Ρύθμιση προσβασιμότητας

Επιλέξτε γλώσσα

Μετάβαση στο δευτερεύον μενού

Μετάβαση στον πίνακα περιεχομένων

Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μάρτυρες του Ιεχωβά

Ελληνική

ΞΥΠΝΑ! ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2012

Μεγάλοι Μεσαιωνικοί Μηχανικοί

Μεγάλοι Μεσαιωνικοί Μηχανικοί

Ο ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΣ έχει κυριαρχήσει στη βιομηχανία—ειδικά στις τυποποιημένες και επαναλαμβανόμενες εργασίες. Αλλά πότε πρωτοήρθαν στο προσκήνιο οι αυτόματες, προγραμματιζόμενες συσκευές; Μήπως πριν από δύο αιώνες, κατά τη βιομηχανική επανάσταση της Ευρώπης; Ίσως εκπλαγείτε αν μάθετε ότι εφευρέθηκαν πολύ νωρίτερα.

Η αναρροφητική αντλία με διπλό έμβολο του αλ‐Τζάζαρι

Στις αρχές της αποκαλούμενης χρυσής εποχής της Ισλαμικής επιστήμης, από τον 8ο μέχρι το 13ο αιώνα Κ.Χ. αλλά και αργότερα, λόγιοι της Μέσης Ανατολής μετέφρασαν στα αραβικά διάφορα επιστημονικά και φιλοσοφικά κείμενα στα οποία είχαν διατηρηθεί τα έργα φημισμένων Ελλήνων όπως ο Αρχιμήδης, ο Αριστοτέλης, ο Κτησίβιος, ο Ήρων ο Αλεξανδρεύς και ο Φίλων ο Βυζάντιος. * Έχοντας πρόσβαση σε αυτές καθώς και σε άλλες πηγές, η Ισλαμική Αυτοκρατορία—η οποία απλωνόταν από την Ισπανία, κατά μήκος της Βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής, μέχρι το Αφγανιστάν—απέκτησε τη γνώση που της έδωσε τα εφόδια να δημιουργήσει αυτόματες μηχανές.

Χειρόγραφο του 13ου αιώνα του αλ‐Τζάζαρι που απεικονίζει το Ρολόι‐Ελέφαντα

Αυτές οι μηχανές, λέει ο ιστορικός τεχνολογίας Ντόναλντ Χιλ, μπορούσαν να «λειτουργούν για μεγάλες περιόδους—ώρες, μέρες ή και περισσότερο—χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση». Πώς γινόταν αυτό; Οι μηχανικοί είχαν επινοήσει αποτελεσματικούς μηχανισμούς ελέγχου που καθιστούσαν εφικτό τον αυτοματισμό. Οι μηχανές χρησιμοποιούσαν νερό από ανυψωμένες δεξαμενές προκειμένου να έχουν μια σταθερή πηγή ενέργειας. Αυτόματοι διακόπτες άνοιγαν και έκλειναν τις βαλβίδες ή άλλαζαν την κατεύθυνση της ροής του νερού. Οι μηχανές διέθεταν επίσης συστήματα ανατροφοδότησης, όπως επίσης αυτό που ο Χιλ αποκαλεί «πρόδρομο των μηχανισμών ασφαλείας σε περίπτωση βλάβης». Ακολουθούν μερικά παραδείγματα.

Οι Πολυμήχανοι Μπανού Μούσα

Οι τρεις Μπανού Μούσα—που σημαίνει «γιοι του Μούσα» στα αραβικά—έζησαν τον ένατο αιώνα στη Βαγδάτη. Βασιζόμενοι στα έργα των ελληνιστών προδρόμων τους Φίλωνα και Ήρωνα, καθώς και Κινέζων, Ινδών και Περσών μηχανικών, κατασκεύασαν πάνω από 100 μηχανές. Σύμφωνα με τον επιστημονικό συγγραφέα Έχσαν Μάσουντ, μερικές από αυτές ήταν σιντριβάνια των οποίων οι πίδακες άλλαζαν κατά διαστήματα, ρολόγια με οπτικά τεχνάσματα, και δοχεία που σέρβιραν ποτά αυτομάτως και ξαναγέμιζαν μόνα τους συνδυάζοντας με έξυπνο τρόπο φλοτέρ, βαλβίδες και σιφόνια. Σύμφωνα με τον ιστορικό επιστήμης Τζιμ Αλ‐Χαλίλι, οι γιοι του Μούσα κατασκεύασαν επίσης υποτυπώδη ρομπότ σε φυσικό μέγεθος—μια κοπέλα που σέρβιρε τσάι, καθώς και έναν αυλητή, «πιθανώς το αρχαιότερο δείγμα προγραμματιζόμενης μηχανής».

Εκείνα τα αυτόματα συστήματα είχαν πολλά κοινά με τις σύγχρονες μηχανές. Ωστόσο, «χρησιμοποιούσαν κυρίως νερό υπό πίεση αντί για ηλεκτρονικά συστήματα, αλλά πολλές από τις λειτουργικές αρχές είναι ίδιες», λέει ο Έχσαν Μάσουντ.

 Αλ‐Τζάζαρι—«Πατέρας της Ρομποτικής»

Το 1206, ο Ιμπν αλ‐Ράζαζ αλ‐Τζάζαρι ολοκλήρωσε το έργο του, του οποίου ο τίτλος έχει ­ενίοτε αποδοθεί Εγχειρίδιο για τη Θεωρία και τις Εφαρμογές των Μηχανικών Τεχνών (Compendium on the Theory and Practice of the Mechanical Arts). Έχει χαρακτηριστεί «σπουδή στο συστηματικό σχεδιασμό μηχανών». Ορισμένες από τις τεχνολογικές επινοήσεις του αλ‐Τζάζαρι ξεπέρασαν κατά πολύ αυτές που δημοσίευσαν οι Μπανού Μούσα, ενώ οι περιγραφές και τα διαγράμματά του ήταν τόσο λεπτομερή που οι σύγχρονοι μηχανικοί μπορούν να αναπαράγουν τις συσκευές του.

Το βιβλίο του αλ‐Τζάζαρι απεικονίζει μηχανές ανύψωσης νερού, υδραυλικά ρολόγια, ρολόγια κεριού, δοσομετρητές νερού, αυτόματα που παίζουν μουσική και μια αντλία που μετέτρεπε την περιστροφική κίνηση ενός υδρόμυλου στην παλινδρομική κίνηση ενός ­εμβόλου που αντλούσε νερό με μεγάλη δύναμη. Οι ιστορικοί αναγνωρίζουν ότι ο αλ‐Τζάζαρι σχεδίασε τις υδραυλικές αντλίες τρεις αιώνες προτού το ίδιο βασικό σχέδιο κάνει την εμφάνισή του στη Δύση.

Ο αλ‐Τζάζαρι δημιούργησε επίσης ρολόγια που ήταν διασκεδαστικά και ταυτόχρονα λειτουργικά. Αυτό που φαίνεται εδώ έχει ανακατασκευαστεί και βρίσκεται σε ένα εμπορικό κέντρο στο Ντουμπάι. Ο μηχανισμός μέτρησης του χρόνου είναι μια διάτρητη κούπα τοποθετημένη σε ένα ντεπόζιτο με νερό στην κοιλιά του ελέφαντα. Η κούπα γεμίζει σε 30 λεπτά και έπειτα βυθίζεται, πυροδοτώντας μια σειρά από κινήσεις οι οποίες αξιοποιούν διάφορα σχοινιά και μπάλες που βγαίνουν από το «κάστρο» στη ράχη του ελέφαντα. Όταν ολοκληρωθεί ο ημίωρος κύκλος, η κούπα ξανανεβαίνει αυτόματα στην επιφάνεια, και η διαδικασία ξεκινάει από την αρχή. Αυτή η συσκευή και άλλες αυτόματες μηχανές που αποδίδονται στον αλ‐Τζάζαρι του έχουν χαρίσει τον τίτλο «πατέρας της ρομποτικής».

Η διαδρομή της επινοητικότητας του ανθρώπου είναι πραγματικά εκπληκτική! Ωστόσο, δεν πρόκειται απλώς για μια ενδιαφέρουσα ιστορία. Διευρύνει την αντίληψή μας για τα πράγματα. Σε μια εποχή που πολλοί καυχιούνται για τη σύγχρονη τεχνολογία, αυτή η ιστορία στέκει ως υπενθύμιση του πόσο πολλά οφείλουμε στις λαμπρές και γόνιμες διάνοιες που προπορεύτηκαν.

^ παρ. 3 Για πληροφορίες σχετικά με το μεταφραστικό έργο των Αράβων λογίων, παρακαλούμε δείτε το άρθρο «Πώς η Αραβική Έγινε η Γλώσσα των Διανοουμένων», στο Ξύπνα! του Φεβρουαρίου 2012.