Skip to content

Yì xósɛxweta ɔ jí

Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn Lɛ

Sɔ́ gbè ɖokpo Fɔngbe

 TAN GBƐZÁN TƆN

Nyɔna Jehovah Tɔn lɛ Zɛ Nǔ E Un Ðó Nukún lɛ É Bǐ Wu

Nyɔna Jehovah Tɔn lɛ Zɛ Nǔ E Un Ðó Nukún lɛ É Bǐ Wu

‘UN ÐÓ na nyí gbexosin-alijitɔ́. Amɔ̌, un ka na ɖu vivǐ tɔn dóo à?’ wɛ un nɔ kanbyɔ nyiɖée. Ðò Allemagne ɔ, azɔ̌ e un nɔ wà é wɛ nyí nǔɖuɖu sísɛ́dó Aflika tò gegě mɛ, ɖi Dar es Salaam, Elisabethville kpo Asmara kpo, bɔ un yí wǎn na tawun. Un lin gbeɖé ɖɔ na wá sɛn Jehovah hwebǐnu ɖò fí enɛ lɛ kpo Aflika sín xá ɖevo lɛ kpo mɛ ǎ!

Ee un wá ɖu ɖò nǔxokpɔ́n ce lɛ jí bo huzu gbexosin-alijitɔ́ é ɔ, nǔ e un ma ɖó nukún ǎ lɛ é sín ali hun nú mì. (Efɛ. 3:20) Amɔ̌, a sixu kan lee nǔ nyí mɔ̌ gbɔn é byɔ. Má bɛ́ tan ɔ sín dò.

È jì mì ɖò Berlin ɖò Allemagne, hwenu e Wɛkɛ Hwan Wegɔ́ ɔ bɛ́ ɖò 1939 b’ɛ ɖó sun yɔywɛ ɖé gudo é. Ahwan ɔ ja fifó gbé ɖò 1945 é ɔ, jɔmɛhun lɛ nɔ da bɔnbu ɖaxó ɖaxó lɛ dó toxo Berlin tɔn mɛ. Ðò hunnyahunnya enɛ lɛ hwenu ɔ, bɔnbu ɖokpo wú ɖò ali mǐtɔn jí; bɔ xwédo mǐtɔn hɔn yì bibɛtɛn ɖé. Bo na dó nɔ ayijayǐ mɛ ɔ, mǐ wá hɔn yì Erfurt fí e è jì nɔ ce ɖè é.

A. Nyɛ, mɛjitɔ́ ce lɛ kpo nɔví nyɔnu ce kpo ɖò Allemagne, ɖò 1950 mɔ̌

Nɔ ce ba nǔgbo ɔ nukún myamya. É xà wema tamɛ-núkplɔnmɛtɔ́ lɛ tɔn gegě, bo lɛ́ gbéjé sinsɛn vovo lɛ kpɔ́n có, é jɛmɛ n’i ǎ. Ðò 1948 mɔ̌ ɔ, Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn we wá xwé mǐtɔn gbè. Nɔ ce yí ye dó xɔmɛ bo kan nǔ gegě byɔ. Xóɖɔɖókpɔ́ ɔ kpé ganxixo ɖokpo ǎ, b’ɛ ɖɔ nú nɔví nyɔnu ce ɖɔ, “Un mɔ nǔgbo ɔ!” É sɔ́ lín ǎ, bɔ nɔ ce, nɔví nyɔnu ce kpo nyi kpo jɛ kplé lɛ yì jí ɖò Erfurt.

Ðò 1950 ɔ, mǐ lɛkɔ wá Berlin, bo nɔ dó gbɛ̌ xá Agun Berlin-Kreuzberg tɔn. Mǐ lɛ́ sɛ̀ tɛn jɛ fí ɖevo ɖò Berlin ɖokpo ɔ, lobo dó gbɛ̌ xá Agun Berlin-Tempelhof tɔn ɖò finɛ. É wá yá é ɔ, nɔ ce bló baptɛm, amɔ̌ nyɛ xò nǔ kpɔ́n. Etɛwu?

UN ÐU ÐÒ WINNYA KÚKÚ KPO NǓXOKPƆ́N KPO JÍ

Un yawǔ yì nukɔn ǎ, ɖó un nɔ kú winnya tawun. Un nɔ tɔ́n nú sinsɛnzɔ́ ɔ có, un ɖɔ Mawuxó nú mɛɖé kpɔ́n ǎ kaka nú xwè we. Amɔ̌, nǔ lɛ ɖyɔ, hwenu e un zán hwenu ɖó kpɔ́ xá nɔví ɖěɖee zé yeɖée jó nú Jehovah bo ɖè akɔ́nkpinkpan xlɛ́ lɛ é. Ye mɛ ɖé lɛ dɛ ɖò yadonúmɛkpá Nazi tɔn lɛ alǒ Zǎnzǎnhweji Allemagne tɔn sín gankpá lɛ nu. Mɛ ɖevo lɛ sí gankpá mɛ yiyi ǎ, bo bɛ́ wema lɛ gbɔn nǔglɔ yì Zǎnzǎnhweji Allemagne tɔn. Kpɔ́ndéwú yetɔn jiwǔ nú mì tawun. Un ɖɔ nú nyiɖée ɖɔ enyi yedɛɛ lɛ sɔ́ gbɛ̀  yetɔn ɖ’axɔ́ nu ɖó Jehovah kpo nɔví lɛ kpo wutu ɔ, un ɖó na tɛ́n kpɔ́n bo ɖè winnya kúkú ce kpò.

Winnya kúkú ce jɛ ɖiɖekpo jí, hwenu e un ɖ’alɔ ɖò nǔjlajla bǔnɔ ɖé mɛ ɖò 1955 é. Wema-sɛ́dó-mɛ ɖé tɔ́n ɖò L’informateur * mɛ, bɔ Nɔví Nathan Knorr ɖɔ ɖɔ nǔjlajla enɛ wɛ nyí ɖaxó hugǎn e sín tito tutoblonunu ɔ bló kpɔ́n é. É ɖɔ ɖɔ enyi wɛnjlatɔ́ lɛ bǐ ɖ’alɔ ɖ’emɛ ɔ, “Mawuxóɖiɖɔ sín sun ɖagbe hugǎn ɔ wɛ é na nyí.” Nǔ ka nyí mɔ̌ nǔgbo! Enɛ gudo zaan ɔ, un zé nyiɖée jó nú Jehovah, bɔ ɖò 1956 ɔ, tɔ́ ce, nɔví nyɔnu ce kpo nyi kpo bló baptɛm. É sɔ́ lín ǎ, bɔ un ɖó na wá gbeta taji ɖevo kɔn.

Nú xwè gegě ɔ, un tuùn ɖɔ un ɖó na bɛ́ gbexosin-alijitɔ́zɔ́, amɔ̌, un kpò ɖò nǎ nǎ mɛ sɔ́ ɖó wɛ. Jɛ nukɔn hwɛ̌ ɔ, un wá gbeta ɔ kɔn bo kplɔ́n tomɛyiyijɔ́ ɖò Berlin. Enɛ gudo ɔ, un ba ɖɔ azɔ̌ ce ni bí alɔ nú mì kpɛɖé hwɛ̌ cobonu má bɛ́ gbexosin-alijitɔ́zɔ́ ɔ. Enɛ wu ɔ, ɖò 1961 ɔ, un yí gbè nú azɔ̌ ɖé ɖò Hamburg e nyí tɔjihunglintɛn sín toxo ɖaxó hugǎn Allemagne tɔn é mɛ. Un yí wǎn nú azɔ̌ enɛ kaka bo kpó ɖò gbexosin-alijitɔ́zɔ́ ɔ sɔ́ ɖó nǎ nǎ mɛ wɛ. Etɛ un ka na wà?

É sù nukún ce mɛ ɖɔ Jehovah zán nɔví lɛ dó d’alɔ mì, bɔ un mɔ ɖɔ nǔ gbigbɔ tɔn lɛ wɛ ɖó na mya nukún nú mì. Xɔ́ntɔn ce lɛ gegě ko nyí gbexosin-alijitɔ́ bo zé kpɔ́ndéwú ɖagbe ɖé ɖ’ayǐ nú mì. Gɔ́ na ɔ, Nɔví Erich Mundt ee nɔ yadonúmɛkpá ɖé mɛ kpɔ́n é dó wusyɛn lanmɛ nú mì ɖɔ nyi ni ɖeji dó Jehovah wu. É ɖɔ ɖɔ ɖò yadonúmɛkpá ɔ mɛ ɔ, nɔví ɖěɖee ɖeji dó yeɖesunɔ wu lɛ é wá vɔ gǎn ɖò nukɔnmɛ. Amɔ̌, mɛ ɖěɖee ɖeji dó Jehovah wu mlɛ́mlɛ́ lɛ é nɔ gbeji bo huzu dotín lɛ ɖò agun ɔ mɛ.

Hwenu e un bɛ́ gbexosin-alijitɔ́zɔ́ ɖò 1963 é

Nɔví Martin Poetzinger e wá nɔ Hagbɛ̌ Alixlɛ́mɛtɔ́ ɔ mɛ ɖò nukɔnmɛ é lɔmɔ̌ nɔ dó wusyɛn lanmɛ nú nɔví lɛ bo nɔ ɖɔ, “Akɔ́nkpinkpan wɛ nyí nǔɖokan mitɔn e xɔ akwɛ hugǎn é!” Ee un lin tamɛ dó xó enɛ jí gudo é ɔ, un wá jó agbazazɔ́ ce dó, bo bɛ́ gbexosin-alijitɔ́zɔ́ ɖò juin 1963. Gbeta ɖagbe hugǎn e kɔn un wá kpɔ́n é nɛ! Sun we gudo ɔ, un ko jɛ azɔ̌ ɖevo ba jí cobonu è sɔ́ mì gbexosin-alijitɔ́ titewungbe ɖé ǎ. Xwè yɔywɛ ɖé gudo ɔ, Jehovah bló nǔ ma ɖ’ayi tɔn ɖé nú mì. È ylɔ́ mì nú klási 44gɔ́ Wemaxɔmɛ Galadi tɔn tɔn.

UN KPLƆ́N NǓ XƆ AKWƐ ÐÉ ÐÒ GALADI

Nǔ ɖagbe hugǎn e un kplɔ́n, taji ɔ, Nɔví Nathan Knorr kpo Lyman Swingle kpo kplɔ́n mǐ lɛ é ɖokpo wɛ nyí, “Mi ma yawǔ jó azɔ̌ e è ɖè nú mi é dó ó.” Ye byɔ mǐ ɖɔ mǐ ni tɛ́n kpɔ́n bonu azɔ̌ e è ɖè nú mǐ é ni kpa mǐ. Nɔví Knorr ɖɔ: “Etɛ lɛ jí mi ka na sɔ́ ayi ɖó? Afúntúntún wɛ à, azɔnkwín lɛ wɛ à, ya wɛ à, alǒ mi na ɖ’ayi atín lɛ, folowa lɛ kpo nǔkiko gbɛtɔ́ lɛ tɔn kpo wu? Mi kplɔ́n bo nɔ yí wǎn nú mɛ lɛ!” Gbè ɖokpo ɔ, Nɔví Swingle ɖò nǔ e wu nɔví ɖé lɛ yawǔ jó gbè é tinmɛ wɛ bɔ ɖasin wá yì d’è. É gbɔ bo ɖó xóɖiɖɔ tɔn te hwɛ̌ bá mɔ éɖée mɛ. Nǔ enɛ byɔ lanmɛ nú mì tawun, bɔ un kánɖeji ɖɔ un kún na flú Klisu kpo nɔví tɔn gbejinɔtɔ́ lɛ kpo gbeɖé ó.—Mat. 25:40.

Nyɛ, Claude kpo Heinrich kpo ɖò mɛsɛ́dózɔ́ mǐtɔn mɛ ɖò Lubumbashi ɖò Congo ɖò 1967

Ee è ɖè azɔ̌ mǐtɔn lɛ nú mǐ gudo é ɔ, xwédo Betɛli tɔn sín hagbɛ̌ ɖé lɛ kanbyɔ mǐ mɛ ɖé lɛ ɖɔ fitɛ è ka sɛ́ mǐ dó à jí. Ye ɖɔ xó ɖagbe dó fí ɖokpo ɖokpo wu kaka jɛ hwenu e nyɛ ɖɔ Congo (Kinshasa) é. Ye yì agbɔ̌n jí bo ɖɔ kpowun ɖɔ: “Etɛ! Congo à? Jehovah ni vɛ́ nɔ kpɔ́ xá we!” Táan enɛ mɛ ɔ, ahwan ɖò nǔ gbà wɛ tawun ɖò Congo (Kinshasa). Amɔ̌, un hɛn nǔ e un kplɔ́n lɛ é d’ayi mɛ. Mǐ yí kúnnuɖewema mǐtɔn ɖò septembre 1967 b’ɛ ɖó táan klewun ɖé gudo é ɔ, Heinrich Dehnbostel, Claude Lindsay kpo nyi kpo wá azinkan Congo tɔn Kinshasa.

È KPLƆ́N MƐSƐ́DÓZƆ́ Ɔ MǏ GANJI

Mǐ wá Kinshasa gudo é ɔ, mǐ kplɔ́n Flansegbe nú sun atɔn. Enɛ gudo ɔ, mǐ dó jɔmɛhun yì Lubumbashi, ee è nɔ ylɔ́ ɖɔ Elisabethville  ɖ’ayǐ é, ɖò malin-malin dó dogbó Zambie tɔn ɖò kaka tofɔligbé Congo tɔn. Mǐ sɛ̀ tɛn yì xwé mɛsɛ́dó lɛ tɔn ɖé gbè ɖò toxo ɔ tɛntin.

Ðó mɛɖebǔ ko ɖekúnnu kpɔ́n ɖò Lubumbashi sín xá gegě mɛ ǎ wutu ɔ, akpakpa ɖò mǐ sɔ́ wɛ ɖɔ mǐ na nyí mɛ nukɔntɔn e na má nǔgbo ɔ xá mɛ e ɖò finɛ lɛ é. É lín ǎ, bɔ Biblu kplɔntɔ́ lɛ sukpɔ́ kaka bɔ è tlɛ sixu nɔ kpé bǐ wu bo nɔ kpé nukún dó ǎ. Mǐ nɔ lɛ́ ɖekúnnu nú axɔ́suzɔ́watɔ́ lɛ alǒ kponɔ lɛ. Mɛ gegě nɔ ɖó sísí ɖaxó nú Xó Mawu tɔn kpo wɛnjijlazɔ́ mǐtɔn kpo. Swahili wɛ mɛ gegě nɔ dó, enɛ wu ɔ, Claude Lindsay kpo nyi kpo lɛ́ kplɔ́n gbè enɛ. É sɔ́ lín ǎ, bɔ è sɛ́ mǐ dó agun e nɔ dó Swahili é ɖé mɛ.

Mǐ ɖu vivǐ nǔ ɖagbe gegě tɔn có, wuvɛ̌ lɛ lɔ ka hán ǎ. Hwɛhwɛ ɔ, sɔja ahannumunɔ e hɛn tú lɛ é alǒ kponɔ dakaxotɔ́ lɛ nɔ dó jì mǐ. Gbè ɖokpo ɔ, kponɔ ɖé lɛ hɛn tú bo nyi ahwan byɔ mɛsɛ́dó lɛ sín xwé e gbè mǐ ɖò kplé bló ɖè wɛ é, bo bɛ́ mǐ yì kponɔkpá mɛ. Ye sɔ́ mǐ jinjɔn kɔ́mɛ finɛ kaka jɛ gan wǒ mɛ zǎnmɛ cobo wá jó mǐ dó.

Ðò 1969 ɔ, è sɔ́ mì nukúnkpénuwutɔ́ lɛdo tɔn. Ðò azɔ̌ enɛ mɛ ɔ, un mɔ zunkan Aflika tɔn lɛ, bo ɖi zɔnlin yì fí línlín lɛ lobo gbɔn babá kpo zunkan ɖaxó lɛ kpo mɛ. Gletoxo ɖokpo mɛ tíìn bɔ, kokló vǐnɔ ɖé nɔ dɔ́ zan ce glɔ́. Na wɔn xó e é nɔ sú dó fɔ́n mì zǎnzǎn tɛgbɛ hwenu e ablu kpò ɖò te é gbeɖé ǎ. Kpo awǎjijɛ kpo wɛ un nɔ flín hwenu e nyi kpo nɔví lɛ kpo nɔ kplé lɛlɛ̌ dó myɔ  ɖé gbadanu lɛ, bo nɔ ɖɔ xó dó nǔgbo Biblu tɔn lɛ jí é.

Wuvɛ̌ ɖaxó hugǎn e mǐ mɔ lɛ é ɖokpo wɛ nyí nɔví nyijɛtɔ́ ɖěɖee nɔ nɔ gudo nú gbɛ̌ta Kitawala tɔn * lɛ é. Ye mɛ ɖé lɛ bló baptɛm bo tlɛ nyí mɛxo agun tɔn. Amɔ̌, nɔví gbejinɔtɔ́ lɛ kɔ́n sɛ́ sín “afɔklɛ́nnú” enɛ lɛ gegě jí. (Judi 12) Gudo mɛ ɔ, Jehovah ɖè mɛ enɛ lɛ sín agun ɔ mɛ, bɔ mɛ gegě lɛ́ wá nǔgbo ɔ mɛ.

Ðò 1971 ɔ, è sɛ́ mì dó alaxɔ Kinshasa tɔn mɛ, bɔ un kpé nukún dó azɔ̌ vovo lɛ wu ɖò finɛ, ɖi wema-sɛ́dó-mɛ lɛ, wema lɛ zínzɔ́n kpo nǔ e kúnkplá sinsɛnzɔ́ ɔ lɛ é kpo. Ðò Betɛli ɔ, un kplɔ́n bo bló tito nú azɔ̌ mǐtɔn ɖò tò ɖaxó e ma ɖó nǔ kaka ɖé ǎ é mɛ. É nɔ wá jɛ, bɔ wema e mǐ sɛ́dó gbɔn jɔmɛhun mɛ lɛ é nɔ xɔ sun, cobɔ agun lɛ nɔ mɔ. È nɔ ɖè wemagban lɛ sín jɔmɛhun ɖé mɛ dó akló lɛ mɛ, bɔ ye nɔ nɔ tɔ̀ e zunkan kpé nukún tɔn mɛ é ɖé jí nú aklunɔzán gblamɛ gegě. Wuvɛ̌ enɛ lɛ kpo ɖevo lɛ kpo ɖò finɛ có, è ka w’azɔ̌ ɔ.

É jiwǔ tawun ɖɔ nɔví lɛ kún ɖó nǔ kaka ɖé ó, bo ka nɔ bló tito kpléɖókpɔ́ ɖaxó lɛ tɔn. Ye nɔ zán kɔ́ta lɛ dó bló atáa lɛ na, bo nɔ zán gbehan gaga e ajinakú lɛ nɔ ɖu lɛ é dó dó kpá na, lobo nɔ lɛ́ sɔ́ gbehan enɛ lɛ dó bló kɔɖónú lɛ na bɔ ye nɔ nyí zinkpo. Ye nɔ sɔ́ dawé dó kɛ́ xɔsɔ́ na lobo nɔ tɛ́ fɛ́nɖɔ́ ɖěɖee è sɔ́ fántín dó lɔn na lɛ é d’eji, bo nɔ lɛ́ sɔ́ fɛ́nɖɔ́ enɛ lɛ dó bló tavo lɛ na. Ye nɔ já atíngoto lɛ bo nɔ zán dó hunjɛ́n tɛnmɛ. Azɔ̌ syɛnsyɛn kpo azɔ̌tuùntuùn nɔví lɛ tɔn kpo nɔ jiwǔ nú mì. Un wá yí wǎn nú ye tawun. Un jɛ dò yetɔn tawun, hwenu e è sɛ́ mì dó fí ɖevo é.

SINSƐNZƆ́WIWA ÐÒ KENYA

Ðò 1974 ɔ, è ɖè azɔ̌ nú mì dó alaxɔ Nairobi tɔn mɛ ɖò Kenya. Mǐ ɖó azɔ̌ gegě bo na wà, ɖó alaxɔ Kenya tɔn nɔ lɛ́ kpé nukún dó wɛnjijlazɔ́ ɔ wu ɖò tò e lɛlɛ̌ dó è lɛ é wǒ mɛ, bɔ è ka gbɛ́ azɔ̌ mǐtɔn ɖò tò enɛ lɛ ɖé lɛ mɛ. È nɔ sɛ́ mì dó tò enɛ lɛ mɛ hwɛhwɛ, taji ɔ, Éthiopie. Finɛ ɔ, nɔví lɛ ɖí xwi xá yadonúmɛ kpo mɛtɛnkpɔn syɛnsyɛn lɛ kpo. È xò daka ye mɛ gegě wu, alǒ bɛ́ ye dó ganxó; è tlɛ hu ye mɛ ɖé lɛ. Amɔ̌, ye dɛ kpo gbejininɔ kpo, ɖó ye ɖó kancica ɖagbe ɖé xá Jehovah kpo yeɖée kpo.

Ðò 1980 ɔ, gbɛzán ce wlí ali awǎjijɛ tɔn ɖé, hwenu e un da Gail Matheson é. Canadanu wɛ nyí Gail, bɔ nyi kpo é kpo yì Wemaxɔmɛ Galadi tɔn ɖokpo ɔ. Mǐ nɔ wlan wema sɛ́dó mǐɖée. Gail nyí mɛsɛ́dó ɖò Bolivie. Xwè 12 gudo ɔ, mǐ lɛ́ xò gò mǐɖée ɖò New York. É sɔ́ lín ǎ, bɔ mǐ wlí alɔ ɖò Kenya. Linlin gbigbɔ tɔn e Gail nɔ ɖó é kpo lee nǔ e é ɖó é nɔ kpé é gbɔn é kpo nɔ sù nukún ce mɛ tawun. É kpó ɖò alɔdómɛtɔ́ xɔ akwɛ kpo azɔ̌gbɛ́ wanyiyinɔ ɖé kpo nyí nú mì wɛ.

Ðò 1986 ɔ, un kpò ɖò Wěɖegbɛ́ Alaxɔ tɔn mɛ có, è lɛ́ ɖè tomɛyiyizɔ́ nú nyi kpo Gail kpo. Mǐ nɔ gbɔn tò e ɖò alaxɔ Kenya tɔn sín acɛ mɛ lɛ é gegě mɛ.

Un ɖò xó ɖɔ wɛ ɖò kpléɖókpɔ́ ɖaxó ɖé jí ɖò Asmara ɖò 1992

Un kpò ɖò hwenu e è yí gbè nú azɔ̌ mǐtɔn ɖò Asmara (ɖò Érythrée) ɖò 1992, bɔ mǐ bló tito kpléɖókpɔ́ ɖaxó ɖé tɔn é flín wɛ. É blawǔ ɖɔ agbanxɔ e ma nyɔ́ kpɔ́n ɖebǔ ǎ, bɔ xò tɔn mɛ lɛ́ nyla hugǎn é ɖokpo géé wɛ mǐ mɔ. Ðò kpléɖókpɔ́ ɔ sín azǎn jí ɔ, é jiwǔ nú mì hwenu e un mɔ lee nɔví lɛ jla fí ɔ ɖó gbɔn bɔ mǐ sixu sɛn Jehovah é. Xwédo gegě hɛn avɔ e è sixu sɔ́ dó ba acɔ́ nú xɔ ɔ lɛ é wá, lobo lɛ́ bú nǔ dó fí e ma nyɔ́ kpɔ́n ǎ lɛ é kpo azɔ̌tuùntuùn kpo. Mǐ ɖu vivǐ kpléɖókpɔ́ e sɔ́ akpakpa mɛ tawun bɔ gbɛtɔ́ 1 279 wá tɛn tɔn mɛ é tɔn.

Tomɛyiyizɔ́ ɔ nyí huzuhuzu ɖé nú mǐ ɖó xɔ e mɛ mǐ nɔ nɔ lɛ é nɔ gbɔn vo tawun. Hweɖelɛnu ɔ, mǐ nɔ nɔ xɔ vɛnkpɛnvɛnkpɛn e ɖò xutó é ɖé mɛ, hweɖevonu ɔ, mǐ nɔ nɔ tóluxɔ ɖé mɛ, bɔ afɔɖayǐtɛn lɛ nɔ lín dó mǐ nú mɛtlu 100 jɛji. Mǐ na bo tlɛ ɖò sinsɛnzɔ́ wà wɛ ɖò fí ɖebǔ ɔ, nǔ e mǐ nɔ flín bɔ é nɔ  víví nú mǐ tawun é wɛ nyí azǎn ɖěɖee jí mǐ nɔ ɖekúnnu xá gbexosin-alijitɔ́ kanɖodónǔwutɔ́ lɛ kpo wɛnjlatɔ́ lɛ kpo ɖè é. Hwenu e è sɛ́ mǐ dó fí ɖevo é ɔ, mǐ jó xɔ́ntɔn mǐtɔn vívɛ́ ɖěɖee sín dò mǐ na jɛ tawun lɛ é gegě dó.

MǏ MƆ NYƆNA GEGĚ ÐÒ ÉTHIOPIE

Ðò 1987 jɛ 1992 ɔ, sɛ́n tuùn azɔ̌ mǐtɔn ɖò tò ɖěɖee ɖò alaxɔ Kenya tɔn sín acɛ mɛ lɛ é gegě mɛ. Enɛ zɔ́n bɔ è ɖó alaxɔ e jɛ vo é kpo azɔ̌xɔsa tò tɔn lɛ kpo ayǐ. Ðò 1993 ɔ, è sɛ́ mǐ dó azɔ̌xɔsa Addis-Abeba tɔn mɛ ɖò Éthiopie, fí e mǐ wà azɔ̌ mǐtɔn ɖò nǔglɔ ɖè nú xwè mɔkpan, cobɔ sɛ́n wá yí gbè na dìn é.

Ðò tomɛyiyizɔ́ ɔ mɛ ɖò Éthiopie ɖò 1996

Jehovah kɔn nyɔna dó azɔ̌ ɔ jí ɖò Éthiopie. Nɔví gegě bɛ́ sinsɛnzɔ́ gbexosin-alijitɔ́ tɔn. Wɛnjlatɔ́ 20 ɖò kanweko jí ko wà sinsɛnzɔ́ gbexosin-alijitɔ́ hwebǐnu tɔn tɔn xwewu xwewu tɛgbɛ sín 2012. Gɔ́ na ɔ, wemaxɔmɛ yɛhwexɔ́suɖuto ɔ tɔn lɛ nɔ kplɔ́n azɔ̌ mɛ, bɔ è ko gbá Kpléxɔ 120 jɛji. Ðò 2004 ɔ, xwédo Betɛli tɔn sɛ̀ tɛn yì xwé yɔyɔ̌ ɖevo gbè, bɔ Kpléɖókpɔ́ Sín Xɔ ɖé lɛ́ ɖò finɛ bɔ é lɔ nyí nyɔna ɖé.

Ðò xwè lɛ vlamɛ ɔ, Gail kpo nyi kpo ɖu vivǐ xɔ́ntɔn ɖagbe e mǐ zun xá nɔví Éthiopie tɔn lɛ é tɔn. Mǐ yí wǎn nú ye tawun ɖó ye nyɔ́ xomɛ bo lɛ́ yí wǎn nú mɛ. Agaɖanu dìn ɔ, lanmɛ mǐtɔn wá gblé, bɔ é byɔ ɖɔ è ni sɛ́ mǐ dó Tɛntin Elɔpu tɔn sín alaxɔ mɛ. È ɖò nukún kpé dó mǐ wu wɛ kpo wanyiyi kpo ɖò fí, amɔ̌ mǐ ɖò xɔ́ntɔn mǐtɔn e ɖò Éthiopie lɛ é sín dò jɛ wɛ tawun.

JEHOVAH BLÓ BƆ AZƆ̌ Ɔ YÌ NUKƆN

Mǐ mɔ lee Jehovah bló bɔ azɔ̌ tɔn yì nukɔn gbɔn é. (1 Kɔ. 3:6, 9) Ði kpɔ́ndéwú ɔ, hwenu e un jɛ kúnnu ɖè nú Rwandanu e nɔ gosin Congo bo na dó mɔ ganvɔ lɛ é jí é ɔ, wɛnjlatɔ́ ɖě ɖò Rwanda ǎ. Dìn ɔ, nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu kpo 30 000 jɛji wɛ ɖò tò enɛ mɛ. Ðò 1967 ɔ, wɛnjlatɔ́ 6 000 mɔ̌ wɛ ɖò Congo (Kinshasa). Amɔ̌ dìn ɔ, ye ko yì 230 000 mɔ̌, bɔ gbɛtɔ́ livi ɖokpo jɛji wɛ wá Flǐn ɖò 2018. Ðò tò e wu alaxɔ Kenya tɔn kpé nukún dó wá yì lɛ é bǐ mɛ ɔ, kɛ́n wɛnjlatɔ́ lɛ tɔn ko jɛji hugǎn 100 000.

Sín xwè 50 ɖíe ɔ, Jehovah zán nɔví gegě bo d’alɔ mì bɔ un bɛ́ sinsɛnzɔ́ hwebǐnu tɔn. Un kpò ɖò winnya kú wɛ có, un kplɔ́n bo nɔ ɖeji dó Jehovah wu bǐ mlɛ́mlɛ́. Nǔ e un mɔ kpɔ́n ɖò Aflika lɛ é d’alɔ mì bɔ un sɔnǔ nú suúluɖiɖó, bɔ nǔ e un ɖó é nɔ kpé mì. Nɔví ɖěɖee nɔ yí mɛ ganji, nɔ dɛ ɖò wuvɛ̌ ɖaxó lɛ nu, bo nɔ lɛ́ ɖeji dó Jehovah wu lɛ é sín nǔ nɔ sù Gail kpo nyi kpo nukúnmɛ tawun. Fɛ́nú Mawu tɔn sù nukún ce mɛ tawun. Nyɔna Jehovah tɔn lɛ zɛ nǔ e un sixu ɖó nukún lɛ é bǐ wu.—Ðɛh. 37:4.

^ akpá. 11 Nukɔnmɛ ɔ, è ylɔ́ ɖɔ Sinsɛnzɔ́ Axɔ́suɖuto ɔ Tɔn Mǐtɔn, Gbɛzán Klisanwun Tɔn kpo Sinsɛnzɔ́ Mǐtɔn Kpo: Kplé Sín Azɔ̌wema wɛ ɖò tɛn tɔn mɛ dìn.

^ akpá. 23 Xókwín Swahili tɔn ɖé mɛ wɛ è ɖè “Kitawala” ɔ sín, bɔ tinmɛ tɔn nyí “kp’acɛ, xlɛ́ ali, alǒ ɖu gǎn.” Toxóɖiɖɔ wɛ mya nukún nú gbɛ̌ta enɛ, é wɛ nyí lee è na bló gbɔn bo gosin Belgique kannu é. Gbɛ̌ta Kitawala tɔn lɛ nɔ yí Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ sín wema lɛ, nɔ kplɔ́n, bo nɔ lɛ́ má. Ye sló kɔ nú nǔkplɔnmɛ Biblu tɔn lɛ bonu é na nɔ gudo nú linlin toxóɖiɖɔ tɔn yetɔn lɛ, xɛxó sín aca yetɔn lɛ kpo gbɛ̀ bliblí e ye nɔ zán é kpo.