“Ebiet emi spirit Jehovah odude, ifụre odu.”—2 COR. 3:17.

IKWỌ: 62, 65

1, 2. (a) Nso ke mme owo ẹtịn̄ ẹban̄a ifụre oro Jehovah ọnọde nnyịn ndimek ndinam se imade? (b) Nso ke Bible anam nnyịn ifiọk, ndien mme mbụme ewe ke idibọrọ ke ibuotikọ emi?

KE INI n̄wan kiet okoyomde ndibiere n̄kpọ, enye ama ọdọhọ ufan esie ete: “Kûdọhọ n̄kere se ndinamde, kam tịn̄ nọ mi se n̄kpanamde. Enye oro emem mi utom akan.” N̄wan oro okoyom owo eteme imọ se ikpanamde utu ke ndikpep ndibiere n̄kpọ ke idemesie. Abasi ọnọ kpukpru owo ifụre ndimek ndinam se mmọ ẹmade. Ndi afo emesima ndibiere n̄kpọ ke idem fo, m̀mê esima mbon en̄wen ẹbiere n̄kpọ ẹnọ fi? Afo ada didie ifụre oro Jehovah ọnọde nnyịn ndimek ndinam se imade?

2 Mme owo ẹtịn̄ nsio nsio n̄kpọ ẹban̄a ifụre oro Jehovah ọnọde nnyịn ndimek ndinam se imade. Ndusụk owo ẹdọhọ ke Abasi inọhọ nnyịn ifụre ndimek ndinam se imade, sia enye ama ebebiere se nnyịn kiet kiet idinamde. Mbon en̄wen ẹdọhọ ke ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn enyene adan̄a, ntem ke idịghe ata ifụre. Edi yak ise se Bible etịn̄de man n̄kpọ emi enen̄ede an̄wan̄a nnyịn. Bible anam nnyịn ifiọk ke Jehovah ọnọ nnyịn ifụre ndimek ndinam se imade. (Kot Joshua 24:15.) Bible ọbọrọ n̄ko utọ mbụme nte: Didie ke ikpada ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn ibiere  n̄kpọ? Ndi ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn enyene adan̄a? Didie ke se idade ifụre oro inyenede inam owụt adan̄a nte imade Jehovah? Ntak emi ikpayakde mbon en̄wen ẹmek se mmọ ẹmade ndinam?

NSO KE IKEME NDIKPEP NTO JEHOVAH YE JESUS?

3. Didie ke Jehovah esida ifụre esie anam n̄kpọ?

3 Jehovah edi n̄kukụre owo emi enyenede ifụre emi mînyeneke adan̄a. Enye owụt nnyịn nte ikemede ndida ifụre oro enye ọnọde nnyịn nnam n̄kpọ. Ke uwụtn̄kpọ, Jehovah ama emek idụt Israel ẹdi “akpan inyene” esie. (Deut. 7:6-8) Edi ama enyene ntak emi akanamde enye emek mmọ. Enye ekemek mmọ akpan inyene esie man osu se enye ọkọn̄wọn̄ọde ọnọ Abraham ufan esie ke ata ediwak isua. (Gen. 22:15-18) Adianade do, Jehovah esida ifụre oro enye enyenede anam se inende onyụn̄ anam n̄kpọ ke ima ima usụn̄. Nte Jehovah ekesitụnọde nditọ Israel ke ini mmọ ẹsọn̄de ibuot ye enye, anam nnyịn ifiọk emi. Ke ini mmọ ẹtuade n̄kpọfiọk, Jehovah esitua mmọ mbọm ke ntak ima esie. Enye ama ọdọhọ ete: “Nyemen unana edinam akpanikọ mmọ mfep. Nyama mmọ ke edinyịme esịt.” (Hos. 14:4) Emi owụt ke Jehovah esida ifụre oro enye enyenede anam n̄kpọ ke ufọn mbon en̄wen.

4, 5. (a) Anie edi akpa owo emi Abasi ọkọnọde ifụre ndimek ndinam se enye amade, ndien nso ke enye ekemek ndinam? (b) Nso mbụme ke ikpobụp idem nnyịn?

4 Ke ini Jehovah okobotde owo ye mme angel, enye ama ọnọ mmọ ifụre ndimek ndinam se mmọ ẹmade. Akpa owo emi enye ọkọnọde ifụre emi ekedi Akpan esie Jesus Christ, kpa “mbiet Abasi oro enyịn mîkwe.” (Col. 1:15) Mbemiso Jesus ekedide isọn̄, enye ama emek ndisụk ibuot nnọ Ete esie utu ke nditiene Satan nsọn̄ ibuot ye Abasi. Ke ini Satan okodomode Jesus idomo ke isọn̄, Jesus ekemek ndituak ibuot nnọ Abasi utu ke ndituak nnọ Satan. (Matt. 4:10) Ke ini Jesus ọkọbọn̄de akam ke okoneyo emi ekesierede usen emi ẹkewotde enye, enye ama owụt ke imọ imek ndinam uduak Ete imọ. Enye ọkọdọhọ ete: “Ete, edieke afo enyịmede, men cup emi kpọn̄ mi. Edi, yak okûdi uduak mi, edi yak edi uduak fo ada itie.” (Luke 22:42) Ẹyak ikpebe Jesus, ida ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn inam uduak esie ye n̄kpọ emi ọnọde enye ubọn̄. Ndi nnyịn imekeme ndikpebe Jesus?

5 Ih, imekeme ndikpebe enye, sia Abasi okobot nnyịn n̄ko ke mbiet esie. (Gen. 1:26) Edi kpa ye oro Abasi okobotde nnyịn ke mbiet esie, nnyịn inyeneke utọ ifụre emi enye enyenede. Ikọ Abasi owụt ke ifụre oro Jehovah ọnọde nnyịn enyene adan̄a, ndien ke inaha inam n̄kpọ ibe adan̄a emi. Ke uwụtn̄kpọ, ana iban ẹsụk ibuot ẹnọ ebe mmọ, nditọ ẹnyụn̄ ẹsụk ibuot ẹnọ ete ye eka mmọ. (Eph. 5:22; 6:1) Didie ke nnyịn ikpanam n̄kpọ ke emi ima ikọdiọn̄ọ ke ifụre nnyịn enyene adan̄a? Se ibierede ndinam ediwụt m̀mê imoyom ndidu uwem ke nsinsi.

NTE OWO EKEMEDE NDIDA IFỤRE ORO ENYE ENYENEDE NNAM ETI M̀MÊ IDIỌKN̄KPỌ

6. Tịn̄ ntak emi ọfọnde ifụre enyene adan̄a.

6 Ndi ndinọ owo ifụre, edi ẹnịm adan̄a osụk edi ifụre? Ih, edi ifụre. Ntak emi idọhọde ntre? Sia emi esikpeme owo. Ke uwụtn̄kpọ, imenyene ifụre ndiwat moto n̄ka ebiet ekededi. Edi, ndi akpama ndiwat moto ke usụn̄ emi ibet uwat mîdụhe, emi mme owo ẹnyenede ifụre ndiwat moto nte ẹmade-ma? Etie nte ukpûmaha. Ntem, edieke kpukpru owo ẹnyenede ifụre ndinam se mmọ ẹmade-ma, utọ ifụre oro ekeme ndida mfịna ndi. Ẹyak ise mme mbụk  Bible emi ẹwụtde ke Jehovah ndinọ nnyịn ifụre ndimek ndinam se imade, edi enịm adan̄a, edi ke ufọn nnyịn.

7. (a) Nso ikanam Adam okûtie nte unam? (b) Tịn̄ n̄kpọ kiet emi Adam akadade ifụre oro Abasi ọkọnọde enye anam.

7 Ke ini Abasi okobotde Adam, Abasi ama ọnọ enye ifụre ndimek ndinam se enye amade, kpa nte enye ọkọnọde mme angel. Emi akanam Adam okûtie nte unam. Ẹyak ise nte Adam akadade ifụre emi anam se ifọnde. Abasi ekebem iso obot unam mbemiso obot owo. Edi Jehovah ikosioho unam ndomokiet enyịn̄, edi akayak utom emi ọnọ Adam. Bible ọdọhọ ke Abasi ama “ada [unam] ọsọk owo oro ete ise nte enye edikotde mmọ.” Adam ama ese nte unam kiet kiet anamde n̄kpọ, onyụn̄ osio mmọ enyịn̄ oro odotde. Jehovah ikokpụhọke enyịn̄ emi Adam okosiode mmọ. Bible ọdọhọ ke “se ededi emi owo oro okotde ukpọn̄ kiet kiet eke odude uwem, oro edi enyịn̄ esie.”—Gen. 2:19.

8. Didie ke Adam akada ifụre oro Abasi ọkọnọde enye anam se mîfọnke, ndien nso ikedi utịp?

8 Abasi ama onyụn̄ ọdọhọ Adam ọdiọn̄ onyụn̄ ekpeme In̄wan̄ Eden. Enye ama enyene ifụre ndinam ofụri isọn̄ akabade edi Paradise, sia Abasi ọkọdọhọ enye ete: “Mbufo ẹtọt ẹnyụn̄ ẹwak ẹnyụn̄ ẹyọhọ ke isọn̄ ẹnyụn̄ ẹkan enye, ẹnyụn̄ ẹkara iyak . . . ye mme edibotn̄kpọ emi ẹfede . . . ye kpukpru mme odu-uwem edibotn̄kpọ eke ẹnyọnide ke isọn̄.” (Gen. 1:28) Edi Adam ikesehe utom emi inam, utu ke oro, enye ama ọsọn̄ ibuot ye Abasi onyụn̄ adia mfri emi ẹkekpande enye ẹte okûdia. Adam ndikada ifụre oro Abasi ọkọnọde enye mmek ndinam n̄kpọ emi Abasi akakpande enye, anam nnyịn ibọ ufen emi isụk ibọde mi mfịn. (Rome 5:12) Ke emi ima ikokụt se iwọrọde nnyịn ke ntak emi Adam akadade ifụre oro Abasi ọkọnọde enye anam se mîfọnke, ẹyak ida ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn imek ndinam se ifọnde, ikûnyụn̄ inam n̄kpọ ibe adan̄a oro Jehovah enịmde.

9. Nso ke Jehovah ọkọdọhọ nditọ Israel ẹmek, ndien nso ke mmọ ẹkemek?

9 Ke ntak emi Adam ye Eve ẹkesọn̄de ibuot ye Abasi, mmọ ẹma ẹkpọn̄ idiọkn̄kpọ ye n̄kpa ẹnọ nditọ mmọ. Edi nditọ mmọ ẹsụk ẹnyenyene ifụre ndimek se mmọ ẹdimade ndinam. Nte Abasi akanamde n̄kpọ ye nditọ Israel anam ifiọk emi. Jehovah ama ọdọn̄ Moses ọkọdọhọ nditọ Israel ẹmek m̀mê mmọ ẹyema ndidi akpan inyene imọ. (Ex. 19:3-6) Nso ke nditọ Israel ẹkemek? Kpukpru mmọ ẹkemek ndidi ikọt Abasi, ẹnyụn̄ ẹtịn̄ uyo kiet ẹte: “Nnyịn imenyịme ndinam kpukpru se Jehovah ọdọhọde.” (Ex. 19:8) Edi, nte ini akakade, mmọ ikanamke se mmọ ẹkenyịmede oro. Utu ke nditie nte nditọ Israel, ẹyak isọn̄ọ ida ye Jehovah inyụn̄ ikop uyo esie, man iwụt ke imama ifụre oro enye ọnọde nnyịn ndimek ndinam se imade.—1 Cor. 10:11.

10. Nso iwụt ke nnyịn imekeme ndida ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn n̄kpono enye, kpa ye emi nnyịn mîfọnke ima? (Se akpa ndise ibuotikọ emi.)

10 Ke ini ikotde Hebrew ibuot 11, iyokụt enyịn̄ mme asan̄autom Abasi 16 oro ẹkedade ifụre oro Abasi ọkọnọde mmọ ẹnam eti n̄kpọ. Jehovah ama ọdiọn̄ mmọ ke ntak emi, oyonyụn̄ anam mmọ ẹfiak ẹdidu uwem. Ke uwụtn̄kpọ, Noah ama enen̄ede ọbuọt idem ye Abasi onyụn̄ ọkọn̄ ubom kpa nte Abasi ọkọdọn̄de enye. Ubom oro ke Abasi akada anyan̄a enye ye ubon esie. Kpukpru nnyịn idi nditọ nditọ Noah. (Heb. 11:7) Abraham ye Sarah ẹma ẹkop uyo Jehovah, ẹnyụn̄ ẹwọrọ ẹka isọn̄ emi enye ọkọn̄wọn̄ọde ndinọ mmọ. Ke mmọ ẹma ẹketọn̄ọ isan̄ emi, ‘mmọ ẹma ẹnyene ifet ndifiak nnyọn̄’ Ur emi ekedide obio uforo. Edi mmọ ikafiakke inyọn̄, sia mmọ ẹkedori enyịn ke se Abasi ọkọn̄wọn̄ọde ndinọ  mmọ. Bible ọdọhọ ke “mmọ [ẹkeyom] ebiet eke ọfọnde akan.” (Heb. 11:8, 13, 15, 16) Moses ama esịn kpukpru inyene Egypt onyụn̄ “emek nditiene ikọt Abasi mbiom ukụt utu ke ndidia inemesịt idiọkn̄kpọ ke ibio ini.” (Heb. 11:24-26) Ọfọn ikpebe utọ mme asan̄autom Abasi emi, inyụn̄ ida ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn inam uduak esie man iwụt ke imama ifụre emi.

11. (a) Nso edidiọn̄ ke idibọ edieke idade ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn imek ndikpono enye? (b) Nso idi mfọnn̄kan n̄kpọ oro ikpadade ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn inam?

11 Mbon oro ẹsidade ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn ẹmek ndinam se ifọnde, ẹsibọ edidiọn̄. Edi, nnyịn idibọhọ utọ edidiọn̄ emi edieke iyakde mbon en̄wen ẹmek n̄kpọ ẹnọ nnyịn. Deuteronomy 30:19, 20 (kot) etịn̄ se edidiọn̄ emi edide. Ufan̄ikọ 19 owụt se Jehovah ọkọdọhọde nditọ Israel ẹmek. Ndien ufan̄ikọ 20 etịn̄ se mmọ ẹkpenamde man ẹwụt ke imama Jehovah. Nnyịn n̄ko imekeme ndimek ndituak ibuot nnọ Jehovah. Idụhe n̄kpọ emi ọfọnde nte ndida ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn n̄kpono enye, nnọ enye ubọn̄, nnyụn̄ n̄wụt ke imenen̄ede ima enye.

KÛDA IFỤRE ORO JEHOVAH ỌNỌDE FI UNAM IDIỌKN̄KPỌ

12. Nso ke nnyịn mîkpadaha ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn inam?

12 Ndi esịt ekpenem fi edieke ọkpọnọde ufan fo ata ọsọn̄urua enọ, edi enye emen enọ oro okotop esịn ke n̄kpọ mbio, mîdịghe ada anam owo ibak? Ndi emekere ke esịt esinem Jehovah ndikụt mme owo ẹdade ifụre oro enye ọnọde mmọ ẹnam owo ibak mîdịghe ẹda ẹnam n̄kpọ oro mîfọnke? Bible ama ọdọdọhọ ke mme owo ‘ẹyenana esịtekọm’ “ke mme akpatre usen” emi. (2 Tim. 3:1, 2) Ẹyak nnyịn ikûdedei ida ifụre oro Jehovah ọnọde nnyịn ndimek ndinam se imade, nnam se mîfọnke. Nso idin̄wam nnyịn ikûda ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn mi inam se mîfọnke?

13. Nso idin̄wam nnyịn ikûda ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn nnam se mîfọnke?

13 Kpukpru nnyịn imenyene ifụre ndimek owo emi ikpodụkde nsan̄a, utọ ọfọn̄ emi ikpesịnede, nte ikpakamade idem, ye se ikpadade inem idem esịt. Edi, edieke inamde se ededi emi ọdọn̄de nnyịn, m̀mê itienede mbon ererimbot isịne m̀mê inam n̄kpọ emi mîdaha ubọn̄ inọ Abasi, ọwọrọ ida ‘ifụre nnyịn ifụk idiọkn̄kpọ.’  (Kot 1 Peter 2:16.) Utu ke ndida ifụre oro inyenede “nnam se idọn̄de obụkidem,” ọfọn ida enye ‘inam kpukpru n̄kpọ inọ Abasi ubọn̄.’—Gal. 5:13; 1 Cor. 10:31.

14. Tịn̄ n̄kpọ en̄wen oro edin̄wamde nnyịn ida ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn inam se ifọnde.

14 N̄kpọ en̄wen oro edin̄wamde nnyịn ida ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn inam se ifọnde edi ndibuọt idem ye Jehovah nnyụn̄ nyak enye ada nnyịn usụn̄. Jehovah ikpọn̄ edi ‘Enye emi ekpepde nnyịn n̄kpọ man ibọ ufọn, Enye emi anamde nnyịn isan̄a ke usụn̄ emi nnyịn ikpasan̄ade.’ (Isa. 48:17) Ana isụhọde idem inyịme ke ikọ prọfet Jeremiah emi edi akpanikọ: “Usụn̄ owo isịneke enye ke ubọk. Ikam isịneke ke ubọk owo eke asan̄ade ndinen̄ede ikpatisan̄ esiemmọ.” (Jer. 10:23) Ẹyak nnyịn ikûdedei ibuọt idem ke idem nnyịn nte Adam ye nditọ Israel ẹkebuọtde; utu ke oro, ẹyak “[ibuọt] idem ye Jehovah ke ofụri esịt” nnyịn.—N̄ke 3:5.

YAK MBON EN̄WEN ẸMEK SE MMỌ ẸMADE NDINAM

15. Nso ke Galatia 6:5 ekpep nnyịn?

15 Ana nnyịn iyak mbon en̄wen ẹmek se mmọ ẹmade ndinam. Ntak-a? Sia Abasi ọnọ kpukpru nnyịn ifụre ndimek ndinam se imade. Kpukpru nnyịn ikemeke ndibiere n̄kpọ ukem ukem, idem ke mme n̄kpọ emi ẹban̄ade n̄kpọ Abasi. Nnyịn isinyụn̄ inamke n̄kpọ ukem ukem. Ti se Galatia 6:5 etịn̄de. (Kot.) Sia idiọn̄ọde ke asan̄autom Abasi kiet kiet enyene “[ndibiom] mbiomo idemesie,” ana iyak nditọete nnyịn ẹda ifụre emi Abasi ọnọde kpukpru owo, ẹmek se mmọ ẹdinamde.

Kûnyịk nditọete ẹtiene fi ẹnam se afo emekde ndinam (Se ikpehe 15)

16, 17. (a) Didie ke ifụre ndimek se owo amade ndinam okoyom ndisịn mfịna ke esop Corinth? (b) Didie ke Paul ekebiere mfịna emi, ndien nso ke emi ekpep nnyịn?

16 Ẹyak ineme uwụtn̄kpọ kiet ke Bible, emi owụtde ntak emi ikpayakde nditọete nnyịn ẹda ifụre emi Abasi ọnọde nnyịn ẹbiere se mmọ ẹdinamde. Ndusụk nditọete ke esop Corinth ẹkedọhọ ke ifọnke ẹdep unam emi ẹwade ẹnọ ndem ẹta. Edi ndusụk ẹkekere “ke ndem idịghe n̄kpọ” ndomokiet, ntem ke idiọkke ndita utọ unam oro. Ndien mbon eken emi ẹkesikponode ndem, ẹkekere ke ndita utọ unam oro ọwọrọ ndikpono ndem. (1 Cor. 8:4, 7) N̄kpọ emi ama oyom ndisịn mfịna ke esop Corinth. Edi, didie ke Paul akan̄wam nditọete ke esop Corinth ẹfiọk nte Abasi esede n̄kpọ emi?

17 Akpa, Paul ama eti mmọ ke udia idinamke mmọ ẹdot ke iso Abasi, m̀mê ẹnen̄ede ẹkpere Abasi. (1 Cor. 8:8) Ekem, enye ama ọdọhọ mmọ “ẹkpeme mbak unen emi [mmọ] ẹnyenede” ndimek ndinam se mmọ ẹmade “edikabade edi n̄kpọ iduọ ọnọ mbon mmemidem.” (1 Cor. 8:9) Ke akpatre, enye ama ọdọhọ mbon oro esịt mîyakke mmọ ẹta utọ unam oro ẹkûkpe ikpe ẹnọ mbon oro esịt mmọ ayakde mmọ ẹta. (1 Cor. 10:25, 29, 30) Edieke akanade Christian kiet kiet ebiere se enye edinamde ke utọ n̄kpọ emi okoyomde ndisịn mfịna ke esop mi, ndi ikpọfọnke iyak nditọete nnyịn ẹbiere n̄kpri n̄kpri n̄kpọ eken ke idemmọ?—1 Cor. 10:32, 33.

18. Didie ke afo ekeme ndiwụt ke amama ifụre oro Jehovah ọnọde fi ndimek ndinam se amade?

18 Jehovah ọnọ nnyịn ifụre ndimek ndinam se imade, ndien emi edi ata ifụre. (2 Cor. 3:17) Imenen̄ede ima ifụre oro Abasi ọnọde nnyịn mi, sia imesida enye ibiere n̄kpọ, inyụn̄ inam n̄kpọ emi owụtde adan̄a nte imade Jehovah. Ẹyak nnyịn ika iso ida ifụre emi inam n̄kpọ emi ọnọde Jehovah ubọn̄, inyụn̄ iyak nditọete nnyịn ẹda ifụre oro Abasi ọnọde mmọ ẹbiere se mmọ ẹdinamde. Edieke inamde emi, nnyịn iwụt ke imama ifụre oro Jehovah ọnọde nnyịn.