Raica sara na lewena

Raica na lewenivola

 ULUTAGA LEVU

Qaqarauni Mai na Basulawa!

Qaqarauni Mai na Basulawa!

“Era dau kauti au i vale na noqu itokani ni sa buto. Ena dua na yakavi, au mani nanuma meu vodo motoka niu sa wawale sara ga.

“A sega ni kauti au sara i vale na draiva ni motoka. E kauti au ga ina dua na vanualala qai saga me kucuvi au. Au qai kaila, mani suka i muri. Ni saga tale me kucuvi au, au kaila, au qai gutuwa.

“Au dau nanuma tu e liu, ‘E yaga vakacava ena ituvaki va qori na kaila?’ Au sa qai kila ni yaga dina!”—KALESI. *

ENA levu na vanua sa qai rerevaki ga na basulawa. Kena ivakaraitaki, a tukuna e dua na turaganilewa: “E rarawataki ni sega ni dua e galala mai na basulawa.” Ena so na vanua, e sega ni levu kina na basulawa. Ia meda kua ni nanuma ni na sega ni yacovi keda, nida na rawa ni vakaleqai ke da vakawelewele.

Ke o bula ena vanua e levu se lailai kina na basulawa, o na taqomaki iko vakacava kei ira na nomu vuvale? Dua oya mo muria na ivakavuvuli vakaivolatabu qo: “O koya sa yalomatua sa kunea na ca, ka sa vunitaki koya: Ia ko ira sa sega ni vuku era sa lako tu yani, a ra sa kunea na rarawa.” (Vosa Vakaibalebale 22:3) Era dau veivakasalataki mada ga na ovisa meda dau qaqarauni—meda taqomaki keda mai na basulawa.

Na basulawa e sega ni yaco wale ga kina na mavoa se butakoci ni iyau. E vakaleqa sara ga nodra vakasama e levu ra qai lomabibi ena nodra bula taucoko. E bibi gona meda qaqarauni e veigauna! Ni o vakasamataka tiko qori, dikeva mada na sala mo qaqarauni kina mai na va na basulawa qo—butako ena ivalavala kaukaua, veivakasagai tawakilikili, basulawa ena internet, kei na butakoci ni kemu itukutuku.

 BUTAKO ENA IVALAVALA KAUKAUA

Cava e okati kina? Qori na nona vakayagataka na daubutako na iyaragi se vakayaco itovo kaukaua.

E tarai ira vakacava na lewenivanua? Ni yaco veitaravi e Peritania na butako ena ivalavala kaukaua, a dikeva rawa e dua na loya ni o ira na sotava na ituvaki qori era na sega vakadua ni guilecava na ka a yaco, dina ga nira sega ni mavoa. E tukuna: “E vica vei ira qo era dau lomabibi ra qai sega ni moce vinaka, ia voleka ni o ira kece era tukuna ni vakaleqa sara ga na nodra cakacaka e veisiga.”

Cava o rawa ni cakava?

  • O ira na daubutako era dau vakayagataka na gauna veiganiti. Mo kila gona na ka e yaco wavoliti iko

    Qaqarauni. O ira na daubutako era dau vakayagataka na gauna veiganiti. Era dau taketetaki ira na wele tu. Mo kidavi ira gona era vakaraici iko tiko, kila na ka e yaco wavoliti iko, kua tale ga ni gunu sivia se vakayagataka na wainimategaga ni o na sega ni vakatulewa vinaka kina. E tukuna e dua na encyclopedia ni tabana ni bula: “Ni dua e gunu alakaolo se vakayagataka na wainimategaga,” ena dredre vua me “vakasama vinaka se kidava eso na ituvaki e rawa ni yaco kina na leqa.”

  • Taqomaka nomu iyau. Lokataka vinaka na nomu motoka, katuba ni vale kei na katubaleka. Qarauni ira o sega ni kila. Maroroya vinaka nomu iyaya vakamareqeti, me kua ni laurai levu tu. E tukuna na Vosa Vakaibalebale 11:2: “Sa tu vei ira na yalomalumalumu na vuku.” O ira na daubutako—wili kina o ira na gone ca se gone dauwavoki—era taketetaki ira vakalevu na dau dara na iukuuku saulevu se ra kauta voli na iyaya vakalivaliva saulevu.

  • Kere ivakasala. “A nona sala na tamata lialia sa ka dodonu e matana: Ia ko koya sa muria na ka e vakavulici kina sa vuku.” (Vosa Vakaibalebale 12:15) Ke o gole tiko ena dua na vanua, muria na nodra ivakasala o ira era kila vinaka na vanua qori, wili kina o ira na vakailesilesi. Era na vakasalataki iko ena so na vanua rerevaki, kei na ka mo cakava mo taqomaki iko kina kei na ka o taukena.

VEIVAKASAGAI TAWAKILIKILI

Cava e okati kina? Na veivakasagai tawakilikili e sega ni okati ga kina na kucu, e wili tale ga kina eso na iwalewale ni veivakasagai me vaka na veiyamoci, veivakasaurarataki se na veivakarerei.

E tarai ira vakacava na lewenivanua? E tukuna e dua na yalewa a kucuvi: “Ena sega ni vakararawataki iko ga ena gauna o sotava kina na ivalavala torosobu qori, ena tara sara ga na nomu bula taucoko qai veisautaka vakadua na ivakarau ni nomu rai. Ena tarai ira tale ga na wekamu.” Eda sega ni rawa ni tukuna ni vakavuna o koya e vakasagai na ivalavala tawakilikili qori, ena beitaki ga vei koya e veivakasagai.

Cava o rawa ni cakava?

  • Kua ni lomalomarua. E veivakasalataki na tabana ni ovisa e North Carolina, e Merika, “ke o ririkotaka nomu tiko ena dua na vanua se nomu tiko kei na dua—e vinaka mo biubiu. Ke sa lomamu mo biubiu kua ni laiva e dua me tarovi iko.”

  • Doudou; kua ni wele. O ira na dau veivakasagai tawakilikili era dau taketetaki ira na dau wele kei ira na dau lako duadua. Mo doudou gona ni o taubale, kua tale ga ni wele.

  • Vuki totolo. Saga mo kaila. (Vakarua 22:25-27) Dro se cakava e dua na ka e sega ni namaka o koya e veivakasagai me kua kina ni vesuki iko. Ke rawa, dro ena dua na vanua o  kila ni o na taqomaki kina qai qirita na ovisa. *

BASULAWA ENA INTERNET

Cava e okati kina? Qori na kena vakayagataki na internet me lasutaki kina na saumi ni ivakacavacava, me rawati tale ga vakatawadodonu eso na veivuke e vakarautaki, butakoci ni kad ni dinau (credit card), kei na kena tauri na isau ni iyaya e sega mada ga ni vakau. E okati tale ga kina na lawakitaki ni ilavo me rawati na tubu kei na volivoli ena internet.

E tarai ira vakacava na lewenivanua? Na basulawa ena internet e vakavuna mera sauma kina o ira na butakoci kei ira eso tale e vica vata na bilioni na dola. Dikeva mada e dua na kena ivakaraitaki. A ciqoma o Sandra e dua na imeli, e vinakati kina me vakavoutaka na itukutuku ni nona vakacuru ilavo ena internet, qai nanuma ni vakauta mai qori na baqe e dau vakacuruilavo kina. Oti ga e vica na miniti nona sauma na imeli, a kidacala ni musu mai na nona akaude e $4,000 (na ilavo ni Merika) qai biu ena dua tale na baqe. Sa qai kila ena gauna qori o Sandra ni butakoci na nona ilavo.

Na cava o rawa ni cakava?

  • Qaqarauni! Kua ni vakacalai ena irairai ni Web site. Mo nanuma tiko, nira sega ni dau kerea na kabani ni vakacuru ilavo mo vakauta yani ena imeli na kemu itukutuku e sega ni dodonu me kilai. Ni bera ni o volivoli se vakacuru ilavo ena internet, vakadeitaka rawa na itukutuku kece me baleta na kabani qori. E tukuna na Vosa Vakaibalebale 14:15: “O koya sa yalowai sa vakabauta na vosa kecega: Ia na tamata yalomatua sa daulewa vakavinaka na nonai lakolako.” Qarauna na vakacuruilavo se volivoli ena kabani era sega ni tiko ena nomu vanua, ni na dredre mo cakava e dua na ka ke yaco e dua na leqa.

  • Dikeva vinaka na kabani kei na kena lawa. E vinaka mo taroga: ‘Na kabani qo e tiko dina na kena ofisi? E donu na kena naba ni talevoni? E tiko eso tale na ka e lavaki ena iyaya au via volia? Gauna cava ena yaco mai kina na noqu iyaya? E rawa ni vakasukai na iyaya se vakalesui mai na kena isau?’

  • Qarauna eso na itukutuku e nanumi ni dina. O ira na daubutako ena internet era taketetaki ira vakalevu na dau kocokoco se o ira na vinakata me soli wale vei ira na ka ena internet. Era dau veibacani ni na rawati e levu na ilavo ena so mada ga na cakacaka lalai, o rawa ni dinau se vakayagataka nomu kad ni dinau ke bera tiko nomu sausaumi. Ena rawati tale ga e levu na tubu ke lailai mada ga na ilavo o vakacuruma ena baqe. E tukuna na U.S. Federal Trade Commission (FTC): “Dikeva vinaka na veika kece e lavaki ena vakacuruilavo. Na levu ga ni tubu e yalataki, na levu tale ga ni ilavo o na vakalusia. Mera kua ni rawai iko na vakailesilesi mo vakacuruilavo ni o se bera mada ga ni dikeva vinaka na ka kece e lavaki kina.”

BUTAKOCI NA KEMU ITUKUTUKU

Cava e okati kina? Qori na nona vakayagataka vakatawadodonu e dua na kemu itukutuku me lawaki kina se butako.

E tarai ira vakacava na lewenivanua? E rawa nira vakayagataka na daubutako na keda itukutuku mera rawata kina nodra kad ni dinau, dinau se dolava e dua na akaude vou. Oti era sa qai binia tu e levu na dinau ena yacamu! Ke o bokoca mada ga na dinau qori, ena maka ca tu ga na yacamu ena dua na gauna balavu. E tukuna e dua a butakoci na kena itukutuku: “Ke o sega ni dau sauma vinaka na nomu dinau ena vakaleqa na ka kece o na via cakava—e vinaka cake mo vakayalia na nomu ilavo.”

Cava o rawa ni cakava?

  • Taqomaka na itukutuku e sega ni dodonu me kilai. Veisautaka e veigauna na nomu password ke o vakacuru ilavo se volivoli  ena internet, vakabibi ni o vakayagataka na komipiuta ena sitoa ni internet. Me vaka sa vakamacalataki oti mai, qarauna eso na imeli e dau vinakati kina mo biuta na kemu itukutuku e sega ni dodonu me kilai.

    O ira na dau butakoca na kemu itukutuku era sega ni vakayagataka wale ga na komipiuta. Era na saga mera kila na veika vakaivola o taukena, me vaka na nomu ivola tukutuku ni baqe, jeke, kad ni dinau, kei na so na naba e dau vakarautaka na matanitu mo tauri lavo kina. Maroroya vinaka na itukutuku kece qori, ke o kila ni o na sega ni vakayagataka tale e vinaka mo vakama se basuraka. Ke o siqema ni yali se butakoci eso na ka vakaivola, ripotetaka ena kena gauna totolo duadua.

  • Dikeva wasoma nomu akaude. E tukuna na FTC: “Ni o dikeva wasoma na nomu akaude, ena sega ni butakoci na kemu itukutuku. Ena yaga sara ke o kidava ni dua e via butakoca tiko na kemu itukutuku.” Mo dikeva gona e veigauna na nomu akaude, saga tale ga mo raica eso na ilavo e musu vakatawadodonu. Ke rawa, lai kerea e dua na ripote ni nomu kad ni dinau vei ratou na kena vakailesilesi, qai raica na vanua kece o vakayagataka kina na nomu kad ni dinau.

Sa dredre na veinuitaki nikua. O ira mada ga era dau qaqarauni, era vakaleqai tale ga ena basulawa. Ia ena yaga sara ke da muria na ivakasala vuku ena iVolatabu: “Mo kua ni biuta, ena taqomaki iko. Mo taleitaka, ena karoni iko.” (Vosa Vakaibalebale 4:6NW) Eda marau ni yalataka na iVolatabu ni na oti na basulawa.

Sa Voleka ni Muduki na Basulawa

Na cava meda nuidei kina ni na muduka na Kalou na basulawa? Dikeva mada qo:

  • E vinakata na Kalou me muduka na basulawa. “Ni sai au ko Jiova ka’u sa vinakata na lewa dodonu; ka’u sa cata na ka sa kau tani vaka tawa dodonu.”—Aisea 61:8.

  • E tu vua na kaukaua me muduka na basulawa. “Sa uasivi ko koya e na kaukauwa. Kei na caka dodonu, ka ni sa vutu ni valavala dodonu.”—Jope 37:23.

  • E yalataka ni na vakarusai ira na tamata ca qai vakabulai ira na yalododonu. “Ni na muduki tani na daucaka ca.” “Era na taukena na vanua ko ira na yalododonu, ka tiko kina ka sega ni mudu.”—Same 37:9, 29.

  • Sa yalataka vei ira nona tamata yalodina e dua na vuravura vou ni vakacegu. “Ko ira na yalomalumalumu era na taukena na vanua; Ka na daumarau tiko e na veivakacegui vakaidina.”—Same 37:11.

Vakacava e uqeti iko na vosa kece qori? Ke vakakina, e bibi mo dikeva vinaka na iVolatabu mo kila kina e levu na ka me baleta na inaki ni Kalou vei keda na kawatamata. E sega tale ni dua na ivola e uasivia na ivakasala yaga ena iVolatabu. Na iVolatabu duadua ga e vakarautaka na nuinui ni na sega tale na basulawa ena gauna se bera mai. *

E yalataka na Kalou e dua na vuravura vou ni vakacegu ena sega kina na basulawa

^ para. 5 Sa veisau eso na yaca.

^ para. 22 E levu vei ira na vakasagai era kilai ira na cakava na ivakarau qori. Me ikuri ni ivakamacala, raica na ulutaga “How Can I Protect Myself From Sexual Predators?” ena tabana e 228 ni ivola Questions Young People Ask—Answers That Work, Volume 1. O rawa ni raica na ivola qo ena www.jw.org.

^ para. 44 Me ikuri ni ivakamacala me baleta na ivakavuvuli bibi ena iVolatabu, raica na ivola Na Cava Sara Mada e Kaya na iVolatabu? Era na solia wale vei iko na iVakadinadina i Jiova na ivola qori, se rai ena www.jw.org.