Nte oyomde okụbọde

Mek usem

Be ka udiana n̄kpọ

Be ka se isịnede

Be ka se isịnede

Mme Ntiense Jehovah

Efịk

Kpebe Mbuọtidem Mmọ

 Ibuot Duopeta

He Learned From His Mistakes

He Learned From His Mistakes

1, 2. (a) Nso afanikọn̄ ke Jonah akada ọsọk idemesie ye mme awatinyan̄ ke nsụn̄ikan̄? (b) Didie ke mbụk Jonah ekeme ndin̄wam nnyịn?

JONAH ama ekere nte enye ikpetrede enyene-ndịk uyom emi enye okokopde. Idịghe uyom anafai ofụm emi akadiaride ke urụk afara m̀mê uyom akamba mbufụt mmọn̄ emi akamiade ke mben nsụn̄ikan̄ oro ekenen̄ede afịna Jonah. Edi se ikafịnade Jonah ikan ekedi mfiori mme awatinyan̄ oro, etubom nsụn̄ikan̄ ye mbonutom esie, nte mmọ ẹken̄wanade mbak nsụn̄ikan̄ mmọ edisịp. Jonah ama enen̄ede ọfiọk ke kpukpru mmọ ẹmọn̄ ẹkpan̄a ke ntak imọ!

2 Nso ikesịn Jonah ke utọ afanikọn̄ oro? Enye ama anam n̄kpọ oro Jehovah Abasi esie mîkamaha. Nso ke enye akanam? Ndi enye ama abiat itie ebuana esie ye Jehovah ofụri ofụri? Ibọrọ mbụme emi ekeme ndikpep nnyịn ekese. Ke uwụtn̄kpọ, mbụk Jonah anam nnyịn ikụt ke idem mbon oro ẹnyenede ata mbuọtidem ẹkeme ndinam ndudue onyụn̄ owụt nte mmọ ẹkemede ndinen̄ede ndudue oro.

Prọfet Emi Otode Galilee

3-5. (a) Nso ke mme owo ẹsiwak nditi ke ini ẹtịn̄de n̄kpọ ẹban̄a Jonah? (b) Nso ke ifiọk iban̄a ebiet emi Jonah okotode? (Se n̄ko ikọ idakisọn̄.) (c) Ntak emi utom oro Jonah akanamde nte prọfet mîkedịghe ekpri m̀mê edinem utom?

3 Ke ini mme owo ẹtịn̄de n̄kpọ ẹban̄a Jonah, mmọ ẹsiwak nditi ndiọi edu esie, utọ nte ntụtutọn̄ m̀mê nsọn̄ibuot esie. Edi enye ama enyene nti edu n̄ko. Ti ete ke ẹkemek Jonah ẹte anam utom nte prọfet Jehovah Abasi. Jehovah ikpọkọnọhọ enye utọ akwa utom oro edieke enye mîkpakanamke akpanikọ, mîkpokonyụn̄ idịghe edinen owo.

Jonah ikenyeneke ndiọi edu kpọt, ama enyene ediwak nti edu n̄ko

4 Bible etịn̄ esisịt aban̄a ebiet emi Jonah okotode. (Kot 2 Ndidem  14:25.) Enye okoto Gath-hepher emi ẹsisan̄ade kilomita inan̄ ẹto Nazareth ẹsịm. Ẹkebọk Jesus Christ ke Nazareth emi ke isua ikie itiaita ẹma ẹkebe toto ke eyo Jonah. * Jonah akanam utom prọfet ke eyo ukara Edidem Jeroboam II emi akakarade obio ubọn̄ esien Israel duop. Elijah ama ededi prọfet anyan ini ke obio emi; Elisha emi akadade itie Elijah akakpa ke eyo ukara ete Jeroboam. Okposụkedi emi Jehovah akadade iren emi osio utuakibuot Baal efep, Israel ẹma ẹfiak ẹkokoi ẹwaha ẹkpọn̄ usụn̄. Edidem emi akakade iso “anam idiọk ke iso Jehovah” akakara idụt oro ini oro. (2 Ndi. 14:24) Ntre, utom oro Jonah akanamde ikedịghe ekpri m̀mê edinem utom. Edi enye ama esịn ifịk anam utom oro.

5 Edi usen kiet, n̄kpọ iketiehe aba ye Jonah nte ekesitiede. Jehovah ama ọnọ enye utom oro enye ekekerede ke ọsọn̄ akaha. Nso ke Jehovah ọkọdọhọ enye anam?

“Daha ke Enyọn̄, Ka Nineveh”

6. Nso utom ke Jehovah ọkọdọn̄ Jonah, ndien ntak emi eketiede nte utom oro ọsọn̄ akaha?

6 Jehovah ọkọdọhọ Jonah ete: “Daha ke enyọn̄, ka Nineveh, akwa obio, katan̄a ban̄a enye ete ke idiọkn̄kpọ mmọ ọmọdọk edi ke iso mi.” (Jonah 1:2) Isọn̄ke ndifiọk ntak emi eketiede nte utom oro ọsọn̄ akaha. To ke edem usiahautịn obio esie ka Nineveh ekedi n̄kpọ nte kilomita 800, ndien edieke ẹsan̄ade ke ukot, ekeme ndida n̄kpọ nte ọfiọn̄ kiet sia usụn̄ oro eketiede obot obot. Edi etie nte idịghe isan̄ emi akakam ọsọn̄ akan ke utom oro. Ke Nineveh, Jonah ekenyene nditan̄a ubiereikpe Jehovah nnọ mbon Assyria emi ẹkewọrọde etop nte mbon afai ye mbon ibak. Edieke ikọt Abasi ke idemmọ mîkamaha ndikop etop Jonah, enye ama ekere m̀mê mme okpono ndem ẹdinam didie? Asan̄autom Jehovah kiet kpọt ekpekeme ndinam nso ke akwa Nineveh, emi ẹkekotde “obio emi ọduọkde iyịp”?—Nah. 3:1, 7.

7, 8. (a) Nso iwụt ke Jonah ama enen̄ede ebiere ndifehe n̄kpọn̄ utom emi Jehovah ọkọdọn̄de enye? (b) Ntak emi nnyịn mîkpọdọhọke ke Jonah ekedi mbe?

7 Ndi Jonah ama ekere aban̄a emi? Nnyịn ifiọkke. Se ifiọkde edi ke enye ama efehe. Jehovah ọkọdọhọ enye aka edem usiahautịn, edi enye akaka edem usoputịn, onyụn̄ aka usụn̄ oyom. Enye ama osụhọde aka esụkmbehe ke obio emi ekerede Joppa, onyụn̄ okụt  nsụn̄ikan̄ emi oyomde ndika Tarshish. Ndusụk nditọ ukpepn̄kpọ ẹdọhọ ke Tarshish okodu ke Spain. Edieke edide ntre, ọwọrọ to ke Nineveh sịm ebiet emi Jonah ekefehede aka ekedi kilomita 3,500. Akpakada ofụri isua kiet ndibe Inyan̄ Mediterranean emi ẹkekotde Akwa Inyan̄ ini oro n̄kesịm edem n̄kan̄ oko. Edi Jonah ama enen̄ede ebiere ndika utọ anyan isan̄ oro man efehe ọkpọn̄ utom emi Jehovah ọkọdọn̄de enye!—Kot Jonah 1:3.

8 Ndi emi ọwọrọ ke ikpada Jonah nte mbe? Ikpọfọnke isọp ibiere ntre. Nte idikụtde, enye ama enen̄ede owụt ke imenyene uko. Ukem nte kpukpru nnyịn, Jonah ekedi anana-mfọnmma owo emi akan̄wanade ndikan mme mmeme esie. (Ps. 51:5) Anie ke otu nnyịn akanam mîkopke ndịk?

9. Utom oro Jehovah ọdọn̄de nnyịn esitie didie ndusụk ini, ndien nso ọkpọikọ ke ikpeti ke mme ini ntre?

9 Ekeme nditie ndusụk ini nte ke utom oro Abasi ọdọn̄de nnyịn ọsọn̄ akaha, m̀mê ke owo ikemeke ndinam utọ utom oro. Akam ekeme nditie nnyịn nte ke ọsọn̄ akaha ndikwọrọ eti mbụk Obio Ubọn̄ Abasi emi ẹdọhọde mme Christian ẹkwọrọ. (Matt. 24:14) Imekeme ndisọp mfre ọkpọikọ oro Jesus eketịn̄de ete: “Abasi ekeme ndinam kpukpru n̄kpọ.” (Mark 10:27) Edieke isifrede ọkpọikọ emi ndusụk ini, ọwọrọ mfịna Jonah ekeme ndin̄wan̄a nnyịn. Edi nso ikedi utịp itọk Jonah?

Jehovah Otụnọ Otụtutọn̄ Prọfet Esie

10, 11. (a) Anaedi Jonah ekekere nso ke ini nsụn̄ikan̄ mbiomo oro akadian̄arede ọkpọn̄ esụk? (b) Nso iketịbe inọ nsụn̄ikan̄ oro ye mme andiwat?

10 Imekeme ndida enyịn ikike n̄kụt nte Jonah osụhọrede odụk nsụn̄ikan̄ emi etiede nte ekedi nsụn̄ikan̄ mbiomo mbon Phoenicia. Enye ama ese nte etubom nsụn̄ikan̄ ye mbonutom esie ẹtịmede man nsụn̄ikan̄ oro adian̄ade ke esụk. Ke mmọ ẹma ẹkekpọn̄ esụk ẹka anyan, anaedi Jonah ama ekere ke imọbọhọ afanikọn̄ oro akanamde imọ ndịk. Edi enyọn̄ ama etịmede inikiet inikiet.

11 Ọkpọsọn̄ oyobio ama anam akpa adaha ke usụn̄ oro enyenede ndịk tutu osio mbufụt emi ekemede ndimen ekpededi nsụn̄ikan̄ eyomfịn. Ikebịghike, nsụn̄ikan̄ eto oro ama akabade etie nte ata ekpri n̄kpọ emi mîsọn̄ke idem, enyene-ndịk awawa ekpere ndifụk enye. Ke ini oro, ndi Jonah ama ọfiọk ke “Jehovah [akanam] ọkpọsọn̄ ofụm efịme ke inyan̄,” nte enye ekewetde ke ukperedem? Nnyịn ifiọkke. Edi enye ama okụt nte mme awat-inyan̄ oro ẹtọn̄ọde ndiseme n̄kot nsio nsio abasi mmọ, onyụn̄ ọfiọk ke mme abasi oro idinyan̄ake mmọ. (Lev. 19:4) Mbụk oro ọdọhọ ete: “Nsụn̄ikan̄ oro ekpere ndiwụre.” (Jonah 1:4) Didie ke Jonah ọkpọkọbọn̄ akam ọnọ Abasi emi enye ekefehede ọkpọn̄?

12. (a) Ntak emi nnyịn mîkpọsọpke iduọhọ Jonah ke ndikede idap ke ini oyobio ọkọwọrọde? (Se n̄ko ikọ idakisọn̄.) (b) Didie ke Jehovah akayarade se ikedide ntak afanikọn̄ oro?

 12 Sia Jonah ekekerede ke imọ ikemeke ndin̄wam mmọ, enye ama osụhọde odụk esịt ubom okoyom ebiet ana. Enye ama ana do ede ọkpọsọn̄ idap. * Etubom nsụn̄ikan̄ oro ama okụt Jonah, edemede enye, onyụn̄ ọdọhọ enye etiene ọbọn̄ akam ọnọ abasi esiemmọ nte kpukpru owo ẹkebọn̄de. Sia mme awat-inyan̄ oro ẹkenen̄erede ẹnịm ke oyobio oro idịghe ikpîkpu, mmọ ẹma ẹsịn afia man ẹse m̀mê anie ekpedi ntak afanikọn̄ mmimọ. Eyịghe idụhe ke nsia ama eyemede Jonah nte afia akasanade owo kiet kiet oro ẹkebemde iso ẹdụk. Ikebịghike, ẹma ẹfiọk akpanikọ. Jehovah akanam oyobio oro ọwọrọ ke ntak Jonah, enye okonyụn̄ anam afia oro etịp Jonah!—Kot Jonah 1:5-7.

13. (a) Nso ke Jonah akasian mme awat nsụn̄ikan̄? (b) Nso ke Jonah ọkọdọhọ mme awat nsụn̄ikan̄ ẹnam, ndien ntak-a?

13 Jonah ama asian mme awat nsụn̄ikan̄ oro kpukpru n̄kpọ, ete ke imọ idi asan̄autom Ata Ọkpọsọn̄ Abasi, Jehovah. Abasi emi ke imọ ikedue ke ndifehe n̄kpọn̄ iso esie, ke ntem isịnde kpukpru mmọ ke afanikọn̄. Idem ama akpa iren emi, Jonah onyụn̄ okụt ke idem enyek mmọ. Mmọ ẹma ẹbụp enye se mmimọ ikpanamde enye man inyan̄a nsụn̄ikan̄ oro ye idem mmimọ. Nso ke enye ọkọbọrọ? Anaedi idem ama enyek Jonah nte imọ idikpade ke akwa mbịtmbịt inyan̄ oro. Edi ntak emi enye akpayakde kpukpru owo emi ẹkpan̄a ke ini edide enye ọfiọk nte akpanyan̄ade mmọ? Ntre, enye ama ọdọhọ ete: “Mbufo ẹmen mi ẹtop ẹsịn ke inyan̄, ndien inyan̄ oyodobo ọnọ mbufo: koro mmọfiọk nte ke akamba oyobio emi esịm mbufo ke ntak mi.”—Jonah 1:12.

14, 15. (a) Didie ke ikpekpebe mbuọtidem Jonah? (b) Nso ke mme awat nsụn̄ikan̄ ẹkenam ẹban̄a se Jonah ọkọdọhọde mmọ ẹnam?

14 Ndi ikọ mbe edi emi? Anaedi ama enem Jehovah esịt ndikụt Jonah enyenede uko ye edu n̄waidem ke utọ idiọk idaha oro. Mi ke ikụt ọkpọsọn̄ mbuọtidem Jonah. Imekeme ndikpebe oro mfịn ke ndiyom ufọn mbon en̄wen utu ke ndibem iso nyom eke nnyịn. (John 13:34, 35) Ke ini ikụtde owo oro odude ke unana, edide anana n̄kpọ udu uwem, oyom ndọn̄esịt, m̀mê oyom un̄wam man aka iso anam n̄kpọ Abasi, ndi imesinyịme ndin̄wam? Esịt esinem Jehovah ke ini inamde oro!

15 Ekeme ndidi mbọm Jonah ama anam mme awat nsụn̄ikan̄  oro, koro ke akpa, mmọ ikoyomke nditop enye nsịn ke inyan̄! Utu ke oro, mmọ ẹma ẹnam ofụri se mmọ ẹkekeme man ẹbọhọ oyobio oro—edi ufọn ikodụhe. Oyobio ọkọdọdiọn̄ ọsọn̄ ubọk! Ke akpatre, mmọ ẹma ẹkụt ke mmimọ ikemeke ndinyan̄a. Mmọ ẹma ẹfiori ẹkot Jehovah, Abasi Jonah, ẹte atua mmimọ mbọm, ẹnyụn̄ ẹmenede Jonah ẹtop ẹsịn ke inyan̄.—Jonah 1:13-15.

Jonah ama ọdọhọ mme awat nsụn̄ikan̄ ẹmen imọ ẹtop ẹsịn ke inyan̄

Ẹtua Jonah Mbọm Ẹnyụn̄ Ẹnyan̄a Enye

16, 17. Tịn̄ se iketịbede inọ Jonah ke ini ẹkesiode enye ke nsụn̄ikan̄ ẹtop ẹsịn ke inyan̄. (Se ndise n̄ko.)

16 Ẹma ẹtop Jonah ẹsịn ke idat idat mbufụt inyan̄ oro. Eyedi enye ama an̄wana, amian̄a ndifiọrọ ke enyọn̄, onyụn̄ esịne ke idat idat mbufụt oro okụt nte nsụn̄ikan̄ oro okpotde ebe. Edi ikpọ awawa ẹma ẹmia enye ẹda ẹsụhọde. Enye ama eden̄ sụn̄sụn̄ aka isọn̄ mmọn̄, onyụn̄ ekere ke eke imọ okụre.

17 Ke ukperedem, Jonah ama etịn̄ nte eketiede imọ ke idem ini oro. Enye ama ekere ata ediwak n̄kpọ ke ekpri ini oro. Anaedi enye ama ekere ke tutu amama imọ idikwe aba ediye temple Jehovah ke Jerusalem. Enye ama okop nte ndisụhọde n̄kesịm udem inyan̄ etiede,  ata isọn̄ mmọn̄ emi ikọn̄ ẹkekọmọde enye. Eketie nte do edidi udi esie.—Kot Jonah 2:2-6.

18, 19. Nso iketịbe inọ Jonah ke udem inyan̄, ewe odu-uwem n̄kpọ ke ẹkedọn̄ utom, ndien anie akanam ofụri emi? (Se n̄ko ikọ idakisọn̄.)

18 Edi bet kan̄a! Akwa obubịt odu-uwem n̄kpọ kiet ama okpot ebịne enye. Ekem, an̄wan̄ade inua emen enye emen!

Jehovah “emek akamba iyak kiet ete emen Jonah emen”

19 Anaedi Jonah ama ekere ke eke imọ okụre ndien. Edi ata ndyọ ndyọ n̄kpọ ama etịbe. Enye ama okụt ke ikosụk idodu uwem! N̄kpọ oro ikataha enye, enye ikatahake, ibifịk ikonyụn̄ ibabake enye. Enye okosụk en̄wen̄wek, okposụkedi emi enye okodude ke se ikpekedide udi esie. Uten̄e ama ofụk Jonah sụn̄sụn̄. Eyịghe idụhe ke Jehovah Abasi “[ekemek] akamba iyak kiet ete emen Jonah emen.” *Jonah 1:17.

20. Nso ke ikeme ndikpep nto akam oro Jonah ọkọbọn̄de ke ini enye okodude ke idịbi akamba iyak?

20 Anyan ini ama ebe. Ke adan̄aemi Jonah okosụk odude ke a-makmak ekịm oro akanam enye mîkwe, enye ama ekere n̄kpọ onyụn̄ ọbọn̄ akam ọnọ Jehovah Abasi. Akam esie, emi ẹwetde ofụri ofụri ke ọyọhọ ibuot iba ke n̄wed Jonah, ekpep owo n̄kpọ. Enye owụt ke Jonah ama enen̄ede ọfiọk N̄wed Abasi, koro enye ama etịn̄ se idude ke Psalm ndien ndien. Akam emi owụt n̄ko ke enye ama enyene ata eti edu, oro edi, esịtekọm. Jonah ekeberi akam esie ntem: “Amaedi ami, nyada uyo ekọm n̄wa uwa nnọ fi. Nyosio se n̄kakan̄ade. Edinyan̄a enyene Jehovah.”—Jonah 2:9.

21. Nso ke Jonah ekekpep aban̄a edinyan̄a, ndien nso akpan n̄kpọ ke emi eti nnyịn?

21 Ke ‘idịbi iyak’—ebiet emi owo mîkpekereke—ke Jonah ekedifiọk ke Jehovah ekeme ndinyan̄a owo ekededi, ke ebiet ekededi, ye ke ini ekededi. Jehovah ama okụt asan̄autom esie emi okodude ke nnanenyịn onyụn̄ anyan̄a enye. (Jonah 1:17) Jehovah ikpọn̄ ekeme ndinịm owo uwem ke idịbi akamba iyak nnyụn̄ nnam enye okop nsọn̄idem uwemeyo ita ye okoneyo ita. Ọfọn iti  mfịn ke Jehovah edi ‘Abasi emi ibifịk uwem nnyịn esịnede enye ke ubọk.’ (Dan. 5:23) Enye ọnọ nnyịn ibifịk oro in̄wekde, onyụn̄ enịm nnyịn uwem. Ndi ikpodotke iwụt esịtekọm inyụn̄ ikop uyo Jehovah?

22, 23. (a) Nso ke ẹkedọhọ Jonah anam man ẹfiọk m̀mê enye enyene esịtekọm? (b) Nso ke ikeme ndikpep nto Jonah ke ini inamde ndudue?

22 Nso kaban̄a Jonah? Ndi enye ama owụt esịtekọm ọnọ Jehovah ke ndikop uyo nnọ enye? Ih. Ke uwemeyo ita ye okoneyo ita ẹma ẹkebe, iyak oro ama emen Jonah esịm esụk ‘ọkọkpọhi odori ke obot.’ (Jonah 2:10) Ntefi—ikoyomke-yom Jonah ọwọwọk! Nte ededi, akana enye oyom usụn̄ oro ẹsisan̄ade ẹwọrọ ke esụk oro—ebiet ekededi emi usụn̄ oro okodude. Ndien ikebịghike, ẹma ẹdọhọ Jonah anam n̄kpọ emi ẹdidade ẹfiọk m̀mê enye enyene esịtekọm. Jonah 3:1, 2, ọdọhọ ete: “Ekem uyo Jehovah esịm Jonah ọyọhọ utịm ikaba, ete: ‘Daha ke enyọn̄, ka Nineveh akwa obio, nyụn̄ ka katan̄a etop emi ndọn̄de fi nnọ enye.’” Nso ke Jonah akanam?

23 Jonah ikemen̄eke. Ikọ Abasi ọdọhọ ete: “Ntre Jonah adaha aka Nineveh ke uyo Jehovah.” (Jonah 3:3) Ih, enye ama okop uyo Jehovah. Ana in̄wan̄-in̄wan̄ ke enye ama ekpep n̄kpọ oto ndudue esie. Oyom ikpebe mbuọtidem Jonah n̄ko ke afan̄ emi. Kpukpru nnyịn inanam ndudue; inanam idiọk. (Rome 3:23) Edi ndi imesiyak idem emem nnyịn, mîdịghe ndi imesikpep n̄kpọ ito ndudue nnyịn, itọn̄ọ ndifiak n̄kop uyo Abasi inyụn̄ ika iso inam n̄kpọ esie?

24, 25. (a) Didie ke ẹkedidiọn̄ Jonah ke eyouwem esie? (b) Nso utịp ke ẹdinọ Jonah ke ini iso?

24 Ndi Jehovah ama ọnọ Jonah utịp n̄kopuyo esie? Ih, ama ọnọ. Akpa kan̄a, etie nte Jonah ama edifiọk ke mme awat nsụn̄ikan̄ oro ẹma ẹbọhọ. Sia Jonah mîkoyomke mme awat-inyan̄ ẹtak, enye ama ọdọhọ ẹtop imọ ẹsịn ke inyan̄, ndien oyobio ama odobo ke ndondo oro, mmọ ẹma ẹnyụn̄ “ẹbak Jehovah etieti” ẹnyụn̄ ẹwa uwa ẹnọ Jehovah utu ke ndiwa nnọ mme nsunsu abasi mmọ.—Jonah 1:15, 16.

25 Ẹma ẹnọ enye utịp oro akakam okponde akan nte ini akakade. Jesus ọkọdọhọ ke ini oro Jonah okodude ke idịbi akamba iyak akada aban̄a ini oro imọ ididude ke udi, m̀mê Sheol. (Kot Matthew 12:38-40.) Edinem Jonah didie ntem ndifiọk emi ke ini enye edisetde edidu uwem ke isọn̄! (John 5:28, 29) Jehovah oyom ndidiọn̄ fi n̄ko. Ukem nte Jonah, ndi afo eyekpep n̄kpọ oto ndudue fo, okop uyo Abasi, onyụn̄ owụt ke imama mbon en̄wen?

^ ikp. 4 Ọfọn emi idiọn̄ọde ke Jonah okoto Galilee koro mme Pharisee ẹketịn̄ iseri iseri ẹban̄a Jesus ẹte: “Dụn̄ọde ke oyokụt ete prọfet ndomokiet iwọrọke ito Galilee.” (John 7:52) Ediwak mme akabade n̄wed ye mme anam ndụn̄ọde ẹdọhọ ke mme Pharisee ndikọdọhọ ke akananam prọfet ndomokiet iwọrọke idinyụn̄ iwọrọke ito ekpri obio Galilee ekedi ikọ n̄kponinua. Edieke edide ntre, ọwọrọ mmọ ẹkekokoi ẹfre ntịn̄nnịm ikọ ọkọrọ ye mbụkeset.—Isa. 9:1, 2.

^ ikp. 12 Septuagint ọdọhọ ke Jonah ama enen̄ede ede tutu osio n̄kụni ndiwụt ke ekedi ọkpọsọn̄ idap. Nte ededi, mbak nnyịn idikere ke Jonah ndide ọkọwọrọ ke se iketịbede ke ubom oro ikafịnake enye, oyom iti ke idap ekeme ndimen owo emi enen̄erede ofụhọ. Ke ini Jesus okodude ke ọkpọsọn̄ nnanenyịn ke In̄wan̄ Gethsemane, Peter, James, ye John ẹma ẹde ke ntak mfụhọ.—Luke 22:45.

^ ikp. 19 Ke ini ẹkekabarede ikọ Hebrew oro ọwọrọde “iyak” ẹsịn ke usem Greek, ẹkekabade enye nte “akamba unam mmọn̄,” m̀mê “ata akamba iyak.” Okposụkedi n̄kpọ mîdụhe oro ẹkemede ndida mfiọk orụk unam mmọn̄ emi enye ekedide, ẹkụt mme anịm ke Inyan̄ Mediterranean emi ẹkponide ekem ndimen owo ofụri. Mme anịm oro ẹkponide ẹkan oro ẹdu ke mme ebiet en̄wen; isọnsi ekeme ndiniọn̄ mita 15, onyụn̄ akam ekeme ndiniọn̄ n̄kan oro!