‘Sụk idem san̄a ye Abasi fo!’—MIC. 6:8.

IKWỌ: 48, 95

1-3. Nso ke prọfet kiet ke Judah mîkanamke, ndien nso iketịbe? (Se akpa ndise ibuotikọ emi.)

KE INI Jeroboam akakarade Israel, Jehovah ama ọdọn̄ prọfet kiet ke Judah ete ọkọdọhọ enye ke imọ iyowụri itieuwa oro enye ọkọbọpde ọnọ nsunsu abasi. Prọfet oro ama aka utom oro Jehovah ọkọdọn̄de enye, Jehovah ikonyụn̄ iyakke Jeroboam anam enye n̄kpọ ndomokiet.—1 Ndi. 13:1-10.

2 Jehovah ama ọdọhọ prọfet oro ete: “Kûdia udia kûnyụn̄ un̄wọn̄ mmọn̄ [ke Israel]. Kûsan̄a usụn̄ emi akasan̄ade aka unyọn̄.” Edi ke usụn̄ unyọn̄ọ, prọfet Judah emi ama okụt akanieren kiet emi otode Bethel. Akanieren oro ama abian̄a enye ete ke imọ n̄ko idi prọfet Jehovah, onyụn̄ anam enye adia udia onyụn̄ ọn̄wọn̄ mmọn̄ ke Israel. Jehovah ama ayat esịt ye prọfet Judah oro. Ekem, ke ini prọfet Judah oro ọkọnyọn̄de, ekpe ama ọwọrọ ke ikọt ediwot enye.—1 Ndi. 13:11-24.

3 Ntak emi prọfet oro okokopde uyo akanieren oro? Bible itịn̄ke. Ekeme ndidi enye ama efre ke akpana ika iso ‘isụk idem isan̄a ye Abasi imọ.’ (Kot Micah 6:8.) Ke ini Bible etịn̄de aban̄a ndisan̄a ye Abasi, ndusụk ini emi esiwọrọ ndibuọt  idem ye enye, ndida nnọ ukara esie, ndinyụn̄ nyak enye ada nnyịn usụn̄. Owo emi osụhọrede idem ọfiọk ke akpana isibọn̄ akam inọ Abasi kpukpru ini. Ntem, akpakana prọfet oro obụp Jehovah m̀mê enye ọdọn̄ akanieren oro edi ebịne imọ. Bible itịn̄ke m̀mê enye ama anam ntre. Ndusụk ini, nnyịn n̄ko imesinyene ata akpan n̄kpọ ndibiere, ndien ekeme ndisọn̄ nnyịn ndifiọk se Jehovah oyomde nnyịn inam. Edi edieke isụhọrede idem, iyeben̄e Jehovah ada nnyịn usụn̄ mbak nnyịn idibiere ndinam n̄kpọ emi mîfọnke.

4. Nso ke idineme ke ibuotikọ emi?

4 Ke ibuotikọ oro ikekpepde urua oko, ima ikụt ntak emi ọfọnde ika iso isụhọde idem ye nte ikemede ndinam emi. Edi, nso ikeme ndinam ọsọn̄ nnyịn ndisụhọde idem? Nso ikeme ndin̄wam nnyịn isụhọde idem ke ini ọsọn̄de ndinam ntre? Man ibọrọ mbụme emi, iyeneme n̄kpọ ita emi ẹkemede ndinam ọsọn̄ nnyịn ndisụhọde idem ye se ikpanamde ke ini mme n̄kpọ emi kiet kiet ẹtịbede.—N̄ke 11:2.

KE INI N̄KPỌ OKPỤHỌREDE

5, 6. Nso iwụt ke Barzillai ama osụhọde idem?

5 Nte isinamde n̄kpọ ke ini n̄kpọ okpụhọrede ye nnyịn, m̀mê ke ini ẹkpụhọde utom nnyịn ekeme ndiwụt m̀mê imosụhọde idem. Ke ini David ọkọdọhọde Barzillai emi ekedide isua 80, edidụn̄ ye imọ ke ufọkubọn̄, anaedi Barzillai akada emi nte ata n̄kpọ ukpono. Oro akpakanam enye aka iso odu ye edidem onyụn̄ enen̄ede adian idem ye enye. Edi Barzillai ikenyịmeke. Ntak-a? Enye ọkọdọhọ edidem ke imọ imọsọn̄, inyụn̄ iyomke ndidi mbiomo nnọ enye. Ntem Barzillai ama ọdọhọ edidem yak Chimham, emi etiede nte ekedi kiet ke otu nditọ esie, akabade etiene enye.—2 Sam. 19:31-37.

6 Nsụhọdeidem ama anam Barzillai ebiere nnennen n̄kpọ. Enye ikesịnke nditiene David ke ntak emi enye ekekerede ke imọ idikemeke ndidụn̄ ye edidem, m̀mê ke ntak emi enye okoyomde ndinyọn̄ ufọk esie n̄kọduọk odudu. Edi ekesịn sia enye ama ọdiọn̄ọ se enye ekemede ndinam ke ntak isua emana esie, ikonyụn̄ iyomke ndibọ utom oro enye mîdikemeke ndinam. (Kot Galatia 6:4, 5.) Edieke imade ikpọ itie, iyomde ndiwọrọ etop, m̀mê iyomde mme owo ẹdiọn̄ọ nnyịn, emi ekeme ndinam nnyịn itọn̄ọ nditan̄ idem, imia mbuba ye kiet eken, ndien ke akpatre ekeme ndidi nnyịn idikopke inemesịt. (Gal. 5:26) Edi edieke isụhọrede idem, nnyịn idikere nte ikpadade enọ ye ukeme oro Abasi ọnọde nnyịn inam n̄kpọ oro ọnọde enye ubọn̄ inyụn̄ in̄wam mbon en̄wen.—1 Cor. 10:31.

7, 8. Didie ke nsụhọdeidem ekeme ndin̄wam nnyịn ikûda ifiọk ibuot nnyịn unam n̄kpọ Abasi?

7 Ekeme ndisọn̄ nnyịn ndisụhọde idem ke ini ẹdiande obufa utom ẹnọ nnyịn m̀mê ke ini ẹnọde nnyịn ndusụk odudu ndinam n̄kpọ ke esop. Ke ini Nehemiah okokopde ke nditọ Israel ke Jerusalem ke ẹbọ ufen, enye ama ọbọn̄ akam ọnọ Jehovah. (Neh. 1:4, 11) Jehovah ama ọbọrọ akam esie ke ini Edidem Artaxerxes ekemekde enye andikara Jerusalem. Kpa ye oro Nehemiah ekedide andikara, enyene n̄kpọ, onyụn̄ enyene odudu ndinam se enye amade, enye ikeberike edem ke idemesie. Enye ama esikot Ibet Abasi onyụn̄ ayak Abasi aka iso ada enye usụn̄. (Neh. 8:1, 8, 9) Nehemiah ikefịkke mme owo, ikonyụn̄ idọhọke mmọ ẹtịp n̄kpọ ẹnọ imọ.—Neh. 5:14-19.

 8 Edieke ikpebede Nehemiah, nnyịn iyosụhọde idem ke ini ẹkpụhọde utom nnyịn m̀mê ke ini ẹdiande obufa utom ẹnọ nnyịn. Nnyịn idikereke ke imekeme ndida ifiọk ibuot nnyịn nnam utom emi. Ke uwụtn̄kpọ, ebiowo ekeme ndida ifiọk ibuot esie anam utom esie ke esop utu ke ndibem iso mbọn̄ akam nnọ Jehovah. Mbon en̄wen ẹsibem iso ẹbiere n̄kpọ, ekem ẹbọn̄ akam ẹnọ Abasi ete ọdiọn̄ se mmimọ ibierede ndinam. Ndi utọ mbon emi ẹsụhọde idem? Owo emi osụhọrede idem esiti ke ana imọ iberi edem ke Jehovah. Enye isidaha ifiọk ibuot esie inam n̄kpọ ekededi, ọkpọkọm edi n̄kpọ emi enye ama akanam ediwak ini. Enye ọdiọn̄ọ ke imọ ikemeke-keme ndifiọk n̄kpọ nte Jehovah, ntak edi oro enye esibuọtde idem ye Jehovah kpukpru ini. (Kot Mme N̄ke 3:5, 6.) Sia nnyịn idide ikọt Abasi, nnyịn isidaha ke imọfọn ikan nditọete ke esop ke ntak ifetutom oro inyenede, edi imesidiana ye mmọ inam n̄kpọ Abasi.—1 Tim. 3:15.

KE INI ẸTỊN̄DE SE IBIAKDE NNYỊN M̀MÊ ẸTORODE NNYỊN

9, 10. Didie ke nsụhọdeidem ekeme ndin̄wam nnyịn imụm idem ikama ke ini ẹnamde se ibiakde nnyịn?

9 Esinen̄ede ọsọn̄ ndimụm idem n̄kama ke ini ẹtịn̄de se ibiakde nnyịn. Ke uwụtn̄kpọ, Peninnah ama esinam Hannah atua ediwak ini. Elkanah ebe mmọ akama Hannah kpa ye oro enye ekedide ada. Edi usen kiet ke ini Hannah ọkọbọn̄de akam ke tent utuakibuot, Eli emi ekedide akwa oku ama ọdọhọ ke enye akpa mmịn. Utọ n̄kpọ emi esibiak owo etieti. Edi sia Hannah okosụhọrede idem, enye ama omụm idem akama, etịn̄ ikọ ukpono ukpono ye Eli. Hannah ama ọbọn̄ akam otoro Jehovah. Akam esie owụt ke enye ama enen̄ede ọbuọt idem ye Jehovah. Ẹwet akam emi ke Bible.—1 Sam. 1:5-7, 12-16; 2:1-10.

10 Nsụhọdeidem ekeme ndin̄wam nnyịn n̄ko ‘ika iso ida nti edinam ikan idiọk ubọk.’ (Rome 12:21) Mme owo ẹdiọk uwem etieti ke ererimbot Satan  emi; ana inen̄ede ikpeme mbak nnyịn idikpebe mmọ. (Ps. 37:1) Edi esibiak nnyịn etieti ke ini nditọete nnyịn ẹdiọkde uwem ye nnyịn. Edieke isụhọrede idem, iyekpebe Jesus. Bible ọdọhọ ke “ini ẹsụn̄ide enye, enye isụn̄ike owo usiene . . . edi aka iso ayak idemesie ọnọ enye emi ekpede edinen ikpe.” (1 Pet. 2:23) Jesus ama ọfiọk ke usiene enyene Jehovah. (Rome 12:19) Ikọ Abasi ọdọhọ nnyịn isụhọde idem, ‘ikûda idiọk isio owo usiene idiọk.’—1 Pet. 3:8, 9.

11, 12. Edieke isụhọrede idem, didie ke (a) idinam n̄kpọ ke ini ẹtorode nnyịn? (b) ididu uwem, isịne n̄kpọ inyụn̄ ikama idem?

11 Ẹkeme ndifiọk m̀mê imosụhọde idem ke ini ẹnen̄erede ẹtoro nnyịn. Ẹyak ise nte Esther akanamde n̄kpọ ke ini ẹkemende enye ye nditọiban eken ẹka ufọkubọn̄. Esther ama eye etieti. Edi ẹma ẹmen enye ẹkenuak idem ẹnyụn̄ ẹnọ enye san̄asan̄a udia ke ofụri isua kiet man enye etetịm eye. Enye okodu ye nditọiban eken emi ẹketan̄de ke ofụri obio ukara Persia, emi ẹkenamde se ẹkekeme man ẹmek mmọ ọbọn̄ an̄wan. Edi Esther akakama idemesie ukpono ukpono, itieneke mmọ isịn kpukpru editịm oro. Enye okosụk ososụhọde idem, idem ke ini edidem ekemekde enye ọbọn̄ an̄wan.—Esther 2:9, 12, 15, 17.

Ndi nte isisịnede n̄kpọ inyụn̄ ikamade idem owụt ke imosụhọde idem, ke imonyụn̄ ikpono Jehovah ye mbon en̄wen? (Se ikpehe 12)

12 Nsụhọdeidem ayanam isịne ọfọn̄ inyụn̄ ikama idem ukpono ukpono. Imọfiọk ke idịghe ndiwọk inua m̀mê ndinam n̄kpọ man mme owo ẹkụt nnyịn edinam mmọ ẹma nnyịn, edi ndinyene “sụn̄sụn̄ ye ifụre ifụre edu” edinam. (Kot 1 Peter 3:3, 4; Jer. 9:23, 24) Nte nnyịn isitịn̄de ikọ inyụn̄ inamde n̄kpọ ke ẹdida idiọn̄ọ m̀mê imosụhọde idem. Ke uwụtn̄kpọ, imekeme ndinam mme owo ẹkere ke nnyịn imenen̄ede idi n̄kpọ ke ntak utom emi inamde, se idiọn̄ọde, ye ikpọ owo emi idiọn̄ọde ke esop. Mîdịghe idọhọ ke mîkpedịghe nnyịn, owo ikpanamke emi ye oko. Jesus ikesinamke n̄kpọ ntem. Kpa ye oro enye ekenen̄erede ọfiọk n̄kpọ, enye ekesiwak nditịn̄ se isịnede ke Ikọ Abasi, man mme owo ẹfiọk ke se imọ itịn̄de edi ikọ Jehovah idịghe ikọ idem imọ.—John 8:28.

KE INI IYOMDE NDIBIERE N̄KPỌ

13, 14. Didie ke nsụhọdeidem ekeme ndin̄wam nnyịn ibiere ndinam nnennen n̄kpọ?

13 Ọfọn isụhọde idem ke ini iyomde ndibiere n̄kpọ m̀mê ke ini mbon en̄wen ẹbierede n̄kpọ emi ebehede nnyịn. Ke ini apostle Paul okodude ke Caesarea, prọfet Agabus ama ọdọhọ ke edieke enye akade Jerusalem ke ẹyemụm enye, ndien ke ẹkeme ndiwot enye. Nditọete ẹma ẹkop ndịk ẹnyụn̄ ẹkpe enye ubọk ẹte okûka Jerusalem. Edi Paul ama ọdọhọ ke iyaka. Enye ikayakke ndịk anam enye, inyụn̄ idịghe nte enye okoyom ndika man owụt ke inyeneke se iditịbede. Enye ama enen̄ede ọbuọt idem ye Jehovah, onyụn̄ enịm ke Jehovah ayan̄wam imọ inam utom imọ isịm utịt. Sia nditọete oro ẹkesụhọrede idem, mmọ ẹma ẹyak Paul aka Jerusalem.—Utom 21:10-14.

14 Nsụhọdeidem ekeme ndin̄wam nnyịn ibiere ndinam nnennen n̄kpọ, kpa ye oro nnyịn mîfiọkke nte n̄kpọ editiede ke ini iso. Ke uwụtn̄kpọ, imekeme ndiyom ndidụk utom uyọhọ ini, edi ikere m̀mê idinam didie edieke idọn̄ọde, edieke ete ye eka nnyịn ẹdọn̄ọde ẹnyụn̄ ẹyomde in̄wam mmọ, mîdịghe ikere m̀mê anie edise aban̄a nnyịn ke ini isọn̄de? Ndibọn̄ akam nnyụn̄ nnam ndụn̄ọde, idinamke inyene kpukpru ibọrọ mbụme emi. (Eccl. 8:16, 17) Ntre, ana ibuọt idem ye Jehovah sia nnyịn mîfiọkke se iditịbede ke ini iso. Ke ima ikọbọn̄  akam, inam ndụn̄ọde, inyụn̄ ineme n̄kpọ emi ye nditọete, ọyọfọn iyak edisana spirit Abasi ada nnyịn usụn̄. (Kot Ecclesiastes 11:4-6.) Jehovah ekeme ndidiọn̄ se ibierede ndinam, mîdịghe enye ekeme ndinam nnyịn inam n̄kpọ efen.—N̄ke 16:3, 9.

KPEP NDISỤHỌDE IDEM

15. Ntak emi nditie n̄kere orụk Abasi emi Jehovah edide ekemede ndin̄wam nnyịn isụhọde idem?

15 Ke emi ima ikọfiọk ke enen̄ede ọfọn isụhọde idem, nso ke ikpanam man inen̄ede isụhọde idem? Yak ineme n̄kpọ inan̄ emi ẹkemede ndin̄wam nnyịn. Akpa, edieke itiede ikere nte Jehovah okon̄de ye nti edu esie, oro ayanam nnyịn inen̄ede isụhọde idem inyụn̄ ibak enye. (Isa. 8:13) Ọfọn iti ke isan̄a ye Ata Ọkpọsọn̄ Abasi, isan̄ake ye angel m̀mê owo. Akpana emi anam nnyịn ‘isụhọde idem ke idak ọkpọsọn̄ ubọk Abasi.’—1 Pet. 5:6.

16. Didie ke nditie n̄kere nte Jehovah amade nnyịn ekeme ndin̄wam nnyịn isụhọde idem?

16 Ọyọhọ n̄kpọ iba oro edin̄wamde nnyịn isụhọde idem edi nditie n̄kere nte Jehovah amade nnyịn. Apostle Paul ọkọdọhọ ke Jehovah emen “ukpono eke okponde akan” ọnọ ndido idem emi ikerede ke inen̄ekede inyene ukpono. (1 Cor. 12:23, 24) Kpasụk ntre, Jehovah ekere aban̄a kpukpru nnyịn onyụn̄ adara se nnyịn kiet kiet ikemede ndinam. Enye isimenke nnyịn idomo ye mbon en̄wen, isinyụn̄ itreke ndima nnyịn ke ini inamde ndudue. Sia ifiọkde ke Jehovah enen̄ede ama nnyịn, imesikop inemesịt ndinam se ededi oro ikemede nnọ enye.

17. Nso ufọn ke idibọ edieke idomode ndikụt nti n̄kpọ ke idem nditọete nnyịn?

17 Ọyọhọ n̄kpọ ita emi edin̄wamde nnyịn isụhọde idem edi ndisidomo ndikụt nti n̄kpọ ke idem nditọete nnyịn kpa nte Jehovah esinamde. Utu ke ndiyom ndida iso ke kpukpru n̄kpọ, m̀mê ndisima nditeme mbon en̄wen se ẹkpenamde, ọkpọfọn isisụhọde idem iyom ekikere mbon en̄wen inyụn̄ inam se mmọ ẹtemede nnyịn. (N̄ke 13:10) Esịt eyenem nnyịn ke ini ẹnọde mmọ ifetutom, iyonyụn̄ itoro Jehovah ke ini ikụtde nte enye ọdiọn̄de “ofụri otu nditọete [nnyịn] ke ererimbot.”—1 Pet. 5:9.

18. Didie ke ikeme ndinyene “eti ubieresịt”?

18 Ọyọhọ n̄kpọ inan̄ emi edin̄wamde nnyịn isụhọde idem, edi ndikpep Ikọ Abasi man inyene “eti ubieresịt.” Emi ayan̄wam nnyịn ikere n̄kpọ nte Jehovah esikerede inyụn̄ ibiere n̄kpọ emi edinemde enye esịt. Ndikpep Ikọ Abasi kpukpru ini, mbọn̄ akam, nnyụn̄ nnam se ikpepde ayan̄wam nnyịn ika iso inyene “eti ubieresịt.” (1 Tim. 1:5) “Eti ubieresịt” oyonyụn̄ an̄wam nnyịn isiyom ufọn mbon en̄wen. Edieke inamde kpukpru emi, Jehovah ọn̄wọn̄ọ ke imọ ‘iyokụre ukpep nnyịn,’ in̄wam nnyịn ika iso isụhọde idem inyụn̄ inyene nti edu eken.—1 Pet. 5:10.

19. Nso idin̄wam nnyịn isụhọde idem ke nsinsi?

19 Prọfet Judah oro iketịn̄de iban̄a ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ ibuotikọ emi ikedịghe ufan Abasi aba, ama onyụn̄ akpa ke ntak emi enye mîkokopke uyo Abasi. Imekeme ndisụk nsụhọde idem, idem ke ini ọsọn̄de ndinam emi. Ntak-a? Ikọt Abasi ke eset ẹma ẹsụhọde idem, ikọt Abasi mfịn ke ẹnyụn̄ ẹnam ntem. Nte isan̄ade ye Abasi ibịghi, ntre ke ikpetetịm isụhọde idem. (N̄ke 8:13) Inamke n̄kpọ m̀mê nso utom ke inam ke esop Abasi, nnyịn imekeme ndika iso nsan̄a ye Abasi. Idụhe se ifọnde ikan emi! Ntem, ẹyak inam kpukpru se ikemede man ika iso isụhọde idem inyụn̄ isan̄a ye Jehovah ke nsinsi.