Raica sara na lewena

Raica na lewenivola

 WASE 5

Kaukaua me Bulibuli​—“O Koya ka Bulia na Lomalagi, kei Vuravura”

Kaukaua me Bulibuli​—“O Koya ka Bulia na Lomalagi, kei Vuravura”

1, 2. E kilai vakacava ena ibulibuli ni matanisiga na kaukaua e tu vei Jiova?

CAVA e yaco ni o lai duri tu ena yasa ni bukawaqa mo tatalai ena dua na bogi batabata? O dodoka yani na ligamu me veirauti ga na kena yawa mai na buka, mo marautaka kina na katakata ni irara. Ke o rui volekata tale na buka, o na sega ni vosota rawa na katakata. Ke o rui yawa mai, e rawa ni tarai iko tale na batabata ni bogi.

2 E tiko e dua na “bukawaqa” e dau vakatakata na yagoda ena siga. Na “bukawaqa” oya e 150 na milioni na kilomita na yawa ni vanua e caudre sara tiko mai kina! * Sa na dua mada ga na ka na kaukaua ni matanisiga, nida mai vakila sara tiko yani oqo na kena katakata! Ia, sa bau veirauti vinaka sara ga na yawa ni vanua e toka yani kina na noda vuravura ni sowiri wavokita tiko na lovo katakata vakaitamera oqo. Ke volekata tale yani na matanisiga, ena buta kece na wai e tu e vuravura ra qai cawa tani yani; ke yawa tale, era na cevata. Na ituvaki ruarua oqo ena sega ni rawa kina ni dua na ka e bula e vuravura. Vakasamataka tale mada na totoka ni matanisiga me ivurevure ni rarama me rawa kina na bula e vuravura. E sega na benu e kaburaka ni vakacila mai na kena rarama, e nuitaki na matanisiga, qai dau vakacegui keda.​—Dauvunau 11:7.

E “vakarautaka na rarama kei na mata-ni-siga” o Jiova

3. Na ka dina cava eda vulica mai na matanisiga?

3 Ia, e levu era vakawaletaka na matanisiga, e dina ni vakatau kina nodra bula. Era lecava na ka e rawa nira vulica mai na matanisiga. E kaya na iVolatabu me baleti Jiova: “O ni a vakarautaka na rarama kei na mata-ni-siga.” (Same 74:16) Io, e  dokai o Jiova, “o koya ka bulia na lomalagi, kei vuravura,” ena vuku ni matanisiga. (Same 19:1; 146:6) Ia, oqo e dua wale ga vei ira na bilioni vakabilioni na ibulibuli era ciri tu mai lomalagi e rawa nida vulica kina na kaukaua vakaitamera e tu vei Jiova. Meda dikeva mada e so vei ira na ibulibuli oqo, oti eda na qai lesuvi vuravura mai kei na so na ka era bula tu kina.

“Ta Cake, ka Rai Yani”

4, 5. E vakacava sara mada na kaukaua kei na igu ni matanisiga kei na kena levu, ia vakacava ke da vakatauvatana kei na so tale na kalokalo?

4 De dua o sa kila ni noda matanisiga e wili tale ga me kalokalo. E kena irairai ni ka vakaitamera sara ga o koya ni o vakatauvatana kei ira na kalokalo o dau raica ena bogi, baleta ga ni voleka mai vei keda. E vakacava sara mada na kena kaukaua, se igu e tiko vua? Na katakata ena uto ni matanisiga e rauta ni 15,000,000 na dikiri (°C). Kaya mada ke o taura mai e dua na tiki ni uto ni matanisiga me vaka beka na levu ni dua na matanisuka mo qai mai biuta e vuravura, ena rivarivabitaki ga na nomu bula veitalia mada ga ke 140 na kilomita na yawa ni vanua o tu yani kina! Ena veisekodi, e kaburaka mai na matanisiga na igu e tautauvata kei na kacabote ni drau vakamilioni na bomu niukilia.

5 Dua na ka na vakaitamera ni matanisiga. E rawa mada ga ni  vakalevutaki vaka 1,300,000 na noda vuravura me rau qai tautauvata! Kena ibalebale beka oqo ni matanisiga e sa bau dua sara ga vei ira na kalokalo vakaitamera? Sega sara, era vakatoka na matanisiga na daudikeva na maliwalala me yellow dwarf (somidi dromodromo); baleta ni rui lailai ni vakatauvatani kei na vo ni kalokalo. E vola na yapositolo o Paula ni ‘duidui na lagilagi ni kalokalo yadua.’ (1 Korinica 15:41, VV) De dua a sega ni kila taucoko sara o koya na ibalebale ni ka a vola. Ia, sa laurai nikua ni tiko e dua na tama ni kalokalo vakaiyanaqa. Na kalokalo oqo kevaka mada ga e toka ena vanua e toka kina na matanisiga, sa na tiko tale i loma na noda vuravura. E dua tale ke toka tale ga mai ena itokatoka ni matanisiga e rawa ni sivita na noda vuravura lai yaco sara ina vuravura e vakatokai o Saturn​—sa bau yawa mada ga o Saturn mai na noda vuravura. Ni vuka yani e vuravura e dua na waqavuka ni maliwalala, na kena totolo e vakavasagavulutaki na totolo ni sicini ni dakai, e qai yaco yani i Saturn ni oti e va na yabaki!

6. E vakarawarawataka vakacava vei keda na iVolatabu meda kila ni levu cake sara na iwiliwili ni kalokalo mai na kena e rawa nida raica?

 6 Eda qoroqoro nida vakasamataka na levu ni veikalokalo, ia e sa qai vakasakiti sara na kedra iwiliwili. E vakaraitaka na iVolatabu ni sega ni wiliki rawa na kalokalo ena kedra levu, era vaka “na nuku ni matasawa.” (Jeremaia 33:22) Kena ibalebale oqo ni dua na ka na levu ni kalokalo eda sega ni raica rawa na tamata. Ke dua mada ga na dauvola iVolatabu me vakataki Jeremaia e dagava na lomalagi me wilika na kalokalo e raica rawa, ena wilika beka ga e tolu na udolu, ni oqori ga na ka ena rawa ni raica na matada ke bogi buto qai draki vinaka. Na iwiliwili oya ena via vaka ga na levu ni mataninuku o takiva ena qeteqete ni ligamu. Io, e sega ga ni wiliki rawa na levu ni kalokalo, me vaka ga na kena sega ni wiliki rawa na nuku ni matasawa. * O cei ga e rawa ni wilika?

“Sa kacivi ira kecega e na yacadra”

7. (a) Vica beka na kalokalo e tiko ena noda isoso kalokalo, ia vakacava sara mada na levu ni iwiliwili oqori? (b) Nira sega ni vakadeitaka rawa na dau dikeva na maliwalala na iwiliwili ni isoso kalokalo, na cava e dusia? Cava eda vulica e ke ena veika e bulia o Jiova ena nona kaukaua?

7 E sauma na Aisea 40:26: “Dou ta cake, ka rai yani; ko cei ka bulia na ka oqori? ka sa kauta vakamataivalu mai na kedrai vavakoso? sa kacivi ira kecega e na yacadra.” E kaya na Same 147:4: “Sa wilika ko koya na kedrai wiliwili na kalokalo.” Ia, e vica “na kedrai wiliwili na kalokalo”? Sega ni taro rawarawa oqo. Ena noda isoso kalokalo mada ga, na yacana na Milky Way, era nanuma na dau dikeva na maliwalala ni tiko kina e sivia ni 100 na bilioni na kalokalo. * Ia, e levu tale tu na isoso kalokalo, e so na isoso kalokalo e levu cake sara na iwiliwili ni kena kalokalo. Ia, e vica sara tu mada na isoso kalokalo? E so na dau dikeva na maliwalala era cakacakataka ni na via 50 na bilioni. E so tale era nanuma ni  na via yacova sara yani na 125 na bilioni. E sega gona ni rawa nira vakadeitaka sara na kenadau na iwiliwili dina ni isoso kalokalo, sa qai vakacava sara na iwiliwili dina ni vica vata na bilioni na kalokalo era tiko ena dua na isoso kalokalo! Ia, e kila na iwiliwili oqori o Jiova. Kuria oya ni vakayacani ira yadua sara ga!

8. (a) O na vakamacalataka vakacava na levu ni noda isoso kalokalo na Milky Way? (b) Sala cava e lewa kina o Jiova nodra veitosoyaki na veika e bulia era tu e lomalagi?

8 Eda na qai qoroi Jiova ga vakalevu nida vakasamataka na levu ni isoso kalokalo. Na totolo ni rarama e sa bau dua na ka. E rawa ni ciciva e 300,000 na kilomita ena dua bulu na sekodi. Ia, ke dua na rarama e takosova noda isoso kalokalo na Milky Way ena totolo oya, ena taura e 100,000 na yabaki me qai yaco i yasana adua! Ia, e so na isoso kalokalo era levu cake sara. E kaya na iVolatabu ni o Jiova e “birika na lomalagi” vakaitamera me vaka beka ga e dua e tevuka na isulu. (Same 104:2) E tuvana tale ga na nodra veitosoyaki na nona ibulibuli oqo. Mai na kuvu somidi e dau veicaginayaki ena kedra maliwa na veikalokalo me yacovi ira na isoso kalokalo vakaitamera, na nodra sowiri kece e vakatau tiko ena lawa e sa virikotora oti tu na Kalou me baleti ira. (Jope 38:31-​33) Era vakatauvatana kina na saenitisi na maqosa ni nodra veitosoyaki na veika buli mai lomalagi kei na dua na matameke vakaitamera era toso vata ena maqosa! Ia, qai vakasamataki koya mada e bulia na veika oqo. Sega ni vakabekataki ni o na dokai koya sara ga ena vakaitamera ni kaukaua e tu vua, me vaka eda vakadinadinataka ena ka e bulia!

‘Bulia na Vuravura ena Nona Kaukaua’

9, 10. Eda raica vakacava na kaukaua i Jiova nida vakasamataka na vanua e biuta kina na noda vuravura kei na kena veikalokalo, me vakataki Jupiter, kei na vula?

9 E laurai votu tale ga na kaukaua ni Kalou ena noda itikotiko, na vuravura. E sega ni vakamelei rawa na vanua e biuta koto kina noda vuravura, nida vakasamataka na levu ni vanua e lomalagi e rawa ni biuta kina. Era vakabauta na saenitisi ni isoso kalokalo tale e so e sega ni rawa kina na bula. Na vo mada ga ni vanua ena noda isoso kalokalo e sega ni rawa tale ga kina na bula. Na lomana donu e buroro kina na kalokalo, qai vutucoqa ena biau  livaliva rerevaki, dau wasoma tale ga nodra vovoleka ni coqa e kea na veikalokalo. Na tutuna e sau e sega kina e levu na ka e gadrevi me rawa kina na bula. Ia na noda vuravura kei na kena veikalokalo era toka donu sara ga.

10 E taqomaki o vuravura mai na dua tale na vuravura levu​—o Jupiter​—e dina ni toka mai vakayawa. Na levu kei Jupiter e rawa ni vakaduanaudolutaki vakacaca o vuravura rau qai tautauvata, qai kaukaua sara na idre e toka vua. E veitaqomaki vakacava? E dau dreta se kolotaka tani na veika e so e dau vuka se lutu vakasakasaka mai maliwalala. Ke sega o Jupiter, era kaya na saenitisi ni rawa ni vaka10,000taki na levu ni ka era coqa se lutuma mai noda vuravura. Ia, na yasa ni noda vuravura ga e toka kina na vula, e rawa nida kaya ni oqo e dua na vu ni kalougata kei vuravura. E sega ni rairai totoka wale ga na vula, se noda cina ni bogi buto, o koya sara ga e vakavuna me dei toka na taiki ni noda vuravura. Na taiki sara ga oqo e veiveisau rawa kina na draki e vuravura, da bula rawa kina o keda kei na vo ni veika bula.

11. Ena sala cava e taqomaka kina noda vuravura na maliwalala?

11 E laurai na kaukaua i Jiova kei na nona maqosa ni bulibuli ena cava ga e rawa nida vakasamataka me baleta na noda vuravura. Dua mada na kena ivakaraitaki na maliwalala, ni vaka tiko e dua na ilati. Levu na mataqali rarama e vakacila mai na matanisiga, na rarama e yaga vei keda, na rarama tale ga e rawa ni vakaleqai keda. Ia, ni yacova mai na vanua sara e cake ena noda maliwalala na rarama dauveivakarusai oqo, era sa dau qai veiwaki kei na cagi na oxygen, lai basika kina e dua na ilati e vakatokai na ozone. Na ilati oqo e sa qai dau tarova na rarama dauveivakarusai e solia mai na matanisiga. O koya gona, na noda vuravura e sa tu vata ga kei na kena iovi se itataqomaki!

12. Cava eda vulica ena italetale ni wai me baleta na kaukaua ni bulibuli i Jiova?

12 Oya e dua wale mada ga na ka vakasakiti me baleta noda maliwalala, na vanua era veicurumaki kina na kasi e veirauti vinaka sara ga mera bula kina na ka bula e vuravura. E dua tale na italetale ni wai. Ena veiyabaki, na wai e dau cawa cake mai wasawasa kei na veiuciwai ena kaukaua ni matanisiga e rawa ni vakasinaita e dua na taqe e sivia e 70 na kilomita na kena raba, kena titobu,  kei na kena cere. Na wai oqo e dau qai lai kumukumuni me o, kauti koya sara yani na batinicagi. E sowiri tiko i lagi na wai oqo me yacova ni sa savasava, oti sa qai tau mai me uca, se uca cevata, mai vakasuasuataka tale yani na dela i vuravura. Me vaka ga e kaya na Dauvunau 1:7: “Sa dave tiko ki waitui na uciwai kecega; ia sa sega ni sinai na wasawasa; ki na tikina sa daudave maikina na veiuciwai, sa daulesu tale kina.” O Jiova duadua ga e rawa ni vakarautaka e dua na italetale vakasakiti vaka oqo.

13. E vakadinadinataki vakacava na kaukaua ni Kalou ena veika e bula e dela i vuravura kei na loma ni qele?

13 Eda rawa ni vakadinadinataka ena kabula kece ga eda raica na kaukaua e tu vua na Dauveibuli. Eda raica nona kaukaua ena vunikau vakaiyanaqa na sequoia era tubu sivita sara na vale taba30, vaka kina ena co somidi ni wai era buroro tu ena boto ni sauloa, na co era kaburaka mai vakalevu na oxygen, na cagi eda bula kina na tamata. Na qele mada ga eda butuka tu e vutucoqa ena kabula​—na veimataqali baca, karou, kei na kabula lalai sara, era cakacaka vata vakamaqosa me bulabula kina na qele.

14. Na kaukaua vakaiyanaqa cava e ologi koto ena atomi somidi?

14 Sega ni vakabekataki tale ni o Jiova e ‘bulia na vuravura ena nona kaukaua.’ (Jeremaia 10:12) E kilai sara mada ga na kaukaua ni Kalou ena veika somidi sara. Kena ivakaraitaki, ke kabi vata e duanamilioni na atomi, na gacagaca somidi duadua ni veika buli, na kena raba ena sega ga ni yacova na vavaku ni dua bulu na drauniulu. Kevaka mada ga e vakalevutaki e dua na atomi me vaka na levu ni dua na vale taba14, na utona ena vaka na levu ni dua na mata ni masima ena ikavitu ni tabavale. Ia, na uto ni atomi somidi oqo e vu sara tiko ga ni igu vakaiyanaqa e dau veivakarusai ena iyaragi niukilia!

“Na Ka Kecega sa Cegu Rawa”

15. Ni cavuti ira na manumanu kila o Jiova, na cava e via vakavulica vei Jope?

15 E vakadinadinataki tale ga na kaukaua ni Kalou ena veimataqali manumanu era tu e vuravura. E vola na ika148 ni Same na veika e vuqa era vakavinavinakataki Jiova, na tikina e 10 e tukuni ira tale ga na “manumanu kila, kei na manumanu lasa kecega.”  O keda na tamata e dodonu meda qoroi koya na Dauveibuli, oqo e dua na vuna a vosa kina vei Jope o Jiova me baleti ira na manumanu me vaka na laioni, asa kila (se, zebra), bulumakau kila, piimoci (se, hippopotamus), kei na livaiacani (vakabauti ni korokotaile). Cava e via vakabibitaka o Jiova? Ke sa rawa vua na tamata me qoroya na manumanu kila, vakadomobula, qai vakarerevaki vaka oya, me qai vakacava nona raici koya e buli ira?​—Jope, wase 38-​41.

16. E veivakadrukai vakacava e so na manumanu vakatabana e bulia o Jiova?

16 Na Same 148:10 e cavuti ira tale ga na “manumanu vuka” se “manumanu vakatabana” (NW). Vakasamataka mada na kedra veimataqali! E tukuna vei Jope o Jiova ni ositiriji e “beca na ose kei koya sa vodoka.” Me cava tale, e sega beka ni rawa ni vuka na manumanu e 2.5 na mita oqo na kena balavu, ia e rawa ni ciciva e 65 na kilomita dua na aua, e dua mada ga nona ikalawa e rawa ni yacova e 4.5 na mita! (Jope 39:13, 18) Ia, na albatross e levu ga na gauna e vukatubu tu i macawa, me vukaca na veiwasawasa. Sa rauta me via 3 na mita na balavu ni tabana. E rawa ni vakatubutubu tu me vica vata na aua, sega mada ga ni yavalata na tabana. Ena yasana adua, na bee hummingbird, na manumanu vuka lailai duadua e vuravura e lima ga na sedimita na kena balavu. Ia, e rawa ni roba vaka80 na tabana ena dua wale ga na sekodi! E talei dina na saravi ira, e rawa nira vuka vakasukasuka se tu vakadua e macawa me vaka na elikoputa.

17. E vakacava na levu ni tavuto e vakatokai na blue whale? Na cava e rawa nida kaya nida vakasamataka na ika kei na manumanu e bulia o Jiova?

17 Na Same 148:7 e kaya ni o ira sara mada ga na manumanu lelevu ni “wai titobu” era vakavinavinakataki Jiova. Vakasamataka mada na ika e nanumi ni manumanu levu duadua ena noda vuravura, na tavuto e vakatokai na blue whale. Na manumanu levu ni “wai titobu” oqo e rawa ni sivia na 30 na mita na kena balavu. Na kena bibi e rawa ni tautauvata kei na bibi ni 30 na elefaniti lelevu. Na bibi mada ga ni yamena e tautauvata kei na bibi ni dua na elefaniti. Na levu ni utona e vaka na levu ni dua na motoka lailai. Na utona vakaitamera oqo e pamu ga vaka9 ena dua na miniti​—e veibasai sara kei na uto ni hummingbird, ni rawa ni  pamu vaka1,200 ena dua ga na miniti. Na levu mada ga ni dua na salanidra ni tavuto vakaitamera oqo e rawa tale ni qasi e loma e dua na gonelailai. E uqeti dina na lomada meda cavuta tale ga na malanivosa e tini kina na Same: “Me vakavinavinaka vei Jiova na ka kecega sa cegu rawa.”​—Same 150:6.

Vuli Mai na Kaukaua i Jiova me Bulibuli

18, 19. E vakacava sara mada na levu ni ka bula e bulia o Jiova e dela i vuravura? Cava eda vulica e ke me baleta nona lewa?

18 Na cava eda vulica ena nona vakayagataka o Jiova nona kaukaua me bulibuli? Eda galu ga ena veimataqali ka buli e rawa nida vakasamataka. A kaya ena qoroqoro e dua a vakaitavi ena volai ni Same: “I Jiova, sa ka levu vakaidina na nomuni cakacaka! . . . Sa roboti vuravura na nomuni yau.” (Same 104:24) Sega ni dua e vakalasuya rawa na vosa oqo! Era vakabauta e so na dau vakadidike nira bula tu e vuravura e sivia ni duanamilioni na mataqali ka bula; e so tale era kaya ni 10 na milioni, e so era kaya ni 30 na milioni, e so era kaya ni levu cake sara. Ni vakasamataka na tamata na veika vovou me bulia, lakolako ga sa tao, sa sega ni kila se cava tale me cakava. E duatani o Jiova, e sega ni vakaiyalayala na ka e vakasamataka me bulia, e sega tale ga ni vakaiyalayala na kaukaua e tu vua me bulia kina.

19 Eda vulica mai na ka e bulia o Jiova ena nona kaukaua ni o koya ga e Turaga Sau. Na vosa sara mada ga, “Dauveibuli,” e vakaduiduitaki Jiova mai na ka kece e lomalagi, vaka kina e vuravura, ni ka kece oqo era nona “ibulibuli.” O koya sara mada ga na  Luve i Jiova e dua bau, na nona “matai daucakacaka” ena gauna a bulibuli kina, a sega ni vakatokai koya vakadua na iVolatabu me Dauveibuli. (Vosa Vakaibalebale 8:30; Maciu 19:4) E tukuni koya ni “ulu ni veika buli kece ga.” (Kolosa 1:15, VV, neitou na matanivola kala.) E Dauveibuli duadua ga o Jiova, o koya duadua e tu vua na dodonu me Turaga Sau ni lomalagi kei na vuravura.​—Roma 1:20; Vakatakila 4:11.

20. Ena vakasama cava e vakacegu kina o Jiova ena nona bulibuli?

20 Sa cegu beka o Jiova mai na nona vakayagataka nona kaukaua me bulibuli? E kaya na iVolatabu ni ono na siga a bulibuli kina na Kalou, “a sa vakacegu ko koya e na kenai kavitu ni siga mai na nona cakacaka kecega.” (Vakatekivu 2:2) E vakaraitaka na yapositolo o Paula ni ikavitu ni siga oqo e vica na udolu na yabaki na kena dede, baleta ni se cici tiko ga mai ena nona gauna. (Iperiu 4:3-6) Ia, nona “vakacegu” oqo o Jiova e vakaraitaka beka ni sa sega sara ga ni qai dua na ka e cakava tale? Sega, e cakacaka tiko ga o Jiova. (Joni 5:17) Nona kaya gona ni cegu mai na nona cakacaka e vakaibalebaletaka nona sa vakaotia na nona cakacaka ni bulibuli e vuravura. Ia, se sega ni cegu o koya ena nona raica me vakayacori nona inaki, se cakacaka tiko ga. E okati me dua vei ira na cakacaka oqo na nona vakavuna na volai ni iVolatabu. Na nona cakacaka e okati sara mada ga kina nona kauta mai e dua na ka “buli vou,” me vaka eda na qai veivosakitaka ena Wase 19.​—2 Korinica 5:17.

21. Ena tarai ira vakacava me tawamudu na tamata yalodina na veika vakasakiti e bulia na Kalou ena nona kaukaua?

21 Ni sa na cava na gauna ni vakacegu i Jiova, sa na qai rawa ni kaya me baleta na nona cakacaka kece ga e vuravura ni “sa ka vinaka sara,” me vaka ga a cakava ni cava na ono na siga ni nona bulibuli. (Vakatekivu 1:31) Ena vakayagataka vakacava na nona kaukaua me bulibuli ni oti oya? Eda sa na waraka ga meda qai raica. Se cava ga e yaco, e dua ga na ka e macala: ena vakadrukai keda tu ga na veika vakasakiti e bulia na Kalou ena nona kaukaua. Ena tawamudu na noda na vulici Jiova tiko ga mai na veika e bulia. (Dauvunau 3:11) Na noda kilai koya ga vakavinaka, na noda qoroi koya tale ga​—sa da na qai toro voleka ga vua na Dauveibuli Uasivi.

^ para. 2 Me vakarawarawataka noda kila na yawa ni vanua oqo, vakasamataka mada ke o vodo motoka​—ke tasiri mada ga nomu motoka ena 160 na kilomita dua na aua me kua ni cegu, oti e duanadrau na yabaki o se bera ga ni yaco!

^ para. 6 Era nanuma e so nira a tu ena gauna vakaivolatabu e so na ka ni vakadodorairai. Era veiletitaka ni kevaka e sega, era qai kila tu ga vakacava o ira ena gauna oya na vakaitamera ni iwiliwili ni kalokalo, eda sega ni rawa ni wilika e matada? Na vakasama qiqo vaka oya e guilecavi sara tu ga kina o Jiova, o koya e vakavuna na volai ni iVolatabu.​—2 Timoci 3:16.

^ para. 7 Vakasamataka mada se na vakacava na dede ni nomu wilika e 100 na bilioni na kalokalo, ke o wilika e dua na kalokalo ena veisekodi​—me qai kua ni cegu, siga, bogi​—ena taura e 3,171 na yabaki!