Raica sara na lewena

Raica na lewenivola

Na Website ni iVakadinadina i Jiova

Digia na Vosa vakaViti

 WASE 13

“Sa Vinaka Sara na Lawa i Jiova”

“Sa Vinaka Sara na Lawa i Jiova”

1, 2. Na cava era dau beca kina na lawa e levu? Ia, eda na lomana vakacava na lawa i Jiova?

“NA LAWA e vaka e dua na qara sega ni vakabotona, e . . . tiloma na ka kece ga.” A laurai na vosa oqo ena dua na ivola a tabaki ena 1712. E vakadiloya o koya e vola na ivola oqo na tabana vakalawa baleta ni dau vakavuna na rube vakabalavu ni nodra kisi o ira era dau vinakata me yaco na lewa dodonu. So na gauna e lai qeavu tale nodra ilavo se bera ga ni dua na ka e caka. So na vanua e sa rui levu tale na ka me cakava e dua e via biuta vakalawa nona kudru, se rui levu na cakacaka vakatawadodonu, na veivakaduiduitaki, na veitotaki, kei na vosavosarua ena tabana vakalawa. Oqo e sa qai vakavuna na tete ni beci ni lawa.

2 Ia, me veibasai kei na ka e tukuni mai cake, vakasamataka na matavosa oqo a volai ena rauta na 2,700 na yabaki sa oti: “A ka vakaidina na noqu loloma ki na nomuni vunau [se lawa]!” (Same 119:97) Na cava e va sara kina qo na nona loloma na daunisame? Baleta na lawa e vakacaucautaka o koya e sega ni vu mai na dua na matanitu vakatamata, e vakavuna sara ga na Kalou o Jiova. Ni o vulica na lawa i Jiova, e rawa ni o qai vakila sara na ka a vakila na daunisame. Na vuli vaka oqo o na kila rawa kina na loma se vakasama i koya na Turaganilewa uasivi duadua.

Vunilawa Uasivi

3, 4. Vakaraitaka vakacava o Jiova ni o koya na Vunilawa?

3 E kaya vei keda na iVolatabu me baleti Jiova: “Sa dua bau na Vunilawa ka Turaganilewa.” (Jemesa 4:12, VV) Na veikalokalo mada ga era muria tu “nai valavala ni kena lewai na lomalagi.” (Jope 38:33) O ira sara mada ga na oba vakaoba na agilosi savasava ni Kalou era vakarurugi ena lawa ni Kalou, era vaka e dua na mataivalu, e so era lesi mera veiliutaki, so e sega, ia era tu vakarau kece mera qarava na dui itavi e vakacolata vei ira o Jiova.​—Same 104:4; Iperiu 1:7, 14.

4 Sa solia tale ga o Jiova na lawa ina kawatamata. Eda sucu kaya mai na lewaeloma, da rawa ni vakila kina na ka e vakadonuya o  Jiova kei na ka e vakacala. Na lewaeloma oqo e vaka tiko e dua na lawa e lomada, ni vukei keda meda vakaduiduitaka na vinaka mai na ca. (Roma 2:14) Erau a vakalougatataki na vuda ni a uasivi na nodrau lewaeloma, e vica ga na lawa lalai sa qai buli tale vei rau. (Vakatekivu 2:15-​17) Ia, na tamata ivalavala ca e dodonu me levu cake na lawa e vakarautaki vua me rawa ni dusimaki koya tiko ena nona cakava na loma ni Kalou. E dau solia o Jiova nona lawa vei ira na peteriaki me vakataki Noa, Eparama, kei Jekope, qai nodratou itavi me ratou vakadewataka ina nodratou dui vuvale. (Vakatekivu 6:22; 9:3-6; 18:19; 26:4, 5) Sa qai vakaraitaki koya o Jiova ni Vunilawa uasivi ena nona vakarautaka vei Isireli e dua na lawa tudei mera vakarurugi kece kina na lewenivanua, vakadewataka sara vei Mosese. Eda raica rawa ena lawa oqo na titobu ni lewadodonu i Jiova.

So na Tiki ni Lawa a Soli Vei Mosese

5. Sa rui vereverea beka na Lawa a soli vei Mosese, qai sivia na ka e okati kina? Vakamacalataka.

5 Era nanuma e so ni Lawa a soli vei Mosese e sa rui sivia qai vereverea. Na nanuma vaka oqori e sega sara ga ni dina. E 600 vakacaca na lawa era lewe ni Lawa a soli vei Mosese. Ra kaya e so ni sa rui sivia tale oqo, ia tei vakasamataka mada: Me qai yacova na icavacava ni ka20 ni senitiuri, na lawa ni matanitu o Mereke e sa robota e 150,000 na drauniveva. Ena veiyarua na yabaki, e dau buli vou e rauta ni 600 tale na lawa! E rawa gona nida kaya ni Lawa a soli vei Mosese e lailai wale sara ni vakatauvatani kei na ibinibini lawa buli vakatamata. Ia, na Lawa ni Kalou e okata na veibasoga ni bula e so e sega mada ga ni volekata yani vakalailai na lawa ni veimatanitu ena gauna oqo. Raica mada oqo e so na kena ivakaraitaki.

6, 7. (a) Na cava e sega ni vakatauvatani rawa kina na Lawa a soli vei Mosese kei na dua tale na lawa ni matanitu? Na cava e vakabibitaki duadua ena Lawa? (b) Era na vakaraitaka vakacava na Isireli nira doka na veiliutaki i Jiova?

6 Vakabibitaki ena Lawa na dokai ni veiliutaki i Jiova. Ena sala oqo e sega ni vakatauvatani rawa kina kei na dua tale na lawa ni matanitu na Lawa a soli vei Mosese. E vakabibitaki duadua kina na lawa oqo: “Mo ni rogoca, na Isireli: O Jiova na noda Kalou  ko Jiova sa dua bau: Ia mo ni lomani Jiova na nomuni Kalou e na lomamuni taucoko, kei na yalomuni taucoko, kei na nomuni kaukauwa taucoko.” Mera vakaraitaka vakacava na tamata ni Kalou nodra lomana na Kalou? Mera qaravi koya, mera vakamalumalumu ina nona veiliutaki.​—Vakarua 6:4, 5; 11:13.

7 Ena vakaraitaka e dua na Isireli nona doka na veiliutaki i Jiova ena nona rogoci ira era lesi mera liutaki koya. O ira na veiliutaki e lesi ira o Jiova era okati kina na itubutubu, ira na turaga digitaki, dauveilewai, bete, vaka kina o koya na tui. Vei Jiova, ni dua e beci ira na veiliutaki oqo e sa beci koya sara tiko ga. Ena yasana kadua, era na sotava na cudru i Jiova o ira era lesi mera veiliutaki ke ra cakava na ka e sega ni dodonu, se ra ivalavala vakasaurara vei ira na nona tamata. (Lako Yani 20:12; 22:28; Vakarua 1:16, 17; 17:8-​20; 19:16, 17) O koya gona, e dodonu me dokai ena yasana ruarua na veiliutaki i Jiova.

8. E tutaka vakacava na Lawa na ivakatagedegede savasava i Jiova?

8 E tutaka na Lawa na ivakatagedegede savasava i Jiova. Na vosa vakaiperiu e dau vakadewataki vakalevu me “savasava” e basika ena sivia e 280 na vanua ena Lawa a soli vei Mosese. Na Lawa oqo e rawa kina vei ira na tamata ni Kalou mera vakaduiduitaka na ka e savasava mai na ka e sega ni savasava, qai cavuta e rauta ni 70 na ka e rawa ni vakavuna me sega ni savasava e dua na Isireli. Na lawa oqo era cavuti kina na savasava vakayago, ka me laukana, bau wili kina na maroroi ni valelailai. Na lawa vaka oqo e yaga sara ga, ra qai vakila na muria na kena vinaka. * Ia, e tiko na kena inaki bibi sara​—me vakadonui ira tiko ga kina na lewenivanua o Jiova, mera kua ni vakaitovotaki ira ena nodra itovo lolovira na veimatanitu era tiko tikivi ira. Dikeva mada e dua na ivakaraitaki oqo.

9, 10. Na cava e tukuna na Lawa me baleta na veiyacovi, kei na vakasucu? Ia na vinaka cava e kauta mai na lawa vaka oqo?

9 E tukuni vakamatata ena Lawa a soli vei Mosese ni rau na  okati me rau tawasavasava sara mada ga e rua na vakamau erau veiyacovi, se dua na tina e vakasucu. E tukuni tale ga na dede ni gauna mera tawasavasava kina. (Vunau ni Soro 12:2-4; 15:16-​18) Na lawa oqo e sega ni beci kina na isolisoli savasava e solia vei keda na Kalou. (Vakatekivu 1:28; 2:18-​25) E tutaka ga na savasava i Jiova, qai taqomaki ira tiko na dauqaravi koya mai na ka e rawa ni vakadukadukalitaki ira. E vinaka meda nanuma e ke ni o ira na veimatanitu era bula veitikivi kei ira na Isireli e tiki bibi ni nodra sokalou na veika e baleta na veiyacovi kei na vakatubukawa. Vei ira na kai Kenani, e okati kina na nodra dau tu na yalewa kei na tagane saqamua ena valenisoro. Oqo e vakavuna na yaco ni ivalavala velavela kei na kena tete. Ena yasana kadua, na Lawa e vakatabuya na veika vaka oqo me taqomaki kina na veiqaravi vei Jiova me savasava tiko ga. * Ia, e levu tale na kena yaga.

10 O ira na lawa oqo era vakavulica e dua na ka dina bibi. * Ena sala cava e vakadewai kina na ivalavala ca i Atama mai na dua na itabatamata ina dua tale? Sega li ni dewa ena veiyacovi kei na vakasucu? (Roma 5:12) Io, na Lawa ni Kalou e vakadeitaka tale vei ira nona tamata na kena sega ni yali rawa na ivalavala ca. O keda kece li eda sucu ivalavala ca. (Same 51:5) E dodonu meda sereki mai na ivau ni ivalavala ca me rawa nida qai toro voleka vua na noda Kalou savasava.

11, 12. (a) E tokona na Lawa na ivakarau ni lewadodonu bibi cava? (b) Na cava e dua na tiki ni Lawa e vakarautaki me dodonu tu ga kina na lewa e tau?

11 E tokona na Lawa na lewadodonu i Jiova. Na Lawa a soli vei Mosese e tokona na raici vakatautauvata ni ka ena kena dau tau vakadodonu na lewa ena kisi ni veilewai. E kaya na Lawa: “Mei sau ni mate na mate, mei sau ni mata na mata, mei sau ni bati  na bati, mei sau ni liga na liga, mei sau ni yava na yava.” (Vakarua 19:21) O koya gona, ena kisi ni veilewai ni cala bibi me vaka na laba se butako, na itotogi e tau e dodonu me sota vinaka kei na cala e caka. Na ivakarau ni lewadodonu oqo e usutu sara ga ni Lawa taucoko, e vakamatatataka tale ga vei keda ena gauna oqo na vuna e rawa ni soli koya kina o Karisito Jisu me keda ivoli, me vaka e vakaraitaka na Wase 14.​—1 Timoci 2:5, 6.

12 E volai tale tu ga ena Lawa e so na ka me rawa ni dodonu tu ga kina na lewa e tau. Me kena ivakaraitaki, e dodonu me tiko e rua na ivakadinadina me ivakadei ni dua na veibeitaki. Na itotogi ni itukutuku lasu ena mataveilewai e bibi sara. (Vakarua 19:15, 18, 19) E vakatabui tale ga na veivaqumi kei na cakacaka vakailawaki. (Lako Yani 23:8; Vakarua 27:25) Ena nodra bisinisi sara mada ga na tamata ni Kalou, e dodonu mera totaka tiko ga na ivakatagedegede cecere ni lewadodonu i Jiova. (Vunau ni Soro 19:35, 36; Vakarua 23:19, 20) Na Lawa cecere qai vakasakiti oqo, e dua dina na ka ni veivakalougatataki ina matanitu o Isireli!

Lawa Era Vakabibitaka na Yalololoma kei na Veinanumi

13, 14. Na cava e vinaka kina vei koya e butako kei koya e butakoci na Lawa?

13 Sa rui kaukaua beka na Lawa a soli vei Mosese, e sega kina na yalololoma? Sega sara! A uqeti o Tui Tevita me vola: “Sa vinaka sara na vunau i Jiova.” (Same 19:7) E sega ni lecava o koya ni Lawa oqo e vakabibitaka sara ga na yalololoma kei na veinanumi. Ena sala cava?

14 Na lawa ni so na vanua nikua, e vaka me taqomaki ira tale na daubasulawa, sega soti o ira na vakaleqai ena basulawa. Me kena ivakaraitaki, era na bala tu beka i valeniveivesu o ira na daubutako. Ia, o ira na butakoci nodra iyaya e sa sega ni qai vakasukai vei ira na ka e butakoci, kena veibasai nira sa qai mai saumi ivakacavacava tale tiko mera lai vakavaletaki kina na daubasulawa, ra vakani tale ga. E Isireli makawa, a sega kina na valeniveivesu me vaka e sa tu nikua. E tiko ga na iyalayala ni itotogi e  vakatara na Lawa. (Vakarua 25:1-3) Na daubutako e dodonu me sauma lesu na ka e butakoca. Sa qai tiko tale na ikuri ni ka me sauma. Me vica? E vakatau. E kena irairai ni soli vei ira na turaganilewa mera raica e so tale na ka me baleti koya e cala, me vaka na nona veivutuni. Oya beka na vuna e lailai kina na ka e lavaki me sauma e dua e butako me vaka e volai ena Vunau ni Soro 6:1-7, mai na kena e volai ena Lako Yani 22:7.

15. E laurai vakacava ena Lawa na lewadodonu kei na yalololoma ke dua e sega ni nakita nona veivakamatei?

15 E yalololoma na Lawa vei ira era sega ni nakita nodra cala. Me kena ivakaraitaki, e dina ni kaya na Lawa “mei sau ni mate na mate,” ia, ke dua e sega ni nakita nona veivakamatei, e rawa ni bula ke dro ina koro ni idrodro era tu e Isireli. Nira sa dikeva oti na turaganilewa matua ena koro ni idrodro na nona kisi, sa na qai tiko ga o koya ena loma ni koro me yacova sara nona mate na bete levu. Sa na qai rawa ni gole me lai bula ena vanua ga e vinakata. E vakila gona o koya na yalololoma ni Kalou. Ena gauna vata oya, e vakaraitaka kina na Lawa ni ka bibi na bula ni tamata.​—Tiko Voli mai na Lekutu 15:30, 31; 35:12-​25.

16. E taqomaka vakacava na Lawa na dodonu ni tamata yadua?

16 E taqomaka na Lawa na dodonu ni tamata yadua. Raica mada na sala e taqomaki ira kina na dinau tu. E vakatabuya na Lawa na curumi ni nona vale o koya e dinau tu me vesu beka mai kina na nona iyaya me ivakadei ni dinau. Ia, me tiko ga e tuba o koya e soli dinau, o koya ga e dinau me qai kauta mai tuba vua na iyaya me vesuki toka. Na sala oqo e dokai tiko ga kina na vale nei koya e dinau. Ke kauta o koya e soli dinau me ivakadei ni dinau na isulu nei koya e dinau, e dodonu me vakasuka mai ni bera ni karobo ni na rairai gadreva o koya e dinau me vakatakatai koya ena bogi.​—Vakarua 24:10-​14.

17, 18. Ena ka e vauca na ivalu, era duidui vakacava na Isireli mai vei ira na veimatanitu tale e so, ena vuku ni cava?

17 E vakalawataki sara mada ga na ivalu. Me kua ni yavutaki ena kocokoco kei na via rogo na nodra vala na tamata ni Kalou, ia mera mata ga ni Kalou ena “[i]valu i Jiova.” (Tiko Voli mai na Lekutu 21:14) Levu na gauna era na vakatadumata mada na Isireli  me rawa ni macala kina e dua na veidinadinati me kua na ivalu. Ke cata na veidinadinati e dua na vanua, sa ra na qai kabakoro na Isireli​—ia ena muri ga na lawa ni ivalu ni Kalou. O ira na tagane ena mataivalu ni Isireli e vakatabui mera kucuva na yalewa, se mera vakadave dra vakaveitalia. Dodonu sara mada ga mera doka na itikotiko, na vanua, mera kua ni vakabalea na nodra kau vuata na meca. * O ira na mataivalu ni veimatanitu tale e so era sega ni vauci ena dua na lawa ni vakatatabu vaka oqo.​—Vakarua 20:10-​15, 19, 20; 21:10-​13.

18 O loloma beka ni o rogoca ni so na matanitu era sa terenitaki ira tiko na gonelalai mera nodra sotia? Ia, e Isireli makawa, e sega ni vakatarai me curu ina mataivalu e dua e se bera ni yabaki 20. (Tiko Voli mai na Lekutu 1:2, 3) E rawa mada ga ni vagalalataki mai na mataivalu e dua na uabula ke tamata rerere. E vagalalataki tale ga mai na mataivalu e dua e se qai vakawati vou me dua na yabaki taucoko, me rawa kina ni raica na sucu ni dua na luvena ni bera ni butuka yani na buca rerevaki ni ivalu. Ena sala oqo, me vaka e kaya na Lawa, e rawa ni “vakamarautaka” tale ga kina na watina na tagane se qai vakamau.​—Vakarua 20:5, 6, 8; 24:5.

19. Na cava e okati ena Lawa mera taqomaki kina na yalewa, gone, veivuvale, yada, kei na luveniyali?

19 Na Lawa e taqomaki ira tale ga na yalewa, gone, kei na veivuvale, e raica na ka e baleti ira. E vakaroti ira na itubutubu mera karoni ira vinaka na luvedra, mera vakavulici ira tale ga ena veika vakayalo. (Vakarua 6:6, 7) E vakatabuya na veimoceri vakaveiwekani voleka, e kena itotogi na mate. (Vunau ni Soro, wase 18) E vakatabuya tale ga na veibutakoci, ni dau vakavuna na kavoro ni vuvale, kena beci kei na kena tiko yavavala. E qarauni ena Lawa na veika e baleti ira na yada kei na luveniyali, qai sega sara ni vakalaiva mera vakacacani.​—Lako Yani 20:14; 22:22-​24.

20, 21. (a) Na cava e vakatara kina na Lawa a soli vei Mosese me dua e vica tu na watina? (b) Me baleta na veisere, na cava e duidui kina na ka e tukuni ena Lawa mai na ka a qai vakalesuya mai o Jisu?

20 Ia, ena vuku ni tikina oqo, era na taroga beka kina e so se ‘Cava e vakatara kina na Lawa me dua e levu tu na watina?’ (Vakarua 21:15-​17) Dodonu meda raica na lawa vaka oqo me salavata kei na kena gauna. O ira era via vakalewa na Lawa a soli vei Mosese mai na rai kei na itovo ni gauna oqo era na sega ga ni taura rawa e so na tikina. (Vosa Vakaibalebale 18:13) Na ivakatagedegede i Jiova e se vakadeitaki sara mai na were o Iteni ni rau a vauci vata kina e dua ga na tagane kei na dua na yalewa. (Vakatekivu 2:18, 20-​24) Ia, ena gauna e mai solia kina o Jiova na nona Lawa vei ira na Isireli, sa vakawakana tu na ivalavala e so me vaka na nona vakawatitaka e dua e vica na watina. E kila vinaka o Jiova ni o ira na “tamata domoqa” oqo era na beca na lawa rawarawa sara mada ga me vaka na vakatabui ni qaravi matakau. (Lako Yani 32:9) Ia ena nona vuku, a sega ni digia o koya na gauna oya me veisautaka kina na veika kece e vauca na bula vakawati. Ia, kua ni guilecava ni a sega ni tauyavutaka o Jiova me dua e levu na watina. E vakayagataka ga na Lawa e solia vei Mosese me vakalawataki kina, me kua kina ni yaco na bula vakaloloma.

21 Na Lawa tale ga a soli vei Mosese e vakadonuya e so na yavu me biuta kina na watina e dua na tagane. (Vakarua 24:1-4) Kaya o Jisu ni a vakatara oqo na Kalou vei ira na Jiu ‘ena vuku ni nodra lomakaukaua.’ Ia, a vakatara ga vakalekaleka na Kalou. A qai vakalesuya mai o Jisu vei ira na nona imuri na ituvatuva a vinakata taumada o Jiova me baleta na bula vakawati.​—Maciu 19:8.

 E Vakauqeta na Lawa na Veilomani

22. Sala cava e vakabibitaka kina na Lawa a soli vei Mosese na loloma? Me vakaraitaki vei cei na loloma oqo?

22 Bau dua na lawa ni matanitu ni gauna oqo e vakauqeta na veilomani? Na Lawa a soli vei Mosese e vakabibitaka taudua sara ga na loloma. Ena ivola mada ga na Vakarua, e basika kina vaka20 vakacaca na vosa e dau vakadewataki vakalevu me “loloma.” Na ikarua ni ivakaro bibi duadua ena Lawa taucoko oya “mo lomana na kai nomu me vaka ko lomani iko.” (Vunau ni Soro 19:18; Maciu 22:37-​40) Mera vakaraitaka na loloma oqo na tamata ni  Kalou vei ira na kai nodra, vaka kina vei ira era tiko vulagi ena kedra maliwa, mera nanuma kina na Isireli ni o ira tale ga era a tiko vulagi ena dua na gauna. Mera lomani ira na dravudravua kei ira na vakaleqai, mera vukei ira vakayago, mera kua ni vakaisini ira ena kedra ituvaki vakaloloma. Era vakaroti mera nanumi ira mada ga na manumanu era dau cakacaka, mera qarauni ira tale ga.​—Lako Yani 23:6; Vunau ni Soro 19:14, 33, 34; Vakarua 22:4, 10; 24:17, 18.

23. Na cava a uqeti me vakayacora o koya a vola na ika119 ni Same?

23 Na matanitu cava tale e bau vakalougatataki ena dua na lawa vaka oqo? Sa rauta me vola na daunisame: “A ka vakaidina na noqu loloma ki na nomuni vunau [se, “lawa,” NW]!” Ia, na nona loloma oqo e sega ni vakila wale tiko ga. E uqeti koya me talairawarawa ina lawa oya, me bulataka. E kaya tale: “Au sa vakanananu kina [ena nomuni lawa] e na siga taucoko ka bogi.” (Same 119:11, 97) Io, e dau tikica na gauna me vulica kina na lawa i Jiova. Sega ni vakabekataki ni sa na qai tubu ga na nona loloma ni vakayacora oqo. Ena gauna vata oya, e tubu cake tale ga kina nona lomani koya na Vunilawa, na Kalou o Jiova. Ni o tomana tiko o iko nomu vulica na lawa ni Kalou, me toroi iko vakavoleka mada ga vei Jiova, na Vunilawa Uasivi, na Kalou lewadodonu.

^ para. 8 Me kena ivakaraitaki, e lavaki ena lawa me dau bulu na valelailai, mera biu vakatikitiki na tauvimate, kei na nona vuluvulu e dua e tara na yagomate. Na veika oqo e se qai siqemi wale tiko ga oqo na kedra yaga.​—Vunau ni Soro 13:4-8; Tiko Voli Mai na Lekutu 19:11-​13, 17-​19; Vakarua 23:13, 14.

^ para. 9 E dau tu ena nodra valenilotu na kai Kenani e so na rumu me baleta vakatabakidua na veiyacovi. Ia, e vakamatatataki ena Lawa a soli vei Mosese ni o ira era okati mera tawasavasava e sega ni rawa mada ga nira curuma na valenisoro. O koya gona, ni na okati e dua e veiyacovi me tawasavasava, e sega kina ni rawa ni taurivaki na veiyacovi me dua na tiki ni sokalou ena vale i Jiova.

^ para. 10 Na inaki bibi ni Lawa mera vakavulici kina na Isireli. E kaya na Encyclopaedia Judaica ni vosa vakaiperiu e dau vakadewataki me “lawa,” toh·raʹh, e kena ibalebale na “veivakavulici.”

^ para. 17 E kaya vakadodonu na Lawa: “Ni kakua ni vakacacana na kena kau sa dauvua.” (Vakarua 20:19) E kaya o Philo, e dua na Jiu vuku ena imatai ni senitiuri ena nona vakamacalataka tiko na lawa oqo, ni tawadodonu, e cala ena rai ni Kalou “me lai cudruvaka na tamata na kau kei na veika tale e so, nira sega ni kila e dua na ka.”