaʼekue peteĩ eskritúra latínpe heʼíva: “Eho de kasería, ejahu, ehuga, epuka. ¡Upéva heʼise vyʼa!”

Umi arkeólogo otopa vaʼekue pe plásape peteĩ eskritúra oĩva latínpe, heʼíva: “Eho de kasería, ejahu, ehuga, epuka. ¡Upéva heʼise vyʼa!”. Peteĩ istoriadór fransés heʼi ko fráse ohechaukaha “mbaʼéichapa umi hénte upe tiempopegua ndojepyʼapýi mbaʼevére ikatúma guive ofarrea, ha koʼág̃a peve heta hénte opensa ko frásepe heʼíva siertoha”.

Umi rrománo ningo ojepokuaánteva voi oiko péicha. Upévare, apóstol Pablo oiko vaʼekue síglo primérope, heʼi oĩha hénte osegíva ko konsého: “Jakaru ha ñamokõ katu, cháke koʼẽrõ ñamanóta”. Upéva ohechauka umi rrománo irrelihiósoramo jepe, ofarreasénte hague, ha ni ndojepyʼapýi maʼerãpa añetehápe jaikove. Pablo oakonseha umi kristiánope ani hag̃ua ojeheʼa koʼãichagua persónare, heʼívo: “Aníke peheja ótro penembotavy. Umi júnta vai ohundi umi mbaʼe porã pejepokuaáva pejapo” (1 Corintios 15:32, 33).

Ojapóramo jepe mas de 1.500 áñoma oñefunda hague Timgad, koʼág̃a peve heta hénte opensa gueteri umi rrománo opensa haguéicha. Hetaiterei hénte oguerovia tekotevẽha jaaprovechapaite umi oportunida jaguerekóva javyʼa hag̃ua, toiko la oikóva upe rire. Péro la Biblia omboʼéva idiferentete voi, upépe oñemombeʼu koʼẽrõitéma ko múndo oñehunditaha. Upévare omeʼẽ ko konsého: “Umi oipurúva ko múndo, ani oipurupaite ko múndo; cháke umi mbaʼe oĩva ko múndope okambia ohóvo” (1 Corintios 7:31).

¿Mbaʼépa upéicharõ ikatu ñaaprende? Javyʼaséramo añete, ndovaléi ñapensa jaaprovecha vaʼerãha opa mbaʼe ko múndo oofreséva. Síno ñanemanduʼa vaʼerã ‘ko múndo ha umi mbaʼe oipotáva, ohasaha ohóvo; péro pe ojapóva Ñandejára rembipota opytataha opa ára g̃uarã’ (1 Juan 2:17).