“Mbufo ẹtoro Jehovah, . . . ke mme owo ndinọ idem unyịme unyịme.”​—JUDG. 5:2.

IKWỌ: 150, 10

1, 2. (a) Eliphaz ye Bildad ẹkedọhọ ke Jehovah ada didie se inamde inọ enye? (b) Didie ke Jehovah akanam ẹdiọn̄ọ nte enye esisede se inamde inọ enye?

“NDI owo ekeme ndinyene ufọn nnọ Abasi, man owo ekededi emi enyenede ikike enyene ufọn ọnọ enye? Nte Ata Ọkpọsọn̄ okop inemesịt ndomokiet ke afo ndidi edinen, mîdịghe nte enye okụt udori ekededi koro afo mûnyeneke nduduọhọ ke usụn̄ fo?” (Job 22:​1-3) Ndi akanam emekere se ibọrọ mbụme emi edide? Ke ini Eliphaz owo Teman okobụpde Job mbụme emi, etie nte Eliphaz ekekere ke ibọrọ mbụme emi edi “ihih.” Bildad eyen Shuah ufan esie akakam ọdọhọ ke owo ndomokiet inenke ke enyịn Abasi.​—Kot Job 25:4.

2 Mme ufan abian̄a oro ẹkekade ndidọn̄ Job esịt mi ẹkedọhọ ke ibeheke Jehovah m̀mê nnyịn imọsọn̄ọ ida inam n̄kpọ esie m̀mê nnyịn inamke, ke nnyịn inyụn̄ itie nte utan̄kpọ, ndọn̄, m̀mê utụn̄ ke enyịn Abasi. (Job 4:19; 25:6) Owo ekeme ndikere ke nsụhọdeidem akanam Eliphaz ye Bildad ẹtịn̄ ikọ ntem. (Job 22:29) Imọdiọn̄ọ ke edieke owo odorode ke enyọn̄ obot emi okon̄de etieti, mîdịghe esịnede ke ubomofụm ese isọn̄, mme owo ẹditie nte nnuene, udûnyụn̄ ukwe se mmọ ẹnamde.  Edi, ndi nte Jehovah esitiede ke heaven ese nnyịn ye se inamde inọ enye edi oro? Jehovah ama anam ẹdiọn̄ọ nte enye esisede se inamde inọ enye ke ini enye akayatde esịt ye Eliphaz, Bildad, ye Zophar ke se mmọ ẹketịn̄de, edi okot Job “asan̄autom mi,” onyụn̄ owụt ke imọ imama enye. (Job 42:​7, 8) Emi anam ikụt ke “owo ekeme ndinyene ufọn nnọ Abasi.”

“AFO ỌNỌ ENYE NSO?”

3. Nso ke Elihu okobụp Job, ndien nso ke ikọ esie ọkọwọrọ?

3 Jehovah ikayatke esịt ye Elihu ke ini Elihu okobụpde Job ete: “Edieke afo enende, afo ọnọ enye nso, mîdịghe nso ke enye ọbọ fi ke ubọk?” (Job 35:7) Ndi ikọ Elihu ọkọwọrọ ke se inamde inọ Jehovah inyeneke ufọn ndomokiet? Ikọwọrọke ntre. Ikọ esie ọkọwọrọ ke idịghe nnyịn ndikpono Jehovah anam enye odot ndidi Abasi. Jehovah okobot kpukpru n̄kpọ. Inyeneke se ikemede ndinọ enye emi edinamde enye enyene n̄kpọ m̀mê enyene odudu akan nte enye enyenede. Enye akam ọnọ nnyịn ifiọk ye odudu, onyụn̄ anam ikeme ndinyene nti edu, ndien se idade mme enọ emi inam ebehe enye.

4. Jehovah ada mfọn oro ifọnde mbon en̄wen didie?

4 Ke ini inamde eti n̄kpọ inọ ikọt Jehovah, enye esida nte ke inam inọ imọ. Mme N̄ke 19:17 ọdọhọ ete: “Owo eke owụtde usụhọde owo mfọn ọnọ Jehovah ebuọt, enye oyonyụn̄ ọnọ enye usiene edinam esie.” Ndi emi ọwọrọ ke Jehovah esikụt kpukpru nti n̄kpọ oro inamde inọ ikọt esie oro ẹyomde un̄wam? Mîdịghe, ndi imekeme ndidọhọ ke Andibot enyọn̄ ye isọn̄ akama owo ekededi emi ọfọnde ikọt esie mfọn isọn, onyụn̄ ada ke ana imọ idiọn̄ owo oro ke se enye akanamde? Ibọrọ mbụme emi edi “Ih.” Se Jesus Eyen esie eketịn̄de anam idọhọ ntre.​—Kot Luke 14:​13, 14.

5. Nso mbụme ke idibọrọ idahaemi?

5 Jehovah ama ọdọhọ prọfet Isaiah etịn̄ ikọ ke ibuot imọ, ndien emi okowụt ke enye ama ikọt esie ẹtiene ẹnam uduak esie osu. (Isa. 6:​8-10) Isaiah ama enyịme ndinam se Jehovah ọkọdọn̄de enye. Enye ọkọdọhọ Jehovah ete: “Se mi mi! Dọn̄ mi utom.” Mfịn, ediwak ikọt Abasi ẹnyene edu Isaiah emi, idem ke ini ẹnọde mmọ utom emi etiede nte ọsọn̄. Edi owo ekeme ndibụp idemesie ete: ‘Ndi se nsinamde nnọ Abasi ọwọrọ n̄kpọ ndomokiet? Kpa ye oro Jehovah enyịmede ntiene nnam utom esie, ndi enye ikemeke ndinam se ededi oro enye amade man Ikọ esie osu inamke n̄kpọ m̀mê nso ke nnam ke utom esie?’ Ẹyak ise nte se iketịbede ke eyo Deborah ye Barak ekemede ndin̄wam nnyịn ibọrọ mme mbụme emi.

ABASI ANAM OWO EMI OKOPDE NDỊK ENYENE UKO

6. Ntak emi nditọ Israel ẹkefehede Edidem Jabin?

6 Edidem Jabin emi akakarade Canaan ama “efịk onyụn̄ ọsọn̄ ido” ye nditọ Israel ke ofụri isua 20. Ndịk ama anam nditọ Israel tutu mmọ ikemeke ndiwọrọ ke ufọk mmọ. Nditọ Israel ikenyeneke n̄kpọekọn̄ emi ẹkpekedade ẹn̄wan̄a ye enye m̀mê ẹda ẹnyan̄a idemmọ, edi Jabin ama enyene chariot ukwak 900 emi ẹnyenede ofụt.​—Judg. 4:​1-3, 13; 5:​6-8. *

7, 8. (a) Nso ke Jehovah ọkọdọn̄ Deborah ọkọdọhọ Barak? (b) Nditọ Israel ẹkesan̄a didie ẹkan udịmekọn̄ Jabin? (Se akpa ndise ibuotikọ emi.)

7 Jehovah ama ọdọn̄ Deborah, emi ekedide prọfet ọkọdọhọ Barak ete:  “Ka kada owo tọsịn duop ke otu nditọ Naphtali ye ke otu nditọ Zebulun, ẹnyụn̄ ẹsuana ẹyọhọ Obot Tabor. Ndien nyodụri Sisera etubom ekọn̄ Jabin ye mme chariot ekọn̄ esie ye otu oro ẹdude ye enye nsọk fi ke itịghede mmọn̄ Kishon, ndinyụn̄ ntreke ndida enye nsịn fi ke ubọk.”​—Judg. 4:​4-7.

8 Ẹma ẹkot mme owo ẹditiene ẹka ekọn̄ emi, ndien owo 10,000 ẹma ẹnyịme nditiene n̄ka. Mmọ ẹma ẹsop idem ke Obot Tabor. Barak ama onyụn̄ anam se Jehovah ọkọdọhọde enye anam. (Kot Judges 4:​14-16.) Ke ini mmọ ẹkesụk ẹn̄wanade ekọn̄ ke Taanach, ọkpọsọn̄ edịm ama edep tutu isọn̄ editie okpụk okpụk. Barak ama ebịne udịmekọn̄ Sisera tutu ekesịm Harosheth. Tọn̄ọ ke Taanach sịm Harosheth ekedi itiat 15 m̀mê kilomita 24. Nte Sisera okosụk efehede, chariot ukwak esie emi mme owo ẹkesibakde-bak ama okobụhọ ke okpụk, ntre ikenyeneke ufọn aba inọ enye. Enye ama ọfrọ ọwọrọ ke chariot esie efehe aka Zaanannim, emi etiede nte ekekpere Kedesh. Enye ama efehe ekedịbe ke tent Jael an̄wan Heber, owo Kenite. Jael ama akama enye esen. Mmemidem ekọn̄ ama anam enye ede. Do ndien ke Jael emi mîkefeheke ndịk okowot enye. (Judg. 4:​17-21) Nditọ Israel ẹma ẹkan mme asua mmọ! *

MBON ORO MÎKAMAHA NDIN̄WAM JEHOVAH

9. Nso ke Judges 5:​20, 21 etịn̄ aban̄a ekọn̄ oro ẹken̄wanade ye Sisera?

Ndikot Judges ibuot 5 ayanam se ẹtịn̄de ke Judges ibuot 4 enen̄ede an̄wan̄a nnyịn. Ke uwụtn̄kpọ, Judges 5:​20, 21 ọdọhọ ete: “Mme ntantaọfiọn̄ ẹda ke ikpaenyọn̄ ẹn̄wana, mmọ ẹda ke usụn̄ mmọ ẹn̄wana ye Sisera. Mmọn̄ Kishon emen mmọ efep.” Ndi itien̄wed emi ọwọrọ ke mme angel ẹma ẹn̄wam nditọ Israel ẹn̄wana ekọn̄ oro, mîdịghe ndi ọwọrọ ke itiat obuma ama edep nte edịm? Bible itịn̄ke. Edi anie en̄wen ikpakanam utọ ọkpọsọn̄ edịm oro edep ke ebiet oro, ke ini ẹkesụk ẹn̄wanade ekọn̄ do, tutu edi se chariot ekọn̄ 900 ẹbụhọ ke okpụk? Judges 4:​14, 15 etịn̄ utịm ikata ete ke Jehovah akanam nditọ Israel ẹkan ke ekọn̄ oro. Idụhe eyen Israel ndomokiet oro eketienede aka ekọn̄ oro, emi ekekemede ndidọhọ ke imọ ikanam ẹkan ke ekọn̄ oro.

10, 11. “Meroz” ekedi nso, ndien ntak emi ẹkesụn̄ide enye?

10 Deborah ye Barak ẹma ẹkwọ ikwọ ẹtoro Jehovah ke ndikakan Sisera. Edi enyene n̄kpọ emi mmọ ẹketịn̄de ke ikwọ mmọ, emi akpade owo idem. Mmọ ẹkedọhọ ẹte: “Angel Jehovah ọdọhọ ete, ‘Mbufo ẹsụn̄i Meroz,’ ‘Ẹdọdiọn̄ ẹsụn̄i mme andidụn̄ enye, koro mmọ mîkọwọrọke idin̄wam Jehovah, ikọwọrọke idin̄wam Jehovah an̄wana ye n̄kpọsọn̄ owo.’ ”​—Judg. 5:23.

11 Isụn̄i oro ẹkesụn̄ide Meroz ama osu tutu ọsọsọn̄ ndifiọk ebiet emi enye okodude. Okûdi enye ekedi obio emi mme andidụn̄ mîkamaha nditiene n̄kan̄wana ye Sisera? Edieke edide do ke Sisera ekefehe ebe, ndi mbio obio emi ẹma ẹnyene ifet ndimụm Sisera edi mmọ ẹsịn ndinam ntre? Ndi mmọ ikokopke ini emi Jehovah ọkọdọhọde mme owo ẹditiene ẹn̄wana ye Sisera? Owo 10,000 emi ẹketode mbọhọ mmọ ẹma ẹwọrọ ẹka ẹken̄wana ekọn̄ ye Sisera. Kere nte mbio obio Meroz ẹkụtde owo ibak emi efehede ke mbrenyịn ikpọn̄ edibe ke obio mmọ! Ata akwa ifet ke mmọ ẹkenyene emi ndikpakanam uduak Jehovah nnyụn̄ mbọ edidiọn̄ esie. Ndi mmọ ẹkenyụn̄ ẹwawan̄ ubọk ẹtie ẹse enye  edifehe ebe, inyụn̄ inamke n̄kpọ ndomokiet? Etie nte mmọ iketiehe nte Jael emi akanamde n̄kpọ uko uko, onyụn̄ owot Sisera.​—Judg. 5:​24-27.

12. Nso ke Judges 5:​9, 10 etịn̄ aban̄a mbon emi ẹketienede Barak ẹka ekọn̄ ye mbon emi mîketieneke enye, ndien didie ke oro ebehe nnyịn mfịn?

12 Judges 5:​9, 10 anam nnyịn ifiọk nte mbon emi ẹketienede Barak ẹka ekọn̄ ẹkekpụhọrede ye mbon emi mîkamaha nditiene enye. Deborah ye Barak ẹma ẹtoro “mme etubom ekọn̄ Israel, emi [ẹkenọde] idem unyịme unyịme ke otu kpukpru owo.” Mmọ iketiehe nte ‘mme awat uman ass’ emi n̄kohodeidem mîkayakke ẹtiene ẹka ekọn̄ emi m̀mê nte mbon emi ‘ẹketiede ke nti ubrin̄kpọ isọn̄ufọk,’ emi ẹkemade udia uwem. Mmọ ikonyụn̄ itiehe nte mbon emi ‘ẹkesan̄ade ke usụn̄,’ emi mîkoyomke n̄kpọ afịna mmọ; utu ke oro, mmọ ẹma ẹnyịme nditiene Barak n̄kan̄wana ekọn̄ ke mme obot Tabor ye ke itịghede mmọn̄ Kishon. Ẹma ẹdọhọ mbon oro mîkamaha nditiene Barak n̄kan̄wana ekọn̄ ẹte, “Ẹkere!” Akana mmọ ẹtie ẹkere ẹban̄a ifet emi mmọ ẹkeyakde atak mmọ nditiene n̄n̄wam Jehovah. Akpana mbon oro mînen̄ekede isịn idem inam n̄kpọ Jehovah mfịn ẹnam ntre n̄ko.

13. Didie ke mbon esien Reuben, Dan, ye Asher ẹkpụhọde ye mbon esien Zebulun ye Naphtali?

13 Mbon emi ẹketienede ẹka ekọn̄ oro ẹma ẹkụt nte Jehovah okowụtde ke imọ idi Akakan Andikara. Mmọ ẹma ẹnyene se ẹtịn̄de ke ini “mmọ [ẹkebụkde] ndinen edinam Jehovah.” (Judg. 5:11) Judges 5:​15-17 owụt ke mbon esien Reuben, Dan, ye Asher ẹkenen̄ede ẹkere ẹban̄a ufene, nsụn̄ikan̄, ye esụkmbehe mmọ, utu ke ndikere mban̄a utom Jehovah. Edi mbon Zebulun ye Naphtali “ẹma ẹsịn ukpọn̄ mmọ ke itiendịk, ẹkpere ndikpan̄a” man ẹn̄wam Deborah ye Barak. (Judg. 5:18) Nte mbon emi ẹkedade n̄kpọ Abasi ekpep nnyịn ata akpan n̄kpọ.

“MBUFO ẸTORO JEHOVAH”

14. Didie ke ikeme ndin̄wam esop Abasi mfịn?

14 Mfịn, owo idọhọke nnyịn itiene ikan̄wana ekọn̄, edi imenyene ifet nditiene nsịn ifịk n̄kwọrọ ikọ. Ẹnen̄ede ẹyom mme  owo ẹn̄wam esop Abasi ẹnam ediwak n̄kpọ idahaemi akan nte akanam ẹyomde. Ata ediwak nditọete iren ye iban, esịnede mme uyen, ẹnyịme ndisiak usụn̄, nnam utom ke Bethel, ntiene mbọp Ufọkmbono Obio Ubọn̄, nnyụn̄ n̄n̄wam ke ini n̄kpri ye ikpọ mbono. Kere n̄ko ban̄a mbiowo emi ẹdide mbon Kọmiti Unyene Nneme ye Mbon Ufọkibọk, ye mbon emi ẹsitienede ẹtịm ikpọ mbono. Jehovah enen̄ede ama se mmọ ẹnamde emi, idinyụn̄ ifreke utom mmọ.​—Heb. 6:10.

Ndi emesikere aban̄a ubon fo ye esop mbufo mbemiso ebierede ndinam n̄kpọ ekededi (Se ikpehe 15)

15. Mme mbụme ewe ẹdin̄wam nnyịn ifiọk m̀mê ida didie n̄kpọ Abasi?

15 Ọfọn ibụp idem nnyịn ite: ‘Ndi nsinam n̄kpọ Abasi nte onyụn̄ enemde mi ke idem? Ndi mmayak uyom inyene anam mi n̄kûnyene ini n̄n̄wam esop Abasi? Ndi mmenyene mbuọtidem ye uko ndida se ededi oro nnyenede nnam n̄kpọ Abasi nte Barak, Deborah, Jael, ye owo 10,000 oro ẹketienede Barak ẹka ekọn̄, ẹkenamde? Edieke edide mmaduak ndikpọn̄ obio m̀mê idụt nnyịn n̄ka idụt en̄wen n̄kan̄wana n̄kpọ, ndi mmenen̄ede mbọn̄ akam nnyụn̄ ntie n̄kere nte n̄kpọ emi edifịnade ubon mi ye esop nnyịn?’ *

16. Nso n̄kpọ ke Jehovah enen̄ede ama?

16 Edi ata n̄kpọ ukpono Jehovah ndiyak nnyịn iwụt ke ida inọ ukara esie. Toto ke eyo Adam ye Eve, Satan odomo ndinam mme owo ẹda ẹnọ ukara esie. Edi ke ini idade inọ ukara Jehovah, nnyịn iwụt Satan ke Jehovah ikpọn̄ odot ndikara. Nnyịn inyịme ndinam n̄kpọ Jehovah ke ntak emi ibuọtde idem ye enye inyụn̄ isọn̄ọde ida ye enye; ndien emi esinem enye esịt. (N̄ke 23:​15, 16) Nnyịn ndisọn̄ọ nda ye Jehovah anam Jehovah enyene se ọbọrọde Satan emi osụn̄ide enye. (N̄ke 27:11) Jehovah esinen̄ede okop inemesịt ke ini ikopde uyo esie ke ofụri esịt, ndien iwakke n̄kpọ emi enye amade ntem!

17. Nso ke Judges 5:31 etịn̄ aban̄a ini iso?

17 Ibịghike, mbon oro ẹmade ukara Jehovah ikpọn̄ ẹdidu ke isọn̄. Enen̄ede ọdọn̄ nnyịn ndidu uwem ini oro! Etie nnyịn ke idem nte eketiede Deborah ye Barak, emi ẹkekwọde ẹte: “Yak kpukpru mme asua fo ẹkpan̄a ẹtak, O Jehovah, yak etie ye mbon ima fo nte ini utịn asiahade ye ọyọhọ uyama esie.” (Judg. 5:31) Jehovah ọyọbọrọ akam emi ke ini enye edisobode idiọk ererimbot Satan emi ifep! Ke ini ekọn̄ Armageddon, Jehovah ididọhọke nnyịn idin̄wam imọ itiene in̄wana ye mme asua. Ini oro, nnyịn idikam inam se 2 Chronicle 20:17 ọdọhọde ete: “Ẹdu ke itie mbufo, ẹtuak ẹda ẹnyụn̄ ẹkụt edinyan̄a emi Jehovah edinọde mbufo.” Ntre, ọfọn isịn idem inam n̄kpọ Jehovah uko uko idahaemi inyụn̄ iwụt ke ida inọ ukara esie.

18. Nso ke mme owo ẹdinam ke ini mmọ ẹkụtde nte inamde n̄kpọ Jehovah ke imaesịt?

18 Ke nditọ Israel ẹma ẹkekan ke ekọn̄, Deborah ye Barak ẹma ẹkwọ ẹte: “Mbufo ẹtoro Jehovah, . . . ke mme owo ndinọ idem unyịme unyịme.” Mmọ ẹketọn̄ọ ikwọ emi ke nditoro Jehovah, Ata Edikon̄ Abasi, utu ke nditoro owo. (Judg. 5:​1, 2) Kpasụk ntre mfịn, edieke inyịmede ndinam n̄kpọ Jehovah ke imaesịt, mme owo oro ẹkụtde emi ẹyenyụn̄ “ẹtoro Jehovah.”

^ ikp. 6 Chariot ukwak emi ama enyene ndịk etieti, ndien idụhe owo emi ekpenyenede esịt aka ekọn̄ ye mbon oro ẹnyenede utọ n̄kpọekọn̄ emi.

^ ikp. 8 Edieke oyomde ndikot ofụri mbụk emi, mbọk kot Enyọn̄-Ukpeme August 1, 2015, page 12-15.

^ ikp. 15 Mbọk se ibuọtikọ emi, “Nditịmede Esịt Mban̄a Okụk” ke Enyọn̄-Ukpeme July 1, 2015.