Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μετάβαση στο δευτερεύον μενού

Μετάβαση στον πίνακα περιεχομένων

Μάρτυρες του Ιεχωβά

Ελληνική

Η Σκοπιά—Έκδοση Μελέτης  |  Ιανουάριος 2013

Να Πλησιάζετε τον Ιεχωβά

Να Πλησιάζετε τον Ιεχωβά

«Πλησιάστε τον Θεό, και αυτός θα πλησιάσει εσάς».ΙΑΚ. 4:8.

1, 2. (α) Ποια είναι τα «σχέδια» του Σατανά; (β) Τι θα μας βοηθήσει να πλησιάζουμε τον Θεό;

Ο ΙΕΧΩΒΑ ΘΕΟΣ έπλασε τους ανθρώπους με την ανάγκη να τον πλησιάζουν. Αλλά ο Σατανάς θέλει να σκεφτόμαστε όπως εκείνος—ότι δεν έχουμε ανάγκη τον Ιεχωβά. Αυτό είναι ένα ψέμα που το χρησιμοποιεί από τότε που εξαπάτησε την Εύα στον κήπο της Εδέμ. (Γέν. 3:4‐6) Στο διάβα της ιστορίας, πολλοί έπεσαν στο ίδιο λάθος.

2 Ευτυχώς, μπορούμε να αποφύγουμε την παγίδα του Σατανά. «Δεν έχουμε άγνοια για τα σχέδιά του». (2 Κορ. 2:11) Ο Σατανάς προσπαθεί να μας απομακρύνει από τον Ιεχωβά ωθώντας μας σε εσφαλμένες επιλογές. Αλλά όπως έδειξε το προηγούμενο άρθρο, μπορούμε να κάνουμε σωστές επιλογές όσον αφορά τη σταδιοδρομία, την ψυχαγωγία και τις οικογενειακές σχέσεις. Αυτό το άρθρο θα δείξει πώς το να κρατάμε την τεχνολογία, την υγεία, τα χρήματα και την υπερηφάνεια στη θέση τους θα μας βοηθήσει να “πλησιάζουμε τον Θεό”.Ιακ. 4:8.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ

3. Δείξτε πώς μπορεί η τεχνολογία να χρησιμοποιηθεί με καλό ή κακό τρόπο.

3 Σήμερα, οι ηλεκτρονικές συσκευές προηγμένης τεχνολογίας είναι διαδεδομένες σε όλο τον κόσμο. Αν χρησιμοποιούνται κατάλληλα, μπορούν να είναι χρήσιμες. Αν όχι, μπορούν να αποτελέσουν φραγμό στη σχέση μας με τον ουράνιο Πατέρα μας. Πάρτε για παράδειγμα τα κομπιούτερ. Αυτό το περιοδικό γράφτηκε και εκδόθηκε με τη βοήθειά τους. Τα κομπιούτερ μπορούν να είναι αποτελεσματικά εργαλεία έρευνας και επικοινωνίας, ενίοτε δε και πηγή αναζωογονητικής ψυχαγωγίας. Θα μπορούσαμε, όμως, και να αποκτήσουμε εμμονή με την τεχνολογία των κομπιούτερ. Οι ειδικοί στην προώθηση προϊόντων πείθουν έντεχνα τους ανθρώπους ότι πρέπει να έχουν ό,τι πιο πρόσφατο κυκλοφορεί. Κάποιος νεαρός ήθελε τόσο πολύ έναν συγκεκριμένο υπολογιστή τύπου ταμπλέτας ώστε πούλησε κρυφά ένα νεφρό του για να τον αγοράσει. Τι κοντόφθαλμη θυσία!

4. Τι έκανε ένας Χριστιανός για να κόψει τη συνήθεια της υπερβολικής χρήσης του κομπιούτερ;

4 Ακόμη πιο τραγικό είναι να θυσιάσετε τη σχέση  σας με τον Ιεχωβά κάνοντας εσφαλμένη ή υπερβολική χρήση της τεχνολογίας. «Γνωρίζω ότι η Γραφή λέει να “εξαγοράζουμε τον εύκαιρο χρόνο” για πνευματικά ζητήματα», αναφέρει ο Γιον, ένας Χριστιανός κοντά στα 30. * «Αλλά στην περίπτωση των κομπιούτερ, το πρόβλημα είναι ο εαυτός μου». Συχνά, ο Γιον καθόταν μπροστά στην οθόνη ως αργά τη νύχτα. «Όσο πιο κουρασμένος ήμουν τόσο πιο δύσκολο ήταν να σταματήσω τις διαδικτυακές συνομιλίες ή το να βλέπω βιντεάκια—και όχι πάντα αβλαβή», εξηγεί. Για να κόψει αυτή την κακή συνήθεια, ρύθμισε το κομπιούτερ να κλείνει μόνο του όταν ερχόταν η ώρα για ύπνο.Διαβάστε Εφεσίους 5:15, 16.

Γονείς, βοηθήστε τα παιδιά σας να χρησιμοποιούν την τεχνολογία σοφά

5, 6. (α) Ποιες ευθύνες έχουν οι γονείς απέναντι στα παιδιά τους; (β) Πώς μπορούν να φροντίζουν οι γονείς να έχουν τα παιδιά τους καλή συναναστροφή;

5 Γονείς, δεν χρειάζεται να ελέγχετε την κάθε κίνηση των παιδιών σας, αλλά πρέπει να γνωρίζετε πώς χρησιμοποιούν το κομπιούτερ. Μην τα αφήνετε εκτεθειμένα στην ανηθικότητα, στα βίαια παιχνίδια, στον πνευματισμό και στις κακές συναναστροφές του διαδικτύου απλώς και μόνο για να μένουν απασχολημένα και να μη σας ενοχλούν. Διαφορετικά, ίσως συμπεράνουν: “Εφόσον δεν πειράζει τον μπαμπά και τη μαμά, είναι εντάξει”. Ως γονείς, έχετε την ευθύνη να προφυλάσσετε τα παιδιά σας—είτε είναι μικρά είτε εφηβικής ηλικίας—από οτιδήποτε θα μπορούσε να τα απομακρύνει από τον Ιεχωβά. Ακόμη και τα ζώα προστατεύουν τα μικρά τους από τον κίνδυνο. Φανταστείτε τι θα έκανε μια αρκούδα αν κάποιος απειλούσε τα μικρά της!—Παράβαλε Ωσηέ 13:8.

6 Βοηθήστε τα παιδιά σας να έχουν εποικοδομητική συναναστροφή με άλλους υποδειγματικούς Χριστιανούς, μικρούς και μεγάλους. Και να θυμάστε ότι τα παιδιά σας χρειάζονται τη δική σας παρέα! Γι’ αυτό, να βρίσκετε χρόνο για να γελάτε, να παίζετε, να εργάζεστε και να “πλησιάζετε τον Θεό” μαζί τους. *

ΥΓΕΙΑ

7. Γιατί θέλουμε όλοι να παραμένουμε υγιείς;

7 «Πώς νιώθεις;» Αυτή η κοινή έκφραση φανερώνει μια θλιβερή πραγματικότητα. Επειδή οι πρώτοι μας γονείς επέτρεψαν στον Σατανά να τους απομακρύνει από τον Ιεχωβά, είμαστε όλοι επιρρεπείς στις αρρώστιες. Οι ασθένειες εξυπηρετούν το σκοπό του Σατανά, γιατί όταν είμαστε άρρωστοι, είναι πιο δύσκολο να υπηρετούμε τον Ιεχωβά. Και αν πεθάνουμε, παύουμε εντελώς να τον υπηρετούμε. (Ψαλμ. 115:17) Είναι, λοιπόν, φυσικό να θέλουμε να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να παραμένουμε υγιείς. * Επιπλέον, πρέπει να ενδιαφερόμαστε για την υγεία και την ευημερία των αδελφών μας.

8, 9. (α) Πώς μπορούμε να αποφεύγουμε τα άκρα όσον αφορά την υγεία; (β) Πώς ωφελούμαστε όταν καλλιεργούμε χαρά;

8 Ωστόσο, πρέπει να αποφεύγουμε τα άκρα. Μερικοί προωθούν ορισμένα διαιτολόγια,  θεραπείες ή προϊόντα με ζήλο—ίσως και μεγαλύτερο από ό,τι προωθούν τα καλά νέα της Βασιλείας του Θεού. Ίσως πιστεύουν ειλικρινά ότι βοηθούν τους άλλους. Παρ’ όλα αυτά, δεν είναι σωστό να προωθούμε προϊόντα υγείας, καλλυντικά και θεραπείες πριν ή μετά τις συναθροίσεις στην Αίθουσα Βασιλείας ή στις συνελεύσεις. Γιατί;

9 Ο σκοπός για τον οποίο συναθροιζόμαστε είναι να εξετάζουμε πνευματικά ζητήματα και να αυξάνουμε τη χαρά μας, που είναι προϊόν του αγίου πνεύματος του Θεού. (Γαλ. 5:22) Σε τέτοιες περιστάσεις, το να προσφέρουμε συμβουλές ή προϊόντα για την υγεία, είτε μας το ζητούν είτε όχι, μπορεί να μας αποπροσανατολίσει από τον πνευματικό μας σκοπό και να στερήσει από άλλους τη χαρά τους. (Ρωμ. 14:17) Το πώς θα χειριστεί ο καθένας τα προβλήματα υγείας πρέπει να είναι δική του απόφαση. Εξάλλου, κανείς δεν έχει τη λύση για όλες τις αρρώστιες. Ακόμη και οι καλύτεροι γιατροί γερνούν, αρρωσταίνουν και πεθαίνουν. Η υπερβολική ανησυχία για την υγεία δεν μπορεί να επιμηκύνει τη ζωή μας. (Λουκ. 12:25) Απεναντίας, «η χαρούμενη καρδιά κάνει καλό ως γιατρικό».Παρ. 17:22.

10. (α) Ποιες ιδιότητες θεωρεί όμορφες ο Ιεχωβά; (β) Πώς μπορούμε να απολαύσουμε την καλύτερη δυνατή υγεία;

10 Παρόμοια, είναι σωστό να ενδιαφερόμαστε για την εμφάνισή μας. Αλλά δεν χρειάζεται να πασχίζουμε να σβήσουμε κάθε σημάδι γήρανσης. Τέτοια σημάδια μπορούν να μαρτυρούν ωριμότητα, αξιοπρέπεια και εσωτερική ομορφιά. Λόγου χάρη, η Γραφή λέει: «Τα γκρίζα μαλλιά είναι στεφάνι ωραιότητας όταν βρίσκονται στην οδό της δικαιοσύνης». (Παρ. 16:31) Έτσι μας βλέπει ο Ιεχωβά, και εμείς πρέπει να προσπαθούμε να βλέπουμε τον εαυτό μας όπως εκείνος. (Διαβάστε 1 Πέτρου 3:3, 4) Θα ήταν, λοιπόν, σοφό να υποβάλλει κάποιος τον εαυτό του σε άσκοπες και πιθανώς επικίνδυνες επεμβάσεις ή θεραπείες απλώς για να αποκτήσει πιο ελκυστική εμφάνιση; «Η χαρά του Ιεχωβά» είναι πηγή αληθινής ομορφιάς η οποία προέρχεται από τον εσωτερικό άνθρωπο, ανεξαρτήτως ηλικίας ή υγείας. (Νεεμ. 8:10) Μόνο στο νέο κόσμο θα γίνουμε απόλυτα υγιείς και θα ανακτήσουμε την ομορφιά της νιότης. (Ιώβ 33:25· Ησ. 33:24) Μέχρι τότε, η πρακτική σοφία και η πίστη θα μας βοηθούν να μένουμε κοντά στον Ιεχωβά καθώς αξιοποιούμε στο μέγιστο τις τωρινές μας περιστάσεις.1 Τιμ. 4:8.

ΧΡΗΜΑΤΑ

11. Πώς μπορούν τα χρήματα να γίνουν παγίδα;

11 Τα χρήματα αυτά καθαυτά δεν είναι κάτι κακό, ούτε και οι έντιμες επιχειρηματικές δραστηριότητες. (Εκκλ. 7:12· Λουκ. 19:12, 13) Εντούτοις, η «φιλαργυρία» αναπόφευκτα θα μας απομακρύνει από τον Ιεχωβά. (1 Τιμ. 6:9, 10) «Η ανησυχία αυτού του συστήματος»—η υπερβολική μέριμνα για την εξοικονόμηση των αναγκαίων—μπορεί να μας πνίξει πνευματικά. Το ίδιο και η «απατηλή δύναμη του πλούτου»—η λανθασμένη πεποίθηση ότι ο πλούτος φέρνει διαρκή ευτυχία και ασφάλεια. (Ματθ. 13:22) Ο Ιησούς δήλωσε ότι «κανείς» δεν μπορεί να υπηρετεί και τον Θεό και τον πλούτο.Ματθ. 6:24.

12. Τι είδους οικονομικές παγίδες είναι συνήθεις σήμερα, και πώς μπορούμε να τις αποφύγουμε;

12 Η εσφαλμένη άποψη για τα χρήματα μπορεί να οδηγήσει σε εσφαλμένες ενέργειες. (Παρ. 28:20) Ορισμένοι δελεάστηκαν τόσο πολύ από υποσχέσεις για γρήγορο και εύκολο χρήμα ώστε αγόρασαν λαχεία ή αναμείχθηκαν σε σχέδια πολυεπίπεδου μάρκετινγκ, παρασύροντας και άλλα μέλη της εκκλησίας. Άλλοι έχουν παραπλανηθεί από προσφορές για απίστευτα κέρδη από επενδύσεις. Μην αφήσετε την απληστία να σας κάνει να εξαπατηθείτε. Να χρησιμοποιείτε σωστή κρίση. Αν μια προσφορά φαίνεται απίστευτα καλή, μάλλον είναι εξωπραγματική.

13. Πώς διαφέρει η άποψη του Ιεχωβά από την άποψη του κόσμου για τα χρήματα;

13 Όταν βάζουμε πρώτα «τη βασιλεία και τη δικαιοσύνη του», ο Ιεχωβά ευλογεί τις ισορροπημένες προσπάθειες που καταβάλλουμε για να εξοικονομούμε τα αναγκαία.  (Ματθ. 6:33· Εφεσ. 4:28) Δεν θέλει να μας παίρνει ο ύπνος την ώρα των συναθροίσεων επειδή είμαστε κουρασμένοι από τη δουλειά ούτε θέλει να ανησυχούμε για τα χρήματα όταν είμαστε στην Αίθουσα Βασιλείας. Πολλοί γύρω μας πιστεύουν ότι μόνο αν αναλωθούν στην απόκτηση χρημάτων θα εξασφαλίσουν το μέλλον τους και θα απολαύσουν αργότερα πιο άνετη ζωή. Συχνά σπρώχνουν τα παιδιά τους στον ίδιο υλιστικό στόχο. Ο Ιησούς έδειξε ότι τέτοιος τρόπος σκέψης είναι παράλογος. (Διαβάστε Λουκάς 12:15‐21) Αυτό ίσως μας θυμίζει τον Γιεζί, ο οποίος νόμιζε ότι μπορούσε να ικανοποιήσει την απληστία του και ταυτόχρονα να διατηρήσει την καλή του υπόσταση ενώπιον του Ιεχωβά.2 Βασ. 5:20‐27.

14, 15. Γιατί δεν πρέπει να αποβλέπουμε στο οικονομικό σύστημα για ασφάλεια; Δώστε παράδειγμα.

14 Έχει αναφερθεί ότι ορισμένοι αετοί πνίγηκαν επειδή δεν άφηναν από τα νύχια τους κάποιο ψάρι που ήταν πολύ βαρύ. Θα μπορούσε να συμβεί κάτι παρόμοιο σε έναν Χριστιανό; «Γενικά δεν είμαι σπάταλος», εξηγεί ένας πρεσβύτερος ονόματι Άλεξ. «Αν ρίξω λίγο παραπάνω σαμπουάν, επιστρέφω το περίσσιο στο μπουκάλι». Εντούτοις, ο Άλεξ άρχισε να ασχολείται με το χρηματιστήριο, πιστεύοντας ότι θα μπορούσε σύντομα να αφήσει την εργασία του και να κάνει σκαπανικό. Άρχισε μάλιστα να μελετάει όλο και περισσότερο διάφορες προσφορές και χρηματιστηριακές εκθέσεις. Χρησιμοποιώντας τις οικονομίες του και κεφάλαια που δανειζόταν από χρηματομεσίτες, αγόραζε μετοχές οι οποίες, σύμφωνα με τους αναλυτές, θα ανέβαιναν γρήγορα. Αντιθέτως, έπεσαν απότομα. «Ήμουν αποφασισμένος να κερδίσω ξανά τα χρήματά μου», αναφέρει ο Άλεξ. «Νόμιζα ότι, αν έκανα λίγη υπομονή, οι μετοχές θα ξανανέβαιναν».

15 Επί μήνες, δεν χωρούσε τίποτα άλλο στο μυαλό του. Δυσκολευόταν να συγκεντρωθεί στα πνευματικά πράγματα και έχασε τον ύπνο του. Αλλά οι μετοχές δεν ανέκαμψαν. Οι οικονομίες του Άλεξ εξανεμίστηκαν και αναγκάστηκε να πουλήσει το σπίτι του. «Προξένησα μεγάλο πόνο στην οικογένειά μου», παραδέχεται. Αλλά πήρε ένα σημαντικό μάθημα. «Τώρα ξέρω ότι όποιος θέτει την εμπιστοσύνη του στο σύστημα του Σατανά θα απογοητευτεί οικτρά». (Παρ. 11:28) Πράγματι, αν στηρίζουμε την ελπίδα μας στις οικονομίες μας, στις επενδύσεις μας ή στην ικανότητά μας να κερδίζουμε χρήματα στο παρόν σύστημα είναι σαν να τη στηρίζουμε στο “θεό αυτού του συστήματος”, τον Σατανά. (2 Κορ. 4:4· 1 Τιμ. 6:17) Τώρα, ο Άλεξ έχει απλοποιήσει τη ζωή του «για χάρη των καλών νέων». Μας διαβεβαιώνει ότι αυτό έκανε τον ίδιο και την οικογένειά του πιο ευτυχισμένους και τους έφερε πιο κοντά στον Ιεχωβά.Διαβάστε Μάρκος 10:29, 30.

ΥΠΕΡΗΦΑΝΕΙΑ

16. Πώς διαφέρει η σωστή υπερηφάνεια από την εσφαλμένη;

16 Δεν είναι κακό να υπερηφανευόμαστε για τα σωστά πράγματα. Λόγου χάρη, πρέπει να νιώθουμε πάντα περήφανοι που είμαστε Μάρτυρες του Ιεχωβά. (Ιερ. 9:24) Ο υγιής αυτοσεβασμός μάς βοηθάει να παίρνουμε καλές αποφάσεις και να μην υποβιβάζουμε τις ηθικές μας αξίες. Αλλά αν υπερεκτιμούμε τις απόψεις ή τη θέση μας, μπορεί να απομακρυνθούμε από τον Ιεχωβά.Ψαλμ. 138:6· Ρωμ. 12:3.

Αντί να λαχταράτε κάποια θέση στην εκκλησία, να απολαμβάνετε τη συμμετοχή σας στη διακονία!

17, 18. (α) Αναφέρετε Γραφικά παραδείγματα ταπεινών αλλά και υπερήφανων ατόμων. (β) Πώς κατάφερε ένας αδελφός να μην αφήσει την υπερηφάνεια να τον απομακρύνει από τον Ιεχωβά;

17 Η Γραφή περιέχει παραδείγματα υπερήφανων αλλά και ταπεινών ατόμων. Ο Βασιλιάς Δαβίδ απέβλεπε ταπεινά στον Ιεχωβά για καθοδήγηση, και εκείνος τον ευλόγησε. (Ψαλμ. 131:1‐3) Αλλά τους υπερήφανους Βασιλιάδες Ναβουχοδονόσορα και Βαλτάσαρ τούς ταπείνωσε. (Δαν. 4:30‐37· 5:22‐30) Και σήμερα ανακύπτουν καταστάσεις που δοκιμάζουν την ταπεινοφροσύνη μας. Ο Ράιαν, ένας 32χρονος διακονικός υπηρέτης, μετακόμισε σε άλλη εκκλησία. «Περίμενα να με προτείνουν σύντομα για πρεσβύτερο», λέει, «αλλά πέρασε ένας χρόνος και δεν έγινε τίποτα». Μήπως θα κυριευόταν από θυμό  ή πικρία, πιστεύοντας ότι οι πρεσβύτεροι δεν του είχαν δείξει τον πρέποντα σεβασμό; Μήπως θα έπαυε να πηγαίνει στις συναθροίσεις, αφήνοντας την υπερηφάνεια να τον απομακρύνει από τον Ιεχωβά και το λαό Του; Τι θα είχατε κάνει εσείς;

18 «Διάβασα ό,τι μπορούσα να βρω στα έντυπά μας για την προσδοκία που αναβάλλεται», θυμάται ο Ράιαν. (Παρ. 13:12) «Άρχισα να συνειδητοποιώ ότι έπρεπε να μάθω την υπομονή και την ταπεινοφροσύνη. Έπρεπε να αφήσω τον Ιεχωβά να με εκπαιδεύσει». Σταμάτησε να σκέφτεται τον εαυτό του και έστρεψε την προσοχή του στο να υπηρετεί άλλους—τόσο στην εκκλησία όσο και στον αγρό. Μέσα σε λίγο καιρό, διεξήγε αρκετές προοδευτικές Γραφικές μελέτες. «Όταν διορίστηκα πρεσβύτερος έπειτα από ενάμιση χρόνο, ένιωσα έκπληξη», λέει. «Είχε πάψει να με απασχολεί το θέμα, επειδή απολάμβανα πολύ τη διακονία μου».Διαβάστε Ψαλμός 37:3, 4.

ΜΕΙΝΕΤΕ ΚΟΝΤΑ ΣΤΟΝ ΙΕΧΩΒΑ!

19, 20. (α) Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι καμιά από τις καθημερινές μας επιδιώξεις δεν θα μας απομακρύνει από τον Ιεχωβά; (β) Ποια παραδείγματα ατόμων που έμειναν κοντά στον Ιεχωβά μπορούμε να μιμηθούμε;

19 Όλα τα θέματα που εξετάστηκαν σε αυτό και στο προηγούμενο άρθρο έχουν τη θέση τους στη ζωή μας. Νιώθουμε περήφανοι που είμαστε υπηρέτες του Ιεχωβά. Η ευτυχισμένη οικογένεια και η καλή υγεία είναι από τα μεγαλύτερα δώρα του. Κατανοούμε ότι η εργασία και τα χρήματα μας βοηθούν να καλύπτουμε τις ανάγκες μας. Γνωρίζουμε ότι η ψυχαγωγία μπορεί να μας αναζωογονήσει και η τεχνολογία μπορεί να είναι χρήσιμη. Αλλά το να επιδιώκουμε οποιοδήποτε από τα παραπάνω σε λάθος χρόνο, σε υπερβολικό βαθμό ή με τρόπο που παρεμποδίζει τη λατρεία μας θα μπορούσε να μας απομακρύνει από τον Ιεχωβά.

Μην αφήνετε τίποτα να σας απομακρύνει από τον Ιεχωβά!

20 Ασφαλώς, αυτό θα άρεσε στον Σατανά. Αλλά μπορείτε να αποτρέψετε μια τέτοια συμφορά τόσο για τον εαυτό σας όσο και για την οικογένειά σας! (Παρ. 22:3) Πλησιάστε τον Ιεχωβά και μείνετε κοντά του. Υπάρχουν πολλά Γραφικά παραδείγματα από τα οποία μπορούμε να διδαχτούμε. Ο Ενώχ και ο Νώε “περπάτησαν με τον αληθινό Θεό”. (Γέν. 5:22· 6:9) Ο Μωυσής «παρέμεινε σταθερός σαν να έβλεπε τον Αόρατο». (Εβρ. 11:27) Ο Ιησούς είχε τη συνεχή υποστήριξη του Θεού επειδή έκανε πάντοτε ό,τι ήταν αρεστό στον ουράνιο Πατέρα του. (Ιωάν. 8:29) Να μιμείστε αυτά τα παραδείγματα. «Πάντοτε να χαίρεστε. Να προσεύχεστε ακατάπαυστα. Σε σχέση με το καθετί να κάνετε ευχαριστήριες προσευχές». (1 Θεσ. 5:16‐18) Και μην αφήνετε τίποτα να σας απομακρύνει από τον Ιεχωβά!

^ παρ. 4 Τα ονόματα έχουν αλλαχτεί.

^ παρ. 6 Βλέπε «Πώς να Κάνετε το Παιδί σας Υπεύθυνο Άνθρωπο» στο Ξύπνα! Οκτώβριος 2011.

^ παρ. 7 Βλέπε «Πέντε Κλειδιά για Καλύτερη Υγεία» στο Ξύπνα! Μάρτιος 2011.