Be ka se isịnede

Be ka udiana n̄kpọ

Be ka se isịnede

Mme Ntiense Jehovah

Efịk

“Ẹnịm Idem Mbufo Ke Ima Abasi”

 IBUOT 13

Mme Usọrọ Oro Abasi Mîmaha

Mme Usọrọ Oro Abasi Mîmaha

“Ẹka iso ẹdụn̄ọde ẹfiọk se Ọbọn̄ enyịmede.”—EPHESUS 5:10.

1. Nso orụk owo ke Jehovah esidụri ọnọ idemesie, ndien ntak emi anade mmọ ẹka iso ẹdu ke ukpeme ke n̄kan̄ eke spirit?

JESUS ọkọdọhọ ke “ata mme andituak ibuot [ẹdituak] ibuot ẹnọ Ete ke spirit ye ke akpanikọ, koro edi utọ mme owo emi ke Ete oyom ete ẹtuak ibuot ẹnọ imọ.” (John 4:23) Ke ini Jehovah okụtde mme orụk owo emi—nte okokụtde fi—enye esidụri mmọ ọnọ idemesie ye Eyen esie. (John 6:44) Nso ukpono ke emi edi ntem! Edi oyom mme andima akpanikọ Bible “ẹka iso ẹdụn̄ọde ẹfiọk se Ọbọn̄ enyịmede” koro Satan edi ọbọn̄ n̄kari.—Ephesus 5:10; Ediyarade 12:9.

2. Tịn̄ nte Jehovah esede mbon oro ẹdomode ndibuak ido ukpono akpanikọ ye eke nsu.

2 Kere ban̄a se iketịbede ke mbọhọ Obot Sinai ke ini nditọ Israel ẹkedọhọde Aaron anam abasi ọnọ mmimọ. Aaron ama enyịme onyụn̄ anam eyen enan̄ gold emi enye ọkọdọhọde ke ada aban̄a Jehovah. Enye ọkọdọhọ mmọ ete: “Ẹyenam usọrọ ẹnọ Jehovah n̄kpọn̄.” Ndi Jehovah ama enem esịt ke mmọ ndikabuak ido ukpono akpanikọ ye eke nsu? Baba. Enye ama ọnọ uyo ete ẹwot mme okpono ndem oro, n̄kpọ nte owo tọsịn ita. (Exodus 32:1-6, 10, 28) Nso ke ikeme ndikpep nto mbụk emi? Edieke iyomde ndika iso nnịm idem nnyịn ke ima Abasi, inaha ‘itụk n̄kpọ ndek baba kiet,’ onyụn̄ ana inen̄ede ikpeme utuakibuot akpanikọ mbak n̄kpọ ekededi edisabade enye.—Isaiah 52:11; Ezekiel 44:23; Galatia 5:9.

3, 4. Ntak emi ikpenen̄erede ikere iban̄a mme edumbet Bible ke ini idụn̄ọrede mme ọsọ edinam ye usọrọ?

 3 Ke mme apostle emi ẹkebiọn̄ọde mfiakedem ẹma ẹkekpan̄a, mme okot-idem Christian emi mîkamaha akpanikọ ẹma ẹtọn̄ọ ndikpebe edinam, usọrọ, ye inua-okot ndisana usen mme okpono ndem ẹnyụn̄ ẹdọhọ ke mmọ ẹdi edinam mme Christian. (2 Thessalonica 2:7, 10) Nte odụn̄ọrede ndusụk ke otu usọrọ emi, oyokụt ke mmọ iwụtke edu Abasi edi ẹwụt edu ererimbot. Ke nditịm ntịn̄, ẹda mme n̄kpọ emi ẹfiọk ata ediwak usọrọ ererimbot: Mmọ ẹsidọn̄ obụkidem itọn̄ ẹnyụn̄ ẹsịn udọn̄ ẹnọ mme nsunsu ukpepn̄kpọ ido ukpono ye ubụpekpo, kpa mme n̄kpọ emi ẹdade ẹfiọk “Akwa Babylon.” * (Ediyarade 18:2-4, 23) Ti n̄ko ke Jehovah ama okụt mbubiam edinam mme okpono ndem emi ẹdide ntọn̄ọ ediwak mme ọwọrọetop usọrọ emi. Ke akpanikọ, enye osụk adada mme utọ usọrọ oro nte n̄kpọ mbubiam mfịn. Nte idịghe ekikere esie ekpenen̄ede ebehe nnyịn?—2 John 6, 7.

4 Nnyịn emi idide ata mme Christian imọfiọk ke Jehovah imaha ndusụk usọrọ. Ntre inyene ndinen̄ede mbiere ke ọwọn̄esịt nnyịn ke nnyịn iditieneke idia mme usọrọ emi. Ndidụn̄ọde ntak emi Jehovah mîmaha mme usọrọ emi ayanam itetịm ibiere ke nnyịn idinamke n̄kpọ ekededi oro edikpande nnyịn ndika iso ndu ke ima Abasi.

UTUAKIBUOT NNỌ UTỊN KE ẸWỌN̄ỌDE ẸKOT CHRISTMAS

5. Isan̄a didie ifiọk ke Jesus ikamanake ke December 25?

5 Bible itịn̄ke n̄kpọ ndomokiet iban̄a usọrọ usen emana Jesus. Ke nditịm ntịn̄, owo ifiọkke akpan usen emi enye akamanade. Edi imenen̄ede ifiọk ke enye ikamanake  ke December 25 emi esidide ata ini etuep ke Bethlehem. * N̄kpọ kiet oro anamde ifiọk edi ke Luke ọkọdọhọ ke ‘mme ekpemerọn̄ ẹma ẹdu ke an̄wa’ ẹkpeme erọn̄ mmọ ke ini Jesus akamanade. (Luke 2:8-11) Edieke mmọ ‘ẹkesidude ke an̄wa’ kpukpru ini ke isua, ikpokoyomke ẹtetịn̄ ẹban̄a oro! Edi sia edịm ye snow ẹsidepde etieti ke Bethlehem ini emi, mme owo ẹsidọn̄ erọn̄ mmọ ke ufọk ndien mme ekpemerọn̄ n̄ko ‘ikpokodụhe ke an̄wa.’ Ke adianade do, Joseph ye Mary ẹkeka Bethlehem ke ntak oro Caesar Augustus ọkọnọde uyo ete ẹbat owo. (Luke 2:1-7) Enen̄ede etie nte Caesar ikpọkọdọhọke mbon oro mîkamaha ukara Rome ẹka obio emana mmọ ke ini etuep emi ekebịtde nte ice.

6, 7. (a) Mme edinam Christmas ẹketọn̄ọ didie? (b) Didie ke enọ Christmas okpụhọde ye enọ mme Christian?

6 Owo idaha mme edinam Christmas ito N̄wed Abasi, edi ẹda ẹto usọrọ mme okpono ndem eset, utọ nte Saturnalia mbon Rome, kpa usọrọ Saturn, abasi utọin̄wan̄. Kpasụk ntre, New Catholic Encyclopedia ọdọhọ ke mme andituak ibuot nnọ abasi emi ẹkotde Mithra ẹkesidia usọrọ “usen emana utịn emi owo mîkemeke ndikan” ke December 25. N̄wed oro ọdọhọ n̄ko ete: “Christmas ọkọtọn̄ọ ke ini emi utuak ibuot nnọ utịn ekenen̄erede ọsọn̄ ubọk ke Rome,” oro edi, n̄kpọ nte isua ikie ita ke Christ ama akakpa.

Ima esinam ata mme Christian ẹnọ enọ

7 Ke ini usọrọ oro, mme okpono ndem ẹma ẹsinọ ẹnyụn̄ ẹbọ enọ ẹnyụn̄ ẹdia ọkpọmiọk udia—kpa nte ẹsinamde ke ini Christmas. Kpa nte edide mfịn, ediwak enọ Christmas ini oro ama okpụhọde ye se ẹtemede ke 2 Corinth 9:7, ẹte: “Yak owo kiet kiet anam kpa nte enye ebierede ke esịt esie, okûnam mmen̄e mmen̄e m̀mê ke edinyenyịk, koro Abasi amama owo eke ọnọde ke idatesịt.” Ima esinam ata mme  Christian ẹnọ enọ, mmọ isibetke tutu ededi ke akpan usen, isinyụn̄ iyomke ẹnọ mmimọ n̄kpọ ke usiene. (Luke 14:12-14; Utom 20:35) N̄ko-n̄ko, mmọ ẹsinen̄ede ẹkọm Abasi ke emi osiode mmọ ke ufụn idat idat edinam Christmas ọkọrọ ye ọkpọnọ isọn oro ediwak owo ẹsikọn̄ọde ke ini Christmas.—Matthew 11:28-30; John 8:32.

8. Ndi mme asiak ntantaọfiọn̄ ẹma ẹnọ Jesus enọ usen emana? Nam an̄wan̄a.

8 Edi, ndusụk owo ẹkeme ndibụp ẹte, nte mme asiak ntantaọfiọn̄ ikọnọhọ Jesus enọ usen emana? Baba-o. Enọ mmọ ekedi ikpîkpu edikpono Jesus emi ekedide akpan owo, kpa n̄kpọ emi ẹkesinamde ke eyo Bible. (1 Ndidem 10:1, 2, 10, 13; Matthew 2:2, 11) Ke nditịm ntịn̄, mmọ ikakam idịghe okoneyo oro Jesus akamanade. Ediwak ọfiọn̄ ẹma ẹbe mbemiso mmọ ẹkedide ẹdise Jesus; enye ikedịghe aba nsekeyen emi esịnede ke usịnudia ufene, edi okodụn̄ ke ufọk.

 SE BIBLE ETỊN̄DE ABAN̄A USEN EMANA

9. Nso iketịbe ke mme usọrọ usen emana oro ẹtịn̄de ke Bible?

9 Okposụkedi emi emana eyen esinamde owo enen̄ede adat esịt, Bible itịn̄ke n̄kpọ ndomokiet iban̄a asan̄autom Abasi ndidia usọrọ usen emana. (Psalm 127:3) Ndi ẹkefefre emi? Baba-o, koro enye etịn̄ aban̄a usọrọ usen emana iba—eke Pharaoh Egypt ye eke Herod Antipas. (Genesis 40:20-22; Mark 6:21-29) Edi usọrọ mbiba emi ẹkesan̄a ye afanikọn̄—akpan akpan eke Herod Antipas emi ẹkebịghide John Andinịm Owo Baptism ibuot.

10, 11. Akpa mme Christian ẹkese didie usọrọ usen emana, ndien ntak-a?

10 The World Book Encyclopedia ọdọhọ ete: “Mme akpa Christian . . . ẹkeda usọrọ usen emana owo ekededi nte edinam  ukpono ndem.” Ke uwụtn̄kpọ, mbon Greece eset ẹkenịm ke akpanikọ ẹte ke owo kiet kiet enyene spirit emi esikpemede enye, ndien ke spirit emi esitiene odụk usọrọ usen emana owo oro onyụn̄ ekpeme enye. N̄wed oro The Lore of Birthdays ọdọhọ ete: “Spirit emi ama esinyene ndedịbe ebuana ye abasi emi akamanade ke ukem usen emi owo oro akamanade.” Usen emana ye edisiak ntantaọfiọn̄ ọkọrọ ye edida ntantaọfiọn̄ ntịn̄ ini iso ẹsisan̄a kiet.

11 Mme asan̄autom Abasi eset ikesịnke mme edinam usen emana ke ntak emi mmọ ẹketọn̄ọde ẹto ukpono ndem ye ubụpekpo kpọt, eyedi mmọ ẹkesịn ke ntak mme edumbet n̄ko. Ntak emi idọhọde ntre? Mme asan̄autom Abasi ẹkedi mbon nsụhọdeidem emi mîkadaha emana mmọ nte akwa n̄kpọ oro akpanamde ẹdia usọrọ. * (Micah 6:8; Luke 9:48) Utu ke oro, mmọ ẹma ẹnọ Jehovah ubọn̄ ẹnyụn̄ ẹtoro enye ke ọsọn̄urua enọ uwem. *Psalm 8:3, 4; 36:9; Ediyarade 4:11.

12. Didie ke usen n̄kpa ekeme ndifọn n̄kan usen emana?

12 Abasi eti kpukpru mme anam-akpanikọ ikọt esie oro ẹkekpan̄ade, oyonyụn̄ anam mmọ ẹset. (Job 14:14, 15) Ecclesiastes 7:1 ọdọhọ ete: “Eti enyịn̄ ọfọn akan eti aran, usen n̄kpa onyụn̄ ọfọn akan usen emana.” “Eti enyịn̄” nnyịn edi eti etop oro iwọrọde ke ntak oro isọn̄ọde ida inam n̄kpọ Abasi. Odot itịm ifiọk ke n̄kukụre edinam oro ẹdọhọde mme Christian ẹti edi n̄kpa Jesus idịghe emana esie. “Eti enyịn̄” oro Jesus anamde ọnọ idemesie edinam ẹnyan̄a nnyịn.—Luke 22:17-20; Mme Hebrew 1:3, 4.

 EASTER EDI USỌRỌ MBUN̄WỤM EMI ẸDIADE KE USỤN̄ EN̄WEN

13, 14. Mme ọwọrọetop edinam Easter ẹketọn̄ọ didie?

13 Easter emi ẹdọhọde ke edi usọrọ oro ẹdade ẹti ediset ke n̄kpa Jesus ekenen̄ede ọtọn̄ọ ke nsunsu ido ukpono. Enyịn̄ oro Easter enyene ebuana ye Eostre, m̀mê Ostara, kpa abasi-an̄wan usiere ye ini utọ mbon England. Edi ẹkenam didie ẹdikama nsenunen ye oyot ke usọrọ Easter? Encyclopædia Britannica ọdọhọ ke nsenunen “enen̄ede ada aban̄a nsehe uwem ye ediset ke n̄kpa,” ẹnyụn̄ ẹda oyot nte idiọn̄ọ mbun̄wụm. Mmọdo, Easter enen̄ede edi usọrọ utuakibuot mbun̄wụm emi ẹdọhọde ke edi usọrọ ediset ke n̄kpa Christ. *

14 Ndi Jehovah ekpenyịme ẹda utọ obukpo usọrọ utuakibuot mbun̄wụm oro ẹti ediset ke n̄kpa Eyen esie? N̄wan̄ansa-o! (2 Corinth 6:17, 18) Ke nditịm ntịn̄, N̄wed Abasi ikam iwụkke inyụn̄ idọhọke nnyịn iti ediset ke n̄kpa Jesus. Ntre, nditi ediset ke n̄kpa Jesus nnyụn̄ n̄kot enye Easter ọkpọwọrọ ndinam ata akwa idiọkn̄kpọ.

USỌRỌ OBUFA ISUA ỌKỌTỌN̄Ọ KE ESET

15. Nso idi akpan n̄kpọ oro aban̄ade usọrọ Usen Obufa Isua?

15 Usenọfiọn̄ ye mme edinam usọrọ Obufa Isua idịghe ukem ke kpukpru idụt. Edi mmọ ẹketọn̄ọ didie? Owo N̄ka Mọn̄k Ufọkabasi Orthodox ke Georgia etịn̄ ekikere esie uko uko aban̄a oro ete: “Ini nduọkodudu Obufa Isua ọtọn̄ọ oto ediwak ini nduọkodudu mme okpono ndem ke Rome eset. Ẹkesida January 1 ẹkpono ndem oro ẹkotde Janus, ndien ẹda enye ẹkot akpa ọfiọn̄ isua. Mme mbiet Janus ẹnyene iso ke edem mbiba, emi ọwọrọde ke enye ama ekeme ndikụt se iketịbede ke eset ye se iditịbede ke ini  iso. Ẹkesidọhọ ke owo emi okopde idatesịt onyụn̄ enyenede ekese udia ke January 1, eyenyene inemesịt ye mfọnọn̄kpọ ke ofụri isua oro. Ediwak mbon idụt nnyịn ẹsụk ẹnenịm nsunsu ekikere emi ke ini mmọ ẹdiade usọrọ obufa isua. . . . Ke ini usọrọ mme okpono ndem, mme owo ẹma ẹsida uwa ẹsọk ndem. Ẹma ẹsinen̄ede ẹsịn idem ke oburobụt ido, efịbe, ye use ke ndusụk usọrọ emi. Ke mme ini en̄wen, ke uwụtn̄kpọ, ke ini nduọkodudu Janus, ẹma ẹsidia ẹnyụn̄ ẹn̄wọn̄ n̄kpọ ẹbe ubọk, ẹkpa mmịn, ẹsinyụn̄ ẹnam kpukpru orụk mbubiam ido emi ẹsan̄ade ye mme usọrọ emi. Edieke nnyịn ke idem nnyịn itide nte ikesidiade usọrọ Obufa Isua ke ini edem, do nnyịn inyene ndinyịme ke kpukpru nnyịn imetiene ibuana ke usọrọ mme okpono ndem emi.”

KÛSABADE EDINAM UDIANNDỌ FO

16, 17. Ntak emi mme Christian oro ẹyomde ndidọ ndọ ẹkpesede m̀mê mme edinam udianndọ edem mmọ ẹkem ye mme edumbet Bible?

16 Idibịghike, ‘owo idikopke aba uyo ebendọ ye n̄wanndọ ke [Akwa Babylon].’ (Ediyarade 18:23) Ntak-a? Ntak kiet edi ke enye esịn idem ke mme edinam ubụpekpo, emi ẹkemede ndibiat ndọ toto ke usen udianndọ.—Mark 10:6-9.

17 Edi kwa idụt kwa ido edinam. Ndusụk ido edinam emi ẹkemede nditie nte idiọkke ẹketọn̄ọ ẹto edinam mbon Babylon emi ẹkerede ke ẹkeme ndinam ebe ye n̄wan m̀mê isenowo mmọ ẹnyene ‘mfọniso.’ (Isaiah 65:11) Nte an̄wan̄ade, kpukpru mbon oro ẹyomde ndika iso ndu ke ima Abasi ẹnyene ndisịn mme oburobụt edinam emi.—2 Corinth 6:14-18.

18. Mme edumbet Bible ewe ẹkpeda mbon oro ẹyomde ndidian ndọ ye isenowo mmọ usụn̄?

18 Mme asan̄autom Jehovah isinamke n̄ko mme edinam ererimbot oro mîyakke udianndọ ye usọrọ ndọ ẹnyene uku nte edinam mme Christian m̀mê ndinam n̄kpọ oro ekemede ndifịna ubieresịt ndusụk owo. Ke uwụtn̄kpọ, mme Christian isitịn̄ke ikọ oro ekemede ndibiak owo m̀mê oro  aban̄ade idan̄ m̀mê ndinam idọkọ oro ekemede ndinam mme ọdọ ndọ oro ye mbon eken bụt. (Mme N̄ke 26:18, 19; Luke 6:31; 10:27) Mmọ isinamke uwouwo usọrọ ndọ, emi edide “edida se owo enyenede n̄wụt idem.” (1 John 2:16) Edieke aduakde ndinam ndọ, kûdedei ufre ke Jehovah oyom usen ndọ fo edi usen emi afo etide ye ọyọhọ idatesịt utu ke mfụhọ. *

NDI EDIMENEDE AKRASI MMỊN KE ENYỌN̄ EDI EDINAM IDO UKPONO?

19, 20. N̄wed kiet ọdọhọ ke edimenede akrasi mmịn ke enyọn̄ mbemiso ẹn̄wọn̄de ọkọtọn̄ọ didie, ndien ntak emi mme Christian mîkpanamke emi-e?

19 Edimenede akrasi mmịn ke enyọn̄ mbemiso ẹn̄wọn̄de edi ọsọ edinam ke usọrọ ndọ ye mme itie edinam en̄wen. International Handbook on Alcohol and Culture oro ẹkesiode ke 1995 ọdọhọ ete: “Etie nte edimenede akrasi mmịn ke enyọn̄ . . . edi ikpîkpu edinam emi otode uwa eset, emi ẹkesiduọkde iyịp m̀mê mmịn ke isọn̄ ẹnọ ndem man ndem emi anam se ẹben̄ede enye, kpa akam oro ẹkesidade utọ ikọ nte ‘itọn̄ uwem ọsọn̄ fi!’ ẹkeberi.”

20 Edi akpanikọ ke ediwak owo idaha edimenede akrasi mmịn ke enyọn̄ mbemiso ẹn̄wọn̄de nte edinam ido ukpono m̀mê edinam nsunsu ekikere. Kpa ye oro, ẹkeme ndida edimenede akrasi mmịn ke enyọn̄ nte ediben̄e “heaven”—kpa odudu emi akande ukeme owo—ẹte ọdiọn̄ owo, ke usụn̄ oro owo mîtemeke ke N̄wed Abasi.—John 14:6; 16:23. *

“MBUFO EMI ẸMADE JEHOVAH, ẸSUA SE IDIỌKDE”

21. Mme ọwọrọetop usọrọ ewe ke mme Christian ẹkpefep okposụkedi emi mîdịghe usọrọ ido ukpono, ndien ntak-a?

21 Ke ntak emi ndusụk idụt ẹnyenede esuene esuene edu  ererimbot emi, mmọ ẹsinam usọrọ utịt isua, utọ nte enye emi ẹkotde carnival, emi ata ediwak owo ẹsisan̄ade ke efak ẹnek unek oro edemerede mme owo udọn̄ idan̄ ye enye oro akam otorode edu uwem mme adan̄ ukemuduot, kpa edu emi Akwa Babylon esịnde udọn̄ ọnọ. Nte ọkpọfọn owo emi ‘amade Jehovah’ etiene aka m̀mê ese orụk edinam emi? Edieke enye akade m̀mê esede orụk edinam emi, ndi enye enen̄ede asua se idiọkde? (Psalm 1:1, 2; 97:10) Akpakam enen̄ede ọfọn ndikpebe edu andiwet psalm emi ekeben̄ede Abasi ete: “Nam enyịn mi ọwọn̄ọde ọkpọn̄ ndikụt obukpo n̄kpọ.”—Psalm 119:37.

22. Ini ewe ke Christian akpada ubieresịt esie ebiere m̀mê akpana itiene idia usọrọ m̀mê ikpanaha idia?

22 Ana Christian ekpeme nte enye anamde n̄kpọ ke usen usọrọ ererimbot mbak mbon en̄wen ẹdikere ke enye etiene mmọ adia usọrọ oro. Paul ekewet ete: “Edide mbufo ẹdia n̄kpọ m̀mê ẹn̄wọn̄ n̄kpọ m̀mê ẹnam n̄kpọ ekededi, ẹnam kpukpru n̄kpọ ẹnọ Abasi ubọn̄.” (1 Corinth 10:31; se ekebe oro  “Nte Ẹkpenamde Nti Ubiere,” ke page 158-159.) Edi edieke anade in̄wan̄-in̄wan̄ ke ido edinam m̀mê usọrọ inyeneke n̄kpọ ndomokiet ndinam ye nsunsu ido ukpono, isan̄ake n̄kpọ ye mbre ukara m̀mê ufre-idụt, inyụn̄ ibiatke mme edumbet Bible, do, Christian kiet kiet ekeme ndibiere ke idemesie m̀mê iyetiene idia usọrọ emi. Kpa ye oro, enye enyene ndikere mban̄a mbon en̄wen mbak edidi n̄kpọ iduọ ọnọ mmọ.

YAK IKỌ YE EDINAM FO ẸNỌ ABASI UBỌN̄

23, 24. Didie ke ikeme ndinọ eti ikọ ntiense mban̄a ndinen edumbet Jehovah?

23 Ediwak owo ẹsida mme usen ndusụk ọwọrọetop usọrọ nte ini ndisobo ye mbonubon ye mme ufan. Mmọdo, edieke owo eduede ekere ke nnyịn ndinam item N̄wed Abasi ọwọrọ unana ima, nnyịn imekeme ndinam an̄wan̄a enye ke Mme Ntiense Jehovah ẹsima ndisobo ye ubon ye mme ufan  mmọ. (Mme N̄ke 11:25; Ecclesiastes 3:12, 13; 2 Corinth 9:7) Nnyịn imesima ndisobo ye mbon oro imade kpukpru ini ke isua, edi sia imade Abasi ye ndinen edumbet esie, nnyịn iyomke ndida mme ido edinam emi enye mîmaha mbiat mme utọ ini inemesịt emi.—Se ekebe oro  “Utuakibuot Akpanikọ Anam Ẹnen̄ede Ẹkop Idatesịt,” ke page 156.

24 Ndusụk Ntiense ẹmeneme mme akpan n̄kpọ oro ẹdude ke ibuot 16 ke n̄wed Nso ke Bible Enen̄ede Ekpep? * ata uforo uforo ye mbon oro ẹnen̄erede ẹyom ndifiọk se Bible etịn̄de aban̄a ndusụk ido edinam. Nte ededi, ti ete ke iyom ndinam mme owo ẹfiọk utuakibuot akpanikọ, idịghe ndiwụt ke mmọ inenke. Ntre, kpono owo, sụhọde idem, nyụn̄ ‘yak ikọ fo enyene inem kpukpru ini, nte n̄kpọ eke ẹsịnde inụn̄.’—Colossae 4:6.

25, 26. Didie ke mme ete ye eka ẹkeme ndin̄wam nditọ mmọ ẹnen̄ede ẹnyene mbuọtidem ẹnyụn̄ ẹma Jehovah?

25 Ẹnen̄ede ẹnọ nnyịn ukpep sia idide mme asan̄autom Jehovah. Nnyịn imọfiọk ntak emi nnyịn inịmde inyụn̄ isinamde ndusụk n̄kpọ ye ntak emi nnyịn mînịmke mîsinyụn̄ inamke mbon eken. (Mme Hebrew 5:14) Ntre, mme ete ye eka, ẹkpep nditọ mbufo ẹda mme edumbet Bible ẹkọk ibuot. Mbufo ndinam ntre ọyọsọn̄ọ mbuọtidem mmọ, anam mmọ ẹda N̄wed Abasi ẹbọrọ mbon oro ẹbụpde mmọ se mmọ ẹnịmde ke akpanikọ, onyụn̄ anam mmọ ẹnịm ke Jehovah ama mmimọ.—Isaiah 48:17, 18; 1 Peter 3:15.

26 Kpukpru mbon oro ẹtuakde ibuot ẹnọ Abasi ke “spirit ye akpanikọ” isitieneke idia usọrọ oro ẹkpande ke N̄wed Abasi ẹsinyụn̄ ẹdomo ndinam akpanikọ ke ofụri uwem mmọ. Ediwak owo mfịn ẹkere ke ufọn idụhe ndinam akpanikọ. Edi nte idikụtde ke ibuotikọ oro etienede, se Abasi ọdọhọde ẹnam esidi mfọnn̄kan n̄kpọ kpukpru ini.

^ ikp. 3 Se ekebe oro  “Ndi Akpana Ntiene Ndia Usọrọ Emi?” ke page 148-149. Ẹsiak ediwak inua-okot ndisana usen ye usọrọ ke Watch Tower Publications Index, emi Mme Ntiense Jehovah ẹsiode.

^ ikp. 5 Nte ubatini Bible ye mbụkeset ẹwụtde, etie nte Jesus akamana ke isua 2 M.E.N. ke ọfiọn̄ mme Jew oro ẹkotde Ethanim, kpa ọfiọn̄ emi edide ukem ye utịt utịt September ye ntọn̄ọ ntọn̄ọ October ke n̄wed usenọfiọn̄ nnyịn.—Se Insight on the Scriptures, Eboho 2, page 56-57, emi Mme Ntiense Jehovah ẹsiode.

^ ikp. 11 Ibet ediomi ọkọdọhọ n̄wan oro amande eyen awa uwa idiọkn̄kpọ ọnọ Abasi. (Leviticus 12:1-8) Ibet emi ama eti nditọ Israel ke idiọkn̄kpọ ẹsito mme owo ẹbe ẹsịm nditọ mmọ, anam mmọ ẹnyene nnennen ekikere ẹban̄a emana eyen, onyụn̄ ekeme ndidi ama akpan mmọ ndikpebe mme edinam usọrọ usen emana mme okpono ndem.—Psalm 51:5.

^ ikp. 13 Easter enyene ebuana n̄ko ye utuakibuot nnọ abasi-an̄wan mbun̄wụm Phoenicia emi ẹkotde Astarte, emi idiọn̄ọ esie ekedide nsenunen ye oyot. Nsio nsio mbiet Astarte ẹsiwụt ke enye enyene akamba ndido idan̄ mîdịghe ẹwụt nte enye adade ye oyot onyụn̄ akamade nsenunen ke ubọk.

^ ikp. 18 Se ibuotikọ ita oro ẹban̄ade ndọ ye usọrọ ndọ ke Enyọn̄-Ukpeme eke October 15, 2006, page 18-31.

^ ikp. 20 Se Enyọn̄-Ukpeme eke February 15, 2007, page 30-31.

^ ikp. 24 Mme Ntiense Jehovah ẹsio.