Nte oyomde okụbọde

Mek usem

Be ka udiana n̄kpọ

Be ka se isịnede

Be ka se isịnede

Mme Ntiense Jehovah

Efịk

Obio Ubọn̄ Abasi Akara!

 IBUOT 13

Mme Ọkwọrọ Obio Ubọn̄ Ẹda Ikọ Mmọ Ẹka Esop

Mme Ọkwọrọ Obio Ubọn̄ Ẹda Ikọ Mmọ Ẹka Esop

SE ẸNEMEDE KE IBUOT EMI

Ẹdomo ndida ibet n̄kpan ikọt Jesus ndikwọrọ ikọ, kpa nte enye eketịn̄de

1, 2. (a) Nso ke mme adaiso ido ukpono ẹkenam ẹban̄a utom ukwọrọikọ, edi nso ke mme apostle ẹkenam? (b) Ntak emi mme apostle mîketreke ndikwọrọ ikọ?

PENTECOST isua 33 Eyo Mme Christian ndisụk mbe edi oro, inyụn̄ ibịghike ẹketọn̄ọ esop mme Christian ke Jerusalem. Satan ada emi nte eti ini ndikọbọ mme Christian. Enye oyom ndisobo esop Christian mfep idahaemi. Ntem, enye ọsọsọp anam n̄kpọ man mme adaiso ido ukpono ẹkpan utom edikwọrọ Obio Ubọn̄. Edi mme apostle ẹka iso ẹkwọrọ ikọ ye uko, ndien ediwak owo, iren ye iban, ẹkabade ẹdi “mme andinịm Ọbọn̄ ke akpanikọ.”—Utom 4:18, 33; 5:14.

Mme apostle ẹma ẹdat esịt “koro ẹbatde ẹte mmọ ẹdot ndibọ esuene ke ntak enyịn̄ esie”

2 Mme andibiọn̄ọ oro ẹfụt esịt ẹfiak ẹtọn̄ọ en̄wan ẹnyụn̄ ẹmụm kpukpru mme apostle ẹkedọn̄ ke ufọk-n̄kpọkọbi. Edi angel Jehovah eberede usụn̄ ufọk-n̄kpọkọbi ke okoneyo, ndien ke ini eyo esierede mme apostle ẹfiak ẹtọn̄ọ ndikwọrọ ikọ! Ẹfiak ẹmụm mmọ ẹnyụn̄ ẹda mmọ ẹka iso mme andikara. Mme andikara emi ẹdọhọ ke mmọ ẹbiat ibet emi ẹkewụkde mmọ ẹte ẹkûkwọrọ ikọ aba. Mme apostle oro ẹbọrọ ye unana ndịk ẹte: “Nnyịn inyene ndikop uyo Abasi nte andikara utu ke uyo owo.” Esịt enen̄ede ayat mme andikara oro tutu mmọ “ẹyom ndiwot” mme apostle oro. Edi ke ebe oro, Gamaliel, ata ekpep Ibet oro ẹkenen̄erede ẹkpono ọdọhọ mme andikara oro ete: “Ẹkpeme idem mbufo . . . Ẹkûbiọn̄ọ mbon emi, edi ẹsana mmọ ẹyak.” Mme andikara emi ẹnam se enye ọdọhọde ẹnyụn̄ ẹyak mme apostle ẹnyọn̄ọ. Nso ke mme apostle oro ẹnam? Mmọ ẹka iso uko uko inyụn̄ ‘ikpaha mba ndikpep nnyụn̄ ntan̄a eti mbụk mban̄a Christ Jesus.’—Utom 5:17-21, 27-42; N̄ke 21:1, 30.

3, 4. (a) Nso ke Satan esiwak ndida n̄n̄wana ye ikọt Abasi? (b) Nso ke idineme ke ibuot emi ye ibuot iba oro ẹtienede?

3 Ikpe oro ẹkekpede ke isua 33 Eyo Mme Christian ekedi akpa ini oro ẹkekọbọde esop Christian, edi ikedịghe akpatre. (Utom 4:5-8; 16:20; 17:6, 7) Ke eyo nnyịn, Satan ke osụk ananam mme andibiọn̄ọ ido ukpono akpanikọ ẹsịn nsọk man ẹnam ukara ẹtre utom ukwọrọikọ nnyịn. Mme asua ẹsidori ikọt Abasi ikọ ke nsio nsio usụn̄. Edori ikọ kiet edi ke nnyịn iyakke emem odu ke obio, ke idi mbon ntịme. Efen edi ke nnyịn isisọn̄ ibuot ye ukara; inyụn̄ idi mbon mbubịne—mme anyam-n̄wed. Ke ini oro odotde, nditọete nnyịn ẹsika esop man ẹkewụt  ke ẹdodori nnyịn ikọ emi. Nso ufọn ke emi enyene? Didie ke mme ikpe oro mme esop ekebierede ediwak isua emi ẹkebede ẹnyene ufọn ẹnọ fi mfịn? Yak idụn̄ọde ndusụk ikpe emi inyụn̄ ise nte mmọ ẹn̄wamde ke ndin̄wana “nnyụn̄ nda ibet nnam eti mbụk ọsọn̄ọ ada.”—Phil. 1:7.

4 Ke ibuot emi, imọn̄ ineme nte ikekpede ikpe mbak ẹdibọ nnyịn unen oro inyenede ndikwọrọ ikọ. Ibuot iba oro ẹditienede ẹyewụt ndusụk ikpe oro ikan̄wanade ikan man isọn̄ọ iwụt ke nnyịn idịghe ubak ererimbot emi, ye nte ke ida mme edumbet Obio Ubọn̄ idu uwem.

Mbon Ntịme M̀mê Mme Andida Nnọ Obio Ubọn̄ Abasi?

5. Ke utịt utịt iduọk isua 1930, ntak emi ẹkemụmde mme ọkwọrọ Obio Ubọn̄, ndien nso ke mbon oro ẹkedade usụn̄ ẹkenam?

5 Ke utịt utịt iduọk isua 1930, nsio nsio obio ye stet ke United States of America ẹma ẹdomo ndinyịk Mme Ntiense Jehovah ẹbọ n̄wed unyịme ẹto ukara mbemiso mmọ ẹkwọrọde ikọ. Edi nditọete nnyịn ikọdọhọke ukara ọnọ mmimọ n̄wed oro. Ukara ekeme ndifiak mbọ n̄wed unyịme mmọ, imonyụn̄ idiọn̄ọ ke ukara ndomokiet inyeneke unen ndibiat ewụhọ oro Jesus okowụkde mme Christian ete ẹkwọrọ etop Obio Ubọn̄. (Mark 13:10) Ẹma ẹmụm ediwak mme ọkwọrọ Obio Ubọn̄. Mbon emi ẹkedade usụn̄ ke esop Abasi ẹma ẹbiere ndida n̄kpọ emi n̄ka esop. Mmọ ẹkenam emi ndiwụt ke ukara ẹkpan utom Mme Ntiense nte mîkemke ye ibet, ndien ke emi iyakke mmọ ẹnam n̄kpọ ido ukpono mmọ ifụre ifụre. Ekem, akpan n̄kpọ kiet ama etịbe ke isua 1938, emi akanamde ẹka esop. Nso ikedi oro?

6, 7. Nso iketịbe inọ Brọda Cantwell ye ubon esie?

6 Ke usenubọk Tuesday, April 26, 1938, Newton Cantwell emi ekedide isua 60, ye Esther an̄wan esie, ye nditọ mmọ Henry, Russell, ye Jesse—emi kpukpru mmọ ẹkedide mme akpan asiakusụn̄—ẹma ẹwọrọ ẹka ndikwọrọ ikọ ke New Haven ke Connecticut. Mmọ ẹma ẹfiọk ke ekeme ndidi mmimọ idinyọn̄ke idi usen oro. Ntak-a? Ẹma ẹmomụm mmọ ediwak ini, ntre mmọ ẹma ẹfiọk ke ẹkeme ndifiak mmụm mmimọ. Edi emi ikanamke mmọ ẹtre ndikwọrọ etop Obio Ubọn̄. Mmọ ẹkewat ke moto iba ẹkesịm New Haven. Newton akawat moto emi ẹkedọn̄de mme n̄wed Bible ye n̄kpri ukwak ubre usanikwọ, ke adan̄aemi Henry emi ekedide isua 22 akawatde moto usuanetop. Nte mmọ ẹkenyụn̄ ẹkerede, ikebịghike, mme bodisi ẹma ẹdimụm mmọ.

7 Ẹkebem iso ẹmụm Russell emi ekedide isua 18, ndien ekem ẹmụm Newton ye Esther. Jesse emi ekedide isua 16 ama ada nsannsan okụt nte mme bodisi ẹmụmde ete ye eka esie ye eyeneka esie ẹdaha. Henry okodu ke efak en̄wen ke obio oro ọkwọrọ ikọ, ndien ekpri Jesse okodu ikpọn̄. Edi enye ama emen ukwak ubre usanikwọ esie aka iso ndikwọrọ ikọ. Irenowo iba emi ẹdide mbon Catholic ẹma ẹdọhọ Jesse ebre utịn̄ikọ  Brọda Rutherford emi ibuotikọ ekedide “Enemies” (Mme Asua). Nte mmọ ẹkesụk ẹkpan̄de utọn̄ ẹnọ utịn̄ikọ oro, esịt ama ayat mmọ tutu mmọ ẹdaha ẹda ẹyom ndimia Jesse. Jesse ama asan̄a sụn̄sụn̄ adaha, ndien esisịt ini ke oro ebede, bodisi kiet ama edimụm enye. Ntem, ẹma ẹsịn Jesse n̄ko ke ufọk ukpeme mme bodisi. Ndien mme bodisi ẹma ẹsana Sista Cantwell ẹyak, edi iyakke Brọda Cantwell ye nditọ esie. Ẹma ẹdisio mmọ ke ubiọn̄ kpa usen oro.

8. Ntak emi esop ekebierede ke Jesse Cantwell edi owo ntịme?

8 Ekem ke ọfiọn̄ ifan̄ ẹma ẹkebe, ke September 1938, ẹma ẹmen Brọda Cantwell ye nditọ esie ẹka esop ke New Haven. Ẹma ẹbiom Newton, Russell, ye Jesse ikpe ẹte ke ẹkesan̄a ẹbọ mme owo okụk ke ini ukara mînọhọ mmọ unyime. Kpa ye oro ẹkesion̄ode ikpe emi ẹka N̄kponn̄kan Esopikpe Connecticut, ẹkesụk ẹbebiom Jesse ikpe nte owo emi mîyakke emem odu ke obio onyụn̄ edide owo ntịme. Ntak-a? Koro mbon Catholic iba oro ẹkekopde utịn̄ikọ oro ẹma ẹditịn̄ ke esop ẹte ke ẹkeda utịn̄ikọ oro ẹsụn̄i ido ukpono mmimọ, ndien ke emi ama abiak mmimọ. Nditọete ikenyịmeke ubiereikpe oro, ntre mmọ ẹma ẹsion̄o ikpe oro ẹka N̄kponn̄kan Esopikpe United States.

9, 10. (a) Didie ke N̄kponn̄kan Esopikpe United States ekebiere ikpe Cantwell ye ubon esie? (b) Didie ke nnyịn isụk ibọ ufọn ubiereikpe emi?

9 Ke March 29, 1940, Charles E. Hughes emi edide akwa ebiereikpe ye mme ebiereikpe itiaita eken ẹma ẹkpan̄ utọn̄  ẹkop se Brọda Hayden Covington, ekpeibet emi akadade ọnọ Mme Ntiense Jehovah, eketịn̄de. * Ke ini ekpeibet emi akadade ọnọ stet Connecticut eketịn̄de ikọ ndiwụt ke Mme Ntiense ẹdi mbon ntịme, ebiereikpe kiet ama obụp enye ete: “Ndi mme owo ẹma ẹma se Christ Jesus ọkọkwọrọde ke eyo esie?” Ekpeibet oro ama ọbọrọ ete: “Owo ikamaha, ndien edieke ntịmde nti se nsikotde ke Bible, enye etịn̄ n̄ko se ẹkenamde Jesus ke ntak emi enye ọkọkwọrọde ikọ.” Ikọ emi ama ayarade ata ediwak n̄kpọ! Ekpeibet emi akada Mme Ntiense nte Jesus onyụn̄ ada ukara nte mbon oro ẹkebiomde Jesus ikpe. Ke May 20, 1940, esop oro ama etebe Mme Ntiense ikpe.

Hayden Covington (esịne ufọt ke udịm iso), Glen How (ufien), ye mbon eken oro ẹkekpọn̄de ufọkesop ke ẹma ẹkekan ke ikpe

10 Nso ufọn ke se ekebierede emi ekenyene? Ubiereikpe emi ikayakke ẹbọ ifụre oro mme owo ẹnyenede ndikpono Abasi, ikonyụn̄ iyakke ukara ekededi ọbọp ibet emi edibọde owo ifụre oro. Esop emi ama edikụt ke se Jesse akanamde “ikesịnke . . . ntịme ke obio, ikonyụn̄ ibiatke ibet obio.” Ntem se ẹkebierede emi ama owụt ke Mme Ntiense Jehovah idịghe mbon ntịme. Nso edikan ke mme asan̄autom Abasi ẹkenyene ntem! Didie ke nnyịn isụk ibọ ufọn ubiereikpe emi? Ekpeibet emi edide Ntiense ọdọhọ ete: “Ifụre oro inyenede ndikpono Abasi ye unana edikop ndịk nte ke ukara ayakpan utom nnyịn anam nnyịn Mme Ntiense isikwọrọ etop idotenyịn emi inọ mme owo ke obio emi idụn̄de.”

Mbon Nsọn̄ibuot M̀mê Mme Ọkwọrọ Akpanikọ?

Quebec’s Burning Hate for God and Christ and Freedom Is the Shame of All Canada

11. Nso ke nditọete nnyịn ẹkenam ke Canada, ndien ntak-a?

11 Ke iduọk isua 1940, ẹma ẹnen̄ede ẹkọbọ Mme Ntiense Jehovah ke Canada. Ntem, ke isua 1946, nditọete nnyịn ẹma ẹda usen 16 ẹsuan tract oro, Quebec’s Burning Hate for God and Christ and Freedom Is the Shame of All Canada. Mmọ ẹkenam emi man ẹnam mme owo ẹfiọk ke ukara iyakke nnyịn ituak ibuot inọ Abasi. Tract emi ekenyene page inan̄ onyụn̄ etịn̄ ofụri nsọk oro mme ọkwọrọ ederi ẹkesịnde, ndiọi n̄kpọ oro mme bodisi ẹkenamde, ye afai emi mbon ntịme ẹkenamde ye nditọete nnyịn ke Quebec. Tract oro ọkọdọhọ ete: “Ke ẹsụk ẹmemụm Mme Ntiense Jehovah okposụkedi emi ibet mîdọhọke ẹmụm mmọ. Ẹkot Mme Ntiense Jehovah ikpe utịm ike 800 ke obio Greater Montreal.”

12. (a) Didie ke mme andibiọn̄ọ ẹkenam n̄kpọ ẹban̄a tract oro ẹkesuande do? (b) Ẹkedọhọ ke nso idiọkn̄kpọ ke nditọete nnyịn ẹkenam? (Se n̄ko ikọ idakisọn̄.)

12 Maurice Duplessis, andikara Quebec, ye Villeneuve emi ekedide cardinal ufọkabasi Roman Catholic, ẹma ẹyat esịt ẹban̄a tract emi ẹnyụn̄ ẹdọhọ yak ‘ẹsịn ntịme ye Mme Ntiense, ẹkûtua mmọ mbọm.’ Ikpe emi ẹkekotde Mme Ntiense ama oto 800 ọdọk ekesịm 1,600. Eyenete an̄wan kiet emi ekedide asiakusụn̄ ọkọdọhọ ete: “Mme bodisi ẹma ẹmụm nnyịn ata ediwak ini tutu nnyịn ikemeke ndibat aba.” Ẹma ẹda Mme Ntiense oro ẹkesuande tract oro ẹka esop ẹte ke mmọ ẹsuan “nsu oro anamde mme owo ẹsọn̄ ibuot ye ukara.” *

13. Mmanie ẹkedi akpa mbon oro ẹkedade ẹka esop ẹte ke ẹsọn̄ ibuot ye ukara, ndien nso ke esop ẹkebiere?

 13 Ke isua 1947, Brọda Aimé Boucher ye nditọiban esie Gisèle, emi edide isua 18, ye Lucille, emi edide isua 11, ẹkedi akpa mbon oro ẹkedade ẹka esop ẹte ke ẹsọn̄ ibuot ye ukara. Mmọ ẹkesuan tract Quebec’s Burning Hate ẹkpere in̄wan̄ mmọ ke edem usụk Quebec, edi ọkọsọsọn̄ ndida mmọ nte mbon ntịme. Brọda Boucher ekedi ata sụn̄sụn̄ owo oro ekesinamde utom ke ekpri in̄wan̄ esie, ndien ke ini ke ini, esisan̄a ke ukpatn̄kpọ emi enan̄-mbakara esie odụride aka akamba obio. Edi ẹma ẹsinam enye ye nditọ esie ndusụk n̄kpọ oro ẹkewetde ke tract oro. Sia ebiereikpe esop oro akasuade-sua Mme Ntiense, enye ikenyịmeke se ẹketịn̄de ndiwụt ke Boucher ye ubon esie ikeduehe. Utu ke oro, enye ama enyịme ye se mme okot ikpe oro ẹketịn̄de, onyụn̄ ọdọhọ ke akpana ẹbiom ubon Boucher ikpe. Ntre se ebiereikpe oro akanamde ọkọwọrọ ke edi idiọkn̄kpọ nditịn̄ akpanikọ! Ẹma ẹbiere ikpe ẹnọ Aimé ye Gisèle ẹte ke mmọ ẹyom ndin̄wana ye ukara, ẹma ẹkam ẹkọbi ekpri Lucille ke usen iba. Nditọete oro ẹma ẹsion̄o ikpe ẹka N̄kponn̄kan Esopikpe ke Canada, ndien esop oro ama enyịme ndikpe ikpe oro.

14. Nditọete ke Quebec ẹkenam n̄kpọ didie ke ini ukọbọ?

14 Mbemiso ẹkefiakde ẹkpe ikpe oro, nditọete nnyịn ẹma ẹsin ifịk ẹkwọrọ etop Obio Ubọn̄ ke Quebec uko uko kpa ye ọkpọsọn̄ ukọbọ, ndien emi ama enyene nti utịp. Ke isua inan̄ ẹma ẹkebe tọn̄ọ ẹketọn̄ọ ndisuan tract oro ke isua 1946, ibat Mme Ntiense oro ekedide 300 ama ọdọk ekesịm 1,000 ke Quebec! *

15, 16. (a) Didie ke N̄kponn̄kan Esopikpe ke Canada ekebiere ikpe Brọda Boucher ye nditọ esie? (b) Nso ufọn ke edikan emi ekenyene ọnọ nditọete nnyịn ye mbon en̄wen?

15 Ke June 1950, N̄kponn̄kan Esopikpe ke Canada emi mme ebiereikpe usụkkiet ẹdude ẹma ẹkpe ikpe Aimé Boucher. Ke ọfiọn̄ itiokiet ẹma ẹkebe, esop oro ama etebe nnyịn ikpe ke December 18, 1950. Ntak-a? Brọda Glen How, emi ekedide ekpeibet oro adade ọnọ Mme Ntiense, ama anam an̄wan̄a nte ke esop oro ama enyịme ye se iketịn̄de nte ke owo “ndisọn̄ ibuot ye ukara,” ọwọrọ enye ndisịn nsọk man mme owo ẹn̄wana ye ukara m̀mê ẹnam afai. Edi utọ n̄kpọ oro “ikodụhe ke tract oro, enye okonyụn̄ etịn̄ se owo ekpetịn̄de ifụre ifụre, ndien ibet ikpanke emi.” Brọda How ama adian do ete: “Mma nda enyịn mi n̄kụt nte Jehovah anamde nnyịn ikan.” *

16 Ubiereikpe N̄kponn̄kan Esopikpe oro ekenen̄ede owụt ke Obio Ubọn̄ Abasi akan. Enye ama abiat se ẹkpedade ẹkpe ikpe 122 eken oro ẹkekotde Mme Ntiense ke Quebec, ẹte ke mmọ ẹsọn̄ ibuot ye ukara. Ke adianade do, ubiereikpe esop oro ọkọdọhọ ke mbon Canada ye mme idụt eken emi ẹkedude ke idak ukara Britain ẹnyene ifụre idahaemi nditịn̄ se ukara anamde. Akan oro, ubiereikpe emi ikayakke ufọkabasi ye ukara Quebec ẹkọbọ Mme Ntiense Jehovah aba. *

 Mme Anyam-N̄wed M̀mê Ifịk Ifịk Mme Ọkwọrọ Obio Ubọn̄ Abasi?

17. Didie ke ndusụk ukara ẹdomo ndikara utom nnyịn?

17 Ukem nte mme Christian eyo mme apostle, mme asan̄autom Jehovah mfịn idịghe “mbon oro ẹnyamde-nyam ikọ Abasi.” (Kot 2 Corinth 2:17.) Edi ndusụk ukara ẹdomo ndinam ibet emi ọbọpde unyamurua ọbọp utom nnyịn. Ẹyak ise ikpe iba emi ẹkeban̄ade m̀mê Mme Ntiense Jehovah ẹdi mme anyam-n̄wed m̀mê ẹdi mme ọkwọrọikọ.

18, 19. Didie ke mbon ukara Denmark ẹkedomo nditre utom ukwọrọikọ?

18 Denmark. Ke October 1, 1932, ẹma ẹbọp ibet oro ọkọdọhọde ke ana owo ọbọ unyịme oto ukara mbemiso enye anyam n̄wed ekededi. Edi nditọete nnyịn ikọbọhọ unyịme emi. Ke ndan̄nsiere, asuanetop ition ẹma ẹwọrọ ẹka ukwọrọikọ ke Roskilde, emi edide n̄kpọ nte kilomita 30 ọtọn̄ọde ke Copenhagen, emi edide ibuot obio. Ke mbubreyo oro, owo ikekwe asuanetop kiet, August Lehmann. Ẹkemụm enye sia ẹkedọhọde ke enye akanyam n̄kpọ edi ibọhọ unyịme ito ukara.

19 Ẹma ẹda August Lehmann ẹka esop ke December 19, 1932. Enye ama etịn̄ ke imọ ikọnọ mme owo n̄wed ukpep Bible edi ọdọhọ ke imọ ikanyamke-nyam n̄wed oro. Esop ẹma ẹnyịme se enye eketịn̄de. Mmọ ẹkedọhọ ẹte: “Owo oro ẹkotde ikpe mi . . . enyene se enye anamde adia n̄kpọ, owo ikpehe enye okụk, enye inyụn̄ idorike enyịn ke ẹyekpe imọ okụk, edi enye akam adada okụk esie anam utom emi.” Esop emi ama ada ye Mme Ntiense onyụn̄ ebiere ete ke owo ikemeke ndidọhọ ke se Lehmann akanamde “edi mbubịne.” Edi mme asua ikọt Abasi ẹma ẹnen̄ede ẹbiere nditre utom ukwọrọikọ ke ofụri idụt oro. (Ps. 94:20) Mbon oro ẹkekotde Lehmann ikpe ẹma ẹsion̄o ikpe emi ẹka N̄kponn̄kan Esopikpe idụt oro. Nso ke nditọete nnyịn ẹkenam?

20. Didie ke N̄kponn̄kan Esopikpe ke Denmark ekebiere ikpe nditọete nnyịn, ndien nso ke nditọete nnyịn ẹkenam?

20 Urua kiet mbemiso N̄kponn̄kan Esopikpe oro ekpede ikpe oro, Mme Ntiense ke Denmark ẹma ẹdọdiọn̄ ẹkwọrọ ikọ. Ke Tuesday, October 3, 1933, N̄kponn̄kan Esopikpe oro ama ebiere ikpe oro. Esop oro ama enyịme se akpa esop ekebierede nte ke August Lehmann ikabiatke ibet. Ubiereikpe emi okowụt ke Mme Ntiense ẹkeme ndika iso n̄kwọrọ ikọ ifụre ifụre. Nditọete ẹma ẹdọdiọn̄ ẹkwọrọ ikọ ẹkan nte akanam ẹkwọrọde man ẹkọm Jehovah ke ndikanam mmimọ ikan ke ikpe oro. Tọn̄ọ ẹkebiere ikpe oro, nditọete nnyịn ke Denmark ẹkeme ndikwọrọ ikọ ifụre ifụre, ukara inyụn̄ ifịnake mmọ aba.

Mme Ntiense oro ẹkenyenede uko ke Denmark ke iduọk isua 1930

21, 22. Didie ke N̄kponn̄kan Esopikpe United States ekebiere ikpe Brọda Murdock?

21 United States. Ke Sunday, February 25, 1940, ẹma ẹmụm Robert Murdock, emi ekedide asiakusụn̄ ye Mme Ntiense itiaba en̄wen ke adan̄aemi mmọ ẹkekwọrọde ikọ ke obio Jeannette, emi ekperede Pittsburgh ke Pennsylvania. Ẹma ẹbiom mmọ ikpe ke ndinọ mme owo n̄wed ke ini mmọ mîbọhọ unyịme. Edi mmọ ẹma ẹsion̄o ikpe oro ẹka N̄kponn̄kan Esopikpe United States.

 22 Ke May 3, 1943, N̄kponn̄kan Esopikpe oro ama etebe Mme Ntiense ikpe. Esop emi ama abiat ibet oro ọkọdọhọde ke ana Mme Ntiense ẹbọ unyịme koro ndinam emi ama enyịk mmọ “ndikpe okụk mbemiso ẹnamde se Ibet Akwa Ukara ama ekenyenyịme mmọ ẹnam.” Esop oro akabiat ibet emi sia ibet emi “ikayakke owo enyene ifụre ndimịn̄ nnyụn̄ nsuan n̄wed, ikonyụn̄ iyakke owo enyene ifụre ndikpono Abasi nte okpokponode.” Ke ini William O. Douglas oro ekedide ebiereikpe, eketịn̄de se ata ediwak ke otu mme ebiereikpe esop oro ẹkebierede, enye ama ọdọhọ ke utom Mme Ntiense Jehovah “idịghe ukwọrọikọ kpọt, inyụn̄ idịghe unọ n̄wed ido ukpono mmọ kpọt. Akam edi n̄kpọ mbiba emi.” Enye ama adian do ete: “Edinam ido ukpono mmọ onyụn̄ edi akpan n̄kpọ . . . ukem nte edika ufọkabasi ye edida ke n̄kpoto ufọkabasi n̄kwọrọ ikọ.”

23. Ntak emi mme edikan oro ẹkenyenede ke 1943 ẹdide akpan n̄kpọ mfịn?

23 Ubiere N̄kponn̄kan Esopikpe emi ekedi n̄wọrọnda edikan ọnọ ikọt Abasi. Enye okowụt ke nnyịn inen̄ede idi mme ọkwọrọikọ, idịghe mme anyamurua. Kpa ke usen oro ke isua 1943, Mme Ntiense Jehovah ẹma ẹkan ke ikpe 12 ke otu ikpe 13, esịnede ikpe Brọda Murdock, emi ẹkesion̄ode ẹka N̄kponn̄kan Esopikpe oro. Ubiereikpe emi enen̄ede an̄wam ke mme ikpe ndondo emi, oro mme andibiọn̄ọ nnyịn ẹfiakde  ẹyom ndibiat unen nnyịn ndikwọrọ etop Obio Ubọn̄ an̄wan̄wa ye ke ufọk ke ufọk.

“Nnyịn Inyene Ndikop Uyo Abasi Nte Andikara Utu ke Uyo Owo”

24. Didie ke isinam n̄kpọ ke ini ukara etrede utom ukwọrọikọ nnyịn?

24 Sia idide mme asan̄autom Jehovah, esịt esinen̄ede enem nnyịn ke ini ukara enyịmede ika iso ikwọrọ etop Obio Ubọn̄ ifụre ifụre. Edi edieke ukara etrede utom ukwọrọikọ nnyịn, nnyịn imesikpụhọ nte ikwọrọde ikọ, ika iso inam utom emi ke usụn̄ ekededi oro ikemede. Ukem nte mme apostle, “nnyịn inyene ndikop uyo Abasi nte andikara utu ke uyo owo.” (Utom 5:29; Matt. 28:19, 20) Nnyịn n̄ko imesika esop man ukara ẹtre ukpan oro mmọ ẹkekpande utom nnyịn. Kere ban̄a uwụtn̄kpọ iba emi.

25, 26. Nso iketịbe ke Nicaragua oro akanamde ẹda ikpe ẹka N̄kponn̄kan Esopikpe do, ndien nso ke ẹkebiere?

25 Nicaragua. Ke November 19, 1952, Donovan Munsterman emi ekedide isụn̄utom onyụn̄ esede aban̄a n̄kọk itieutom, ama aka Itieutom Emi Esede Aban̄a Uwọrọidụn̄ ke Managua, emi edide ibuot obio. Ẹma ẹdọhọ enye aka okokụt Etubom Arnoldo García emi ekedide adaibuot itieutom oro. Etubom García ama ọdọhọ Brọda Donovan ke ẹma ẹkpan Mme Ntiense Jehovah ke Nicaragua ẹte “ẹkûkwọrọ se mmọ ẹnịmde ke akpanikọ, ẹkûnyụn̄ ẹtịn̄ se mmọ ẹsinamde ke ido ukpono mmọ.” Ke ini ẹkebụpde enye ntak emi ẹkekpande mmọ, Etubom García ama ọdọhọ ke adaibuot itieutom ukara ikọnọhọ Mme Ntiense unyịme ndikwọrọ ikọ ye nte ke ẹdọhọ ke mmọ ẹdi mbon ukara Communist. Mmanie ẹkedori Mme Ntiense ikọ emi? Mme ọkwọrọ ederi Roman Catholic.

Nditọete ke Nicaragua ke ini oro ẹkekpande utom nnyịn

26 Brọda Munsterman ama ọsọsọp ada n̄kpọ emi eketịn̄ ọnọ mbon Itieutom Emi Esede Aban̄a Mbubehe Ukara ye Mme  Ido Ukpono onyụn̄ etịn̄ ọnọ Anastasio Somoza García emi edide andikara, edi inyeneke se mmọ ẹkenamde. Ntre nditọete ẹma ẹkpụhọ nte ẹsinamde n̄kpọ. Mmọ ẹma ẹberi Ufọkmbono Obio Ubọn̄, ẹsop idem ke n̄kpri otu, inyụn̄ inọhọ aba ikọ ntiense ke efak, edi ẹsụk ẹka iso ndikwọrọ etop Obio Ubọn̄. Mmọ n̄ko ẹma ẹsin n̄wed ẹnọ N̄kponn̄kan Esopikpe Nicaragua ẹte ọdọhọ ukara okûfịna mmimọ aba, onyụn̄ etre ukpan oro ẹkekpande mmimọ ndikwọrọ ikọ. Ẹma ẹwet ukpan oro ẹkekpande mmọ do ye se mmọ ẹkeben̄ede ke ediwak n̄wedmbụk n̄kpọntibe, ndien N̄kponn̄kan Esopikpe oro ama enyịme ndikpe ikpe oro. Nso ke ẹkebiere? Ke June 19, 1953, N̄kponn̄kan Esopikpe oro ama ewet ubiere oro ke n̄wedmbụk n̄kpọntibe ke ufọn Mme Ntiense. Esop oro ama okụt ke ukpan oro ama abiat unen mmọ nditịn̄ ikọ ifụre ifụre, ndinam se ubieresịt mmọ ọdọhọde, ndinyụn̄ ntịn̄ se mmọ ẹnịmde ke akpanikọ. Enye ama ọdọhọ yak ukara Nicaragua afiak etie nte enye ekesitiede ye Mme Ntiense.

27. Ntak emi ubiereikpe esopikpe oro akakpade mbon Nicaragua idem, ndien didie ke nditọete ẹkeda edikan oro?

27 Idem ama akpa mbon Nicaragua ndifiọk ke N̄kponn̄kan Esopikpe akada ye Mme Ntiense. Mbemiso ikpe emi, mme ọkwọrọ ederi ẹma ẹsinen̄ede ẹnyene odudu tutu esopikpe iyomke ndinyene mfịna ye mmọ. N̄ko, ikpọ owo ukara ẹma ẹnen̄ede ẹnyene odudu tutu esopikpe iwakke ndibiat ubiere mmọ. Nditọete ẹkenịm ẹte ke mmimọ ikakan ke ikpe emi sia Edidem mmimọ ekekpemede mmimọ, mmimọ ikonyụn̄ ikade iso ikwọrọ ikọ.—Utom 1:8.

28, 29. Ke ufọt ufọt iduọk isua 1980, didie ke n̄kpọ okokpụhọde ke Zaire?

28 Zaire. Ke ufọt ufọt iduọk isua 1980, n̄kpọ nte Mme Ntiense 35,000 ẹkedu ke Zaire, emi ẹkotde Democratic Republic of Congo idahaemi. Man ẹkeme ndise mban̄a akwa n̄kọri oro ẹkenyenede ke utom Obio Ubọn̄, n̄kọk itieutom ama ọbọp mbufa ufọk. Ke December 1985, ẹma ẹnịm mbono ofụri ererimbot ke Kinshasa emi edide ibuot obio idụt oro, ndien owo 32,000 ẹma ẹto nsio nsio idụt ke ererimbot ẹdiyọhọ an̄wambre obio oro, emi ẹkedade ẹnịm mbono oro. Edi ekem, n̄kpọ ọtọn̄ọ ndikpụhọde ye mme asan̄autom Jehovah. Nso iketịbe?

29 Brọda Marcel Filteau, isụn̄utom emi okotode Quebec ke Canada, emi ẹkenyụn̄ ẹkọbọde ke ini ukara Duplessis, akanam utom isụn̄utom ini oro ke Zaire. Enye etịn̄ se iketịbede ete: “Ke March 12, 1986, ẹma ẹnọ nditọete oro ẹkamade ifetutom leta oro okowụtde ke ibet inyịmeke aba ido ukpono Mme Ntiense Jehovah ke Zaire.” Mobutu Sese Seko emi ekedide andikara Zaire ama esịn ubọk ke leta oro.

30. Nso akpan ubiere ke Kọmiti N̄kọk Itieutom ekenyene ndinam, ndien nso ke mmọ ẹkebiere?

30 Ke ndan̄nsiere, ẹma ẹtịn̄ ke itieutom usuanetop ofụri idụt Zaire ẹte: “Nnyịn idikopke aba n̄kpọ iban̄a Mme Ntiense Jehovah ke [Zaire].” Ikebịghike ukọbọ ama ọtọn̄ọ. Ẹma ẹwụri mme Ufọkmbono Obio Ubọn̄, ẹbụme inyene nditọete, ẹmụm mmọ, ẹmia mmọ, ẹnyụn̄ ẹsịn mmọ ke ufọk-n̄kpọkọbi. Ẹma ẹkam  ẹdọn̄ nditọ Mme Ntiense ke ufọk-n̄kpọkọbi. Ke October 12, 1988, ukara ama atan̄ inyene esop Abasi, ndien mbonekọn̄ ẹma ẹdidụn̄ ke n̄kọk itieutom. Nditọete oro ẹkamade ifetutom ẹma ẹwet leta ẹban̄a n̄kpọ emi ẹnọ ẹsọk Mobutu emi ekedide adaibuot ukara, edi enye ikọbọrọke mmọ n̄kpọ ndomokiet. Ini oro ke Kọmiti N̄kọk Itieutom ekenyene akpan ubiere ndinam, “Ndi akpana ida n̄kpọ emi ika N̄kponn̄kan Esopikpe, m̀mê akpana ibet kan̄a?” Timothy Holmes, emi ekedide isụn̄utom ye anam ndutịm Kọmiti N̄kọk Itieutom ini oro, ọdọhọ ete, “Nnyịn ikoyom Jehovah ọnọ nnyịn ọniọn̄ onyụn̄ ada nnyịn usụn̄.” Ke kọmiti oro ama ọkọbọn̄ akam ekere aban̄a n̄kpọ emi, enye ama ebiere ke emi idịghe nnennen ini ndisịn ikpe ke esop. Utu ke oro, kọmiti oro ama etịn̄ enyịn ese aban̄a nditọete onyụn̄ oyom nsio nsio usụn̄ ndika iso n̄kwọrọ ikọ.

“Ke ofụri ini ikpe oro, nnyịn ima ikụt nte Jehovah ekemede ndikpụhọde mme n̄kpọ”

31, 32. Nso n̄wọrọnda ubiere ke N̄kponn̄kan Esopikpe Zaire ekebiere, ndien nso ufọn ke emi ekenyene ọnọ nditọete nnyịn?

31 Ke ediwak isua ẹma ẹkebe, ukọbọ oro ẹkekọbọde Mme Ntiense ama osụhọde ubọk, ẹma ẹnyụn̄ ẹtọn̄ọ ndikpono unen oro mme owo ẹnyenede ke idụt oro. Kọmiti N̄kọk Itieutom ama edikụt ke ekem ini ndien ndida n̄kpọ oro n̄ka N̄kponn̄kan Esopikpe idụt Zaire. Esop oro ama enyịme ndikpe ikpe oro. Ekem ke January 8, 1993, n̄kpọ nte isua itiaba tọn̄ọ nte adaibuot ukara idụt oro akakpan utom nnyịn, esop oro ama ebiere ete ke ibet inyịmeke se ukara akanamde Mme Ntiense, ndien ẹma ẹtre ukpan oro. Nso ke emi ọkọwọrọ? Mme ebiereikpe emi ẹma ẹbiat ubiere oro adaibuot ukara akanamde, ikereke m̀mê ẹdinam mmimọ nso! Brọda Holmes ọdọhọ ete, “Ke ofụri ini ikpe oro, nnyịn ima ikụt nte Jehovah ekemede ndikpụhọde mme n̄kpọ.” (Dan. 2:21) Ikpe oro ẹkekande mi ama ọsọn̄ọ  mbuọtidem nditọete nnyịn. Mmọ ẹma ẹfiọk ke Jesus emi edide Edidem akada ikọt esie usụn̄ man mmọ ẹfiọk ini ye nte ẹkpenamde n̄kpọ.

Mme Ntiense ke Democratic Republic of Congo ẹdat esịt ndituak ibuot nnọ Jehovah ifụre ifụre

32 Sia ẹma ẹketrede ukpan oro, ẹma ẹnyịme n̄kọk itieutom okot mme isụn̄utom ẹdi, ẹbọp mbufa ufọkutom, ẹnyụn̄ ẹtobo mme n̄wed Bible. * Edi ata n̄kpọ idatesịt ọnọ mme asan̄autom Abasi ke ofụri ererimbot ndikụt nte Jehovah ekpemede ikọt esie man mmọ ẹka iso ẹdi ufan esie!—Isa. 52:10.

“Jehovah Edi Andin̄wam Mi”

33. Ndidụn̄ọde ndusụk ikpe emi ekpep nnyịn nso?

33 Nnyịn ndidụn̄ọde ndusụk ikpe emi owụt ke Jesus anam se enye ọkọn̄wọn̄ọde ete: “Ami nyọnọ mbufo ikọ eke ẹditịn̄de ye ọniọn̄, emi kpukpru mme andibiọn̄ọ mbufo mîdikemeke ndifan̄a m̀mê ndineni.” (Kot Luke 21:12-15.) Ndusụk ini, Jehovah anam mbon oro ẹtiede nte Gamaliel mfịn ẹn̄wam ikọt esie mîdịghe anam mme ekpeibet ye mme ebiereikpe ẹkpe edinen ikpe ẹnọ ikọt esie. Jehovah esinam n̄kpọekọn̄ mme asua etịp. (Kot Isaiah 54:17.) Ukọbọ ikemeke nditre utom Abasi.

34. Ntak emi mme ikpe oro ikakande ẹdide utịbe, ndien nso ke mmọ ẹwụt? (Se n̄ko ekebe oro “ Mme N̄wọrọnda Ikpe Oro Ikakande Emi Ẹn̄wamde ke Utom Edikwọrọ Obio Ubọn̄.”)

34 Ntak emi mme edikan oro ikenyenede ẹdide utịbe? Kere ban̄a emi ise: Mme Ntiense Jehovah iwọrọke etop. Nnyịn isisịnke n̄wed ke ini umekowo, isitieneke ibuana ke mbre ukara m̀mê ndikpek mbon ukara ẹnam se nnyịn iyomde. N̄ko, ẹsida mbon nnyịn oro ẹkotde ikpe nte “mmọ emi mîfiọkke n̄wed ye mme usụhọde owo.” (Utom 4:13) Ntem, ke ekikere owo, idụhe se ikpanamde mme esop ẹn̄wam nnyịn ẹnyụn̄ ẹbiọn̄ọ mme okopodudu ido ukpono ye mbon ukara oro ẹkọbọde nnyịn. Edi mme esop ẹsitebe nnyịn ediwak ikpe! Mme ikpe oro isikande ẹwụt ke nnyịn idi “mme anditiene Christ ke esịt akpanikọ ke iso Abasi.” (2 Cor. 2:17) Ntem nnyịn itiene apostle Paul idọhọ ite: “Jehovah edi andin̄wam mi; ndifeheke ndịk.”—Heb. 13:6.

^ ikp. 9 Ikpe Cantwell ye stet Connecticut ekedi akpa ke otu ikpe 43 oro ẹkedade ẹka N̄kponn̄kan Esopikpe United States emi Brọda Hayden Covington akadade ọnọ nditọete. Enye akakpa ke isua 1978. Dorothy an̄wan esie emi edide isua 90 idahaemi ke osụk ananam utom usiakusụn̄.

^ ikp. 12 Ibet oro ẹkebọpde ke isua 1606 akanam ẹkot ikpe oro. Ibet emi ama enyịme mme ebiereikpe ẹbiom owo ikpe edieke mmọ ẹkerede ke se owo oro eketịn̄de ama ada mfịna edi, ọkpọkọm se owo oro eketịn̄de ekedi akpanikọ.

^ ikp. 14 Ke isua 1950, mme asan̄autom ofụri ini 164 ẹkenam utom ke Quebec, esịnede owo 63 emi ẹkekụrede ukpep ke Gilead, emi ẹkenyụn̄ ẹnyịmede ndika do n̄kanam utom kpa ye oro ẹdikọbọde mmọ idiọk idiọk.

^ ikp. 15 Brọda W. Glen How ekedi ekpeibet emi ekenyenede uko, oro akadade usọ ekpe ata ediwak ikpe ọnọ Mme Ntiense Jehovah ke Canada ye mme idụt en̄wen ọtọn̄ọde ke isua 1943 esịm 2003.

^ ikp. 16 Edieke oyomde ndifiọk n̄kpọ efen efen mban̄a ikpe emi, se ibuotikọ oro “Ekọn̄ Emi Inyeneke Mbufo, Edi Enyene Abasi” ke Ẹdemede! Ikọmbakara eke April 22, 2000, page 18-24.

^ ikp. 32 Nte ini akakade, mbonekọn̄ ẹma ẹwọrọ ẹkpọn̄ n̄kọk itieutom oro; edi ẹma ẹbọp mbufa ufọkutom n̄kọk itieutom ke ebiet en̄wen.