Raica sara na lewena

Raica na lewenivola

Na Website ni iVakadinadina i Jiova

Digia na Vosa vakaViti

 WASE 14

Yalodina ni Tokona Duadua ga na Matanitu ni Kalou

Yalodina ni Tokona Duadua ga na Matanitu ni Kalou

USUTU BIBI ENA WASE QO

Era sega ni vakavuravura na dauveiqaravi ni Kalou nira yalodina ena Matanitu ni Kalou

1, 2. (a) Na ivakavuvuli cava e dusimaki ira voli na imuri i Jisu me yacova mai nikua? (b) Era saga vakacava na meca mera vakawabokotaki keda? Vakacava e bau mana na nodra sasaga?

E DURI tu o Jisu ena mata i Pailato, na nodra turaganilewa levu duadua na Jiu. E cavuta ena gauna qori o Jisu e dua na ivakavuvuli e dusimaki ira nona imuri dina me yacova mai nikua. E tukuna: “E sega ni vakavuravura na noqu Matanitu. Ke vakavuravura na noqu Matanitu, era na vala na noqu tamata meu kua ni soli yani vei ira na Jiu. Ia e sega sara ga ni vu eke na noqu Matanitu.” (Joni 18:36) A rairai nanuma o Pailato ni sa qaqa ena nona vakadonuya me vakamatei o Jisu, ia e cala na nona nanuma ni a qai vakaturi o Jisu. Era saga na Empara ni matanitu o Roma mera vakawabokotaki ira na imuri i Karisito, ia e dreve na nodra sasaga. E tete kina na itukutuku ni Matanitu ni Kalou ena veimatanitu ena gauna ya.—Kolo. 1:23.

2 Ni tauyavu oti na Matanitu ni Kalou ena 1914, e guce na nodra sasaga na iliuliu ni mataivalu kaukaua e vuravura mera vakawabokotaki na tamata ni Kalou. Era sega ni tawasei keda rawa tale ga na veimatanitu kei na isoqosoqo vakapolitiki era vakaukauataki keda meda tokoni ira ena nodra veileti. Nikua, eda tu ena veiyasa i vuravura na vakarurugi ena veiliutaki ni Matanitu ni Kalou. Eda lewe ni mataveitacini e vuravura raraba, da qai dei ena noda tawaveitovaki ena veika vakapolitiki. Na noda duavata e ivakadinadina levu ni veiliutaki dina tiko na Matanitu ni Kalou, e dusimaki, vakasavasavataki, qai taqomaki keda tiko ga na kena Tui o Jisu Karisito. Dikeva mada na sala e vakayacora kina qori kei na so na irogo veivakayaloqaqataki ni noda qaqa ena veilewai nida saga tiko ga meda ‘kua ni vakavuravura.’—Joni 17:14.

Vakavotui e Dua na iLe Bibi

3, 4. (a) Na cava e yaco ni tauyavu oti na Matanitu ni Kalou? (b) E dau matata tu ga vei ira na tamata ni Kalou na veika me baleta na tawaveitovaki? Vakamacalataka.

3 Ni tauyavu oti na Matanitu ni Kalou, e cabolo mai lomalagi e dua na ivalu qai kolotaki sobu mai vuravura o Setani. (Wilika Vakatakila 12:7-10, 12.) E yaco tale ga e  vuravura e dua na ivalu era vakatovolei kina na tamata ni Kalou. Era vakadeitaka mera muria ga na ivakaraitaki i Jisu, mera kua ni vakavuravura. Ia e sega ni matata sara vei ira na ka kece e okati ena nodra sega ni vakaitavi ena veika vakapolitiki.

4 Kena ivakaraitaki, era uqeti na lotu vaKarisito ena ikaono ni ivola ni Millennial Dawn, * e tabaki ena 1904, mera kua ni vakaitavi ena ivalu. Sa qai vakamacalataka ni o koya e curu ena mataivalu me saga e dua na cakacaka e sega kina na veivakamatei. Ia ke guce na nona sasaga qori qai biu ena bucanivalu, me kua ni vakamatea e dua. E kaya ena gauna ya o Herbert Senior, mai Peritania, e papitaiso ena 1905: “Era veilecayaki na mataveitacini qai sega ni matata vei ira ke donu mera curu ena mataivalu, mera kua ga ni veivakamatei.”

5. Na cava e vakamatatataki ena Vale ni Vakatawa ni 1 Seviteba, 1915?

5 Sa qai vakamatatataki na nodra kila na tacida ena 1915. E kaya na Vale ni Vakatawa ni 1 Seviteba me baleta na vakatutu ena Studies in the Scriptures: “E lomatarotarotaki ke beci na ivakavuvuli vaKarisito ni curu ena mataivalu e dua, me kua ga ni veivakamatei.” Vakacava ke vakarerei e dua na lotu vaKarisito me lauvana ni sega ni vakaitavi ena mataivalu qai sega ni dara na kena isulu? E vakamacalataka na ulutaga: “Vakacava e vinaka meda mate nida yalodina vua na Tui ni Sautu nida sega ni beca na nona lewa? Se meda mate nida tokoni ira na tui vakavuravura da qai tawayalodina ena ivakavuvuli ni noda Tui vakalomalagi? Ena rua na ituvaki qori, ena vinaka sara meda mate nida yalodina vua na noda Tui vakalomalagi.” E via kaukaua toka na kena itautau, ia e qai tinia na ulutaga: “Qo e sega ni ivakaro, e vakatutu ga.”

6. Na cava o vulica ena ivakaraitaki nei Brother Herbert Senior?

6 Sa qai matata vei ira eso na mataveitacini ni cala nodra curu ena mataivalu ra qai bolea na kena itotogi. E tukuna o Herbert Senior, sa cavuti oti mai: “Au kila ni sega ni duidui na ivakavuvuli e vauci ena noqu vakasobura mai waqa na sicini ni dakai [sega ni wili me veivakamatei] kei na noqu vakacuruma na sicini ena dakai me vanataki.” (Luke 16:10) E mani curu e valeniveivesu o Brother Senior ni sega ni via curu ena mataivalu. Na tacida qori kei na va tale na mataveitacini ratou maliwai ira na le 16 era sega ni via curu ena mataivalu, wili kina eso mai na veilotu tale eso, era vesu tu ena valeniveivesu e Richmond, Peritania. E qai kau o Herbert kei na so tale ena vanua e katakata tu kina na ivalu e Varanise me ratou lauvana. Ia ni ratou sa yatuni me ratou lauvana, a qai veisau tale na kedratou itotogi me tini na yabaki e valeniveivesu.

“Au sa qai kila ni dodonu mera dauveiyaloni na tamata ni Kalou, ena gauna mada ga ni ivalu.”​—Simon Kraker (Raica na parakaravu 7)

7. Na cava sa qai matata vei ira na tacida ni tekivu na iKarua ni iValu Levu?

7 Ni tekivu na iKarua ni iValu Levu, sa qai matata vei ira  na tamata i Jiova na ibalebale ni tawaveitovaki kei na ka mera cakava mera muria kina na ivakaraitaki i Jisu. (Maciu 26:51-53; Joni 17:14-16; 1 Pita 2:21) Kena ivakaraitaki, e tukuni ena Vale ni Vakatawa ni 1 Noveba, 1939, ena ulutaga bibi na Neutrality (Tawaveitovaki): “E dodonu mera tawaveitovaki na tamata yalayala i Jiova nira veivaluvaluti na veimatanitu.” E kaya kina o Simon Kraker, a qai veiqaravi e muri ena valenivolavola liu e Brooklyn, Niu Yoka: “Au sa qai kila ni dodonu mera dauveiyaloni na tamata ni Kalou, ena gauna mada ga ni ivalu.” E veiganiti dina na gauna e vakarautaki kina na kakana vakayalo qori qai vakarautaki ira na dauveiqaravi ni Kalou ina veitusaqati kaukaua ena vakatovolei kina nodra yalodina ena Matanitu ni Kalou.

Vakarerei ena “Uciwai” ni Veivakacacani

8, 9. E vakayacori vakacava na ka e parofisaitaka na yapositolo o Joni?

8 A parofisaitaka na yapositolo o Joni ni na luaraka na wai e vaka na uciwai na gata o Setani na Tevoro, ni via vakawabokotaki keda na yalodina ina Matanitu ni Kalou ni tauyavu oti ga ena 1914. * (Wilika Vakatakila 12:9, 15.) E vakayacori vakacava na parofisai qori? Mai na veiyabaki ni  1920 me yacova mai nikua, era tusaqati vakalevu na tacida. Ena ikarua ni ivalu levu, e curu e valeniveivesu o Brother Kraker kei na so tale na mataveitacini ena vualiku kei Merika nira yalodina ni tokona na Matanitu ni Kalou. Ena gauna qori, e sivia e rua na ikatolu ni kaivesu era iVakadinadina i Jiova, era curu tu ena valeniveivesu e Merika nira sega ni vakaitavi ena ivalu ena vuku ni nodra vakabauta.

9 E saga na Tevoro kei ira na matataki koya meda tawayalodina na vakarurugi ena lewa ni Matanitu se mani vanua cava eda tu kina. Era kau na tacida e Aferika, Urope kei Merika ena mataveilewai ni nodra vanua kei na matabose e lewa na nodra belemauti na kaivesu. Nira dei tu ga ena nodra tawaveitovaki, era vesu, mokulaki ra qai vakamavoataki vakaca. Era vakila tale ga na tacida e Jamani na veitusaqati kaukaua nira sega ni vakarokorokotaki Itala se mera tokona na ivalu. Era vesu e voleka ni le 6,000 ena nodra valeniveivesu na Nazi ra qai mate kina e rauta ni le 1,600 na tacida mai Jamani kei na veimatanitu tale eso. Ia e sega ni vakawabokotaki keda rawa na Tevoro.—Mari. 8:34, 35.

“O Vuravura” e Tiloma “na Uciwai”

10. E vakatayaloyalotaki cei o “vuravura”? Na cava sa cakava ena vukudra na tacida?

10 E vakatakilai ena parofisai e volatukutukutaka o Joni ni “vuravura,” e vakatayaloyalotaki ira na vakaitutu se na ilawalawa era valataka na ka dodonu, ena tiloma na “uciwai” ni veitusaqati mera vukei kina na tacida. E vakayacori vakacava na parofisai qori? Ena veiyabaki ni oti na iKarua ni iValu Levu, e dau curu takoso na “vuravura” ena vukudra na yalodina ena Matanitu vakaMesaia. (Wilika Vakatakila 12:16.) Kena ivakaraitaki, era taqomaka na mataveilewai lelevu nodra dodonu na iVakadinadina i Jiova nira sega ni via curu ena mataivalu se vakaitavi ena soqo ni boletaki vanua. Meda dikeva taumada eso na veilewai era qaqa kina na tamata i Jiova nira sega ni curu ena mataivalu.—Same 68:20.

11, 12. Na cava rau sotava o Brother Sicurella kei Brother Thlimmenos? Na lewa cava e tauca na mataveilewai?

11 Merika. E susugi o Anthony Sicurella kei na lima na tacina ena vuvale iVakadinadina, qai papitaiso ni sa yabaki 15. Ni yabaki 21, a rejisita me dua na italatala ni lotu ena matabose e lewa na curu mataivalu. Oti e rua na yabaki, ena 1950, a kerea me veisautaki tale me sa kua ni italatala ni lotu ia me rejisitataki me dua e sega ni via curu ena mataivalu. E raica na Federal Bureau of Investigation (FBI) ni sega ni dua na kena leqa, ia e vakasuka na nona kerekere na Tabana ni Lawa. Ni oti e vica vata na veilewai, a qai rogoca na Mataveilewai Cecere e Merika na kisi ni veilewai nei Brother Sicurella. A veisautaka na vakatulewa ni mataveilewai e ra, qai talaca na kisi. Na lewa qori e yaga vei ira kece  na lewenivanua e Merika era sega ni via curu ena mataivalu.

12 Kirisi. Ena 1983, a curu e valeniveivesu o Iakovos Thlimmenos ni beitaki ni sega ni via dara na isulu ni mataivalu. A kere cakacaka me dua na daunifika ena gauna ga e sereki kina, ia e sega ni vakadonui baleta e beitaki ni a beca na lawa ena dua na gauna. E kauta na nona ile ena mataveilewai ia e sega ni rogoca na mataveilewai e Kirisi na nona kerekere. Ia sa qai kauta nona ile ena Mataveilewai ni Dodonu ni Lewenivanua e Urope (European Court of Human Rights). Ena 2000, era talaca na kisi na 17 na turaganilewa era lewe ni Mataveilewai levu duadua ni ECHR. Na lewa qori e vakaraitaka ni cala na veivakaduiduitaki. Ni bera ni tau na vakatulewa qo, e sivia e 3,500 na tacida e Kirisi era curu e valeniveivesu nira tawaveitovaki. Ia ena vuku ni vakatulewa e tauca na mataveilewai, e vakadonui kina e dua na lawa vou e Kirisi me bokoci na cala era beitaki kina na tacida. Ni dikevi tale na yavu ni vakavulewa e Kirisi, sa qai vakadeitaki na lawa e vakadonuya nodra vakaitavi na lewenivanua e Kirisi ena so tale na tabana ni veiqaravi raraba.

“Au masuti Jiova vagumatua ni bera niu curuma na valeniveilewai, au qai vakila ni vakacegui au.”​—Ivailo Stefanov (Raica na parakaravu 13)

13, 14. Na cava eda vulica ena nodrau veilewai o Ivailo Stefanov kei Vahan Bayatyan?

13 Bulgaria. Ena 1994, a biu na yaca i Ivailo Stefanov me curu ena mataivalu ni se yabaki 19. A sega ni via curu kina se me cakava eso tale na itavi e sega kina na veivakamatei. E mani totogitaki me curu e valeniveivesu me 18 na vula ia e kerea me laurai tale na vakatulewa ya ni tu vua na dodonu me kua ni curu ena mataivalu ena vuku ni nona vakabauta. A qai kau na nona ile ina ECHR. Ni bera ni qai rogoci nona kisi ni veilewai ena 2001, sa veidinadinati kei Brother Stefanov na matanitu o Bulgaria, mani vakadonui me sereki. Era sereki tale ga na lewenivanua e Bulgaria era yalorawarawa mera vakaitavi ena so tale na tabana ni veiqaravi raraba. *

14 Armenia. Ena 2001, sa yacova na yabaki me curu ena mataivalu o Vahan Bayatyan. * A sega ni via curu ena mataivalu ena vuku ni nona vakabauta, ia e sega ni rogoci na nona kerekere ena mataveilewai. E mani tekivu ena Seviteba 2002 nona curu e valeniveivesu me rua veimama na yabaki, ia a sereki ni oti e tini veimama na vula. E lai rogoci na nona kisi ni veilewai ena Mataveilewai ni Dodonu ni Lewenivanua e Urope. Ia ena 27 Okotova, 2009, e sega ni vakadonui na nona kerekere. Na lewa ya e vaka sara ga e dua na druka levu vei ira na mataveitacini e Armenia era sotava na ituvaki ya. Sa qai dikeva tale na vakatulewa ya na Mataveilewai levu duadua ni ECHR. Ena 7 Julai, 2011, a talaca na mataveilewai na kisi ni veilewai nei Vahan Bayatyan. Qo na imatai ni gauna me ciqoma kina na ECHR na nona vakatulewataka e dua me  kua ni curu ena mataivalu ena vuku ni nona vakabauta, qai yavutaki qori ena nona dodonu ni sokalou, me vakaraitaka na nona nanuma kei na vakatulewa ni nona lewaeloma. Na lewa qori e sega ni taqomaka ga na noda dodonu na iVakadinadina i Jiova, e taqomaka tale ga na nodra dodonu e vica vata na milioni na lewe ni veimatanitu era wili ena Council of Europe. *

Era vakavinavinakataka na mataveitacini mai Armenia na vakatulewa ni ECHR, e taqomaki kina nodra dodonu na sega ni via curu ina mataivalu ena vuku ni nodra vakabauta vakalotu

Solevu ni Boletaki Vanua

15. Na cava eda sega kina ni vakaitavi ena solevu ni boletaki vanua?

15 Era sega ni yalodina ga ena Matanitu vakaMesaia na tacida nira sega ni curu ena mataivalu, era yalodina tale ga nira sega ni vakaitavi ena solevu ni boletaki vanua. Ena gauna e tekivu kina na iKarua ni iValu Levu, e tara na vuravura taucoko na yalo ni boletaki vanua. E vinakati mera bubuluitaka na lewenivanua nira na yalodina ina nodra matanitu nira lagata na kena sere  se vakarokorokotaka na kena kuila. Eda sotava kina na veitusaqati kaukaua nida qaravi Jiova duadua ga na nona tamata. (Lako 20:4, 5) Ia e vakayagataka tale o Jiova “na vuravura” me tiloma eso na veitusaqati qori. Meda dikeva mada eso na veilewai vakairogorogo eda qaqa kina ena veivuke i Jiova kei Karisito.—Same 3:8.

16, 17. Na cava erau sotava o Lillian kei William Gobitas? Na cava o vulica kina?

16 Merika. Ena 1940, e dua ga na turaganilewa e tokoni keda ena kisi ni veilewai na Minersville School District v. Gobitis, ia eratou sega ni duavata kei keda e walu na turaganilewa ni Mataveilewai Cecere e Merika. Erau via yalodina tiko ga vei Jiova o Lillian Gobitas, * yabaki 12, kei na ganena o William, yabaki 10, rau sega gona ni vakarokorokotaka na kuila ni matanitu se cavuta na kena bubului. Rau mani vakatalai mai koronivuli. E rogoci ena Mataveilewai Cecere na nodrau kisi ni veilewai, qai vakatulewataka ni donu vakalawa na ka e cakava na koronivuli ni yaga ena “duavata ni matanitu.” Na vakatulewa qori e itekitekivu ni veitusaqati kaukaua. Era vakatalai mai koronivuli e levu tale na gone iVakadinadina, era vakacegui mai na nodra cakacaka eso na tacida, eso tale era buturaki. E tukuna na ivola The Lustre of Our Country ni nodra “tusaqati na iVakadinadina mai na 1941 ina 1943 e laurai kina na veivakaduiduitaki vakalotu ena kena ivakatagedegede levu duadua ena ika20 ni senitiuri e Merika.”

17 Ia e lekaleka wale na nodra qaqa na meca ni Kalou. Ena 1943, e kau ena Mataveilewai Cecere e dua tale na kisi ni veilewai na West Virginia State Board of Education v. Barnette, e via tautauvata kei na kisi ni veilewai sa cavuti oti. E tokoni keda na Mataveilewai Cecere, e imatai tale ga ni gauna me veisautaka kina na nona vakatulewa e dua na Mataveilewai Cecere mai Merika ena dua na gauna lekaleka. Ni tau oti na lewa, e malumu sara ga nodra tusaqati na tacida e Merika qai taqomaki vinaka na nodra dodonu na lewe i Merika.

18, 19. Na cava e vukei Pablo Barros me dei tiko ga? E yaga vakacava vei keda na nona ivakaraitaki?

18 Argentina. Erau vakatalai mai koronivuli ena 1976 o Pablo Barros, e yabaki walu, kei Hugo Barros, yabaki vitu, ni rau sega ni vakarokorokotaka na kuila. Ena dua na gauna, e biligi Pablo na qasenivuli liu qai mokuta na uluna. E dau tukuna me rau dua tale na aua e koronivuli ni suka na vuli ni via vakasaurarataki rau me rau vakaitavi ena soqo ni boletaki vanua. Ni nanuma lesu na ituvaki ya, e kaya o Pablo: “Ke a sega ni vukei au o Jiova, keu a sega ni yalodina tiko ga.”

19 Ni kau na nodrau kisi ena mataveilewai, e tokona na turaganilewa na vakatulewa ni koronivuli me vakatalai Pablo kei Hugo. Ia e kau cake na nodrau kisi ni veilewai ina Mataveilewai Cecere e Argentina qai veisautaki ena 1979 na vakatulewa ni mataveilewai e ra. E kaya na Mataveilewai Cecere:  “Na itotogi qo [veivakatalai] e veisaqasaqa sara ga kei na nona dodonu vakalawa e dua me vuli (Tikina 14) kei na itavi ni Matanitu me vakarautaka na vuli ena paraimari (Tikina 5).” Na lewa qo e yaga vei ira na rauta ni le 1,000 na gone iVakadinadina, eso vei ira qori e tarovi nodra vakatalai mai koronivuli, eso tale era lesu ina nodra koronivuli me vakataki Pablo kei Hugo.

Era yalodina voli ga e levu na gone iVakadinadina i Jiova nira vakatovolei

20, 21. E vakaukauataka vakacava nomu vakabauta na nodrau kisi ni veilewai o Roel kei Emily Embralinag?

20 Yatu Filipaini. Ena 1990, e vakatalai mai koronivuli o Roel Embralinag, * yabaki 9, na ganena o Emily, yabaki 10, kei na rauta ni le 66 tale na gonevuli iVakadinadina nira sega ni vakarokorokotaka na kuila ni matanitu. E saga o Leonardo, na tamadrau o Roel kei Emily, me vakamacala vei ira na vakailesilesi ni koronivuli, ia e guce na nona sasaga. Ni sega ni veisau na ituvaki, a kerea o Leonardo me rogoci na kisi ni veilewai ena Mataveilewai Cecere. E sega vei Leonardo na ilavo, qai sega na loya me valataka na nona kisi. Ratou  masuti Jiova vagumatua me dusimaki ratou vakavuvale. Ena gauna vata qori, rau vakalialiai qai vakalewai na luvena. Ni sega vua na kila vakalawa, e nanuma o Leonardo ni na sega ni qaqa ena veilewai qo.

21 Ia e veisau na matanicagi, a qai valataka na nodratou kisi ni veilewai o Felino Ganal, a cakacaka tu ena dua na kabani ni loya kilai levu ena vanua ya. Sa vakacegu mai na nona cakacaka o Ganal, sa dua tale ga na iVakadinadina i Jiova ena gauna e veilewaitaki kina na kisi qo. E tokona na Mataveilewai Cecere na nodratou kisi ni veilewai na vuvale i Leonardo qai bokoca na lewa ni nodrau vakatalai mai koronivuli na gone. E vakadinadinataki tale ni guce na nodra sasaga eso mera tawayalodina na tacida.

Tawaveitovaki kei na Duavata

22, 23. (a) Na cava eda qaqa kina ena levu na veilewai vakairogorogo? (b) Na cava e vakadinadinataka na noda veiyaloni e veiyasa i vuravura?

22 Na cava eda qaqa kina ena levu na veilewai vakairogorogo? Eda sega ni vakamuai ira na iliuliu vakapolitiki. Ia era taqomaki keda na turaganilewa dau lewadodonu ena veimatanitu e kaukaua kina na veitusaqati, bau lai veisau kina ena so na gauna na lawa ena yavu ni vakavulewa. E tokona dina o Karisito na noda sasaga meda qaqa ena veilewai qori. (Wilika Vakatakila 6:2.) Na cava eda kauta kina ena mataveilewai na noda ile? Eda sega ni via veisautaka na veika vakalawa, eda vinakata ga me kua ni dua na ka e vakalatilati ena noda tokona tiko ga na noda Tui o Jisu Karisito.—Caka. 4:29.

23 E tawase tu o vuravura ena vuku ni veisei vakapolitiki kei na veicati, ia e vakalougatataka na Tui o Jisu Karisito na noda sasaga na nona imuri e veiyasa i vuravura meda tawaveitovaki tiko ga. E guce na sasaga i Setani me tawasei keda qai vakawabokotaki keda. Na Matanitu ni Kalou sa vakasoqoni ira mai e milioni vakacaca era sega ni via “vulica tale na ivalu.” E veivakurabuitaki noda veiyaloni na mataveitacini e veiyasa i vuravura. E vakadinadinataka qori ni sa veiliutaki dina tiko na Matanitu ni Kalou!—Aisea 2:4.

^ para. 4 E kilai tale ga na ivola qo me New Creation. A qai veisau tale na yacana me Studies in the Scriptures.

^ para. 8 Raica na ivakamacala ni parofisai qo ena ivola Revelation—Its Grand Climax At Hand!, wase 27, tabana e 184-186.

^ para. 13 E vinakati tale ga me tuvanaka na matanitu o Bulgaria eso tale na tabana ni veiqaravi raraba vei ira kece na sega ni via curu ena mataivalu ena vuku ni nodra vakabauta.

^ para. 14 Raica na Vale ni Vakatawa ni 1 Noveba, 2012, tabana e 29-31, na kena ivakamacala matailalai.

^ para. 14 E sivia e 20 na yabaki na veitotogitaki ni matanitu o Armenia mera curu e valeniveivesu e sivia e 450 na iVakadinadina itabagone. E qai sereki na iotioti ni tacida ena Noveba 2013.

^ para. 16 E volai cala ena ivolatukutuku ni mataveilewai na yacadratou vakavuvale.

^ para. 20 A volai cala ena ivolatukutuku ni mataveilewai na yaca Ebralinag.