Dzo kpo yi emenuwo dzi

Dzo kpo yi emenuawo dzi

Ŋkɔ Tattannu dze le nuŋlɔkpe gbadzɛ sia ƒe dzogoe ɖeka dzi

Kpeɖodzi Bubu Aɖe

Kpeɖodzi Bubu Aɖe

Ðe nu siwo ŋu tomenukulawo ke ɖo la ɖo kpe Biblia me nuŋlɔɖiwo dzia? Le ƒe 2014 me la, nyati aɖe si dze le magazine si nye Biblical Archaeology Review me bia be: “Ame siwo ŋu woƒo nu tsoe le Hebri Ŋɔŋlɔawo me dometɔ neni dzie tomenukulawo ɖo kpee be wonɔ anyi kpɔ?” Eɖo eŋu be: “Ame 50 ya teti!” Ame ɖeka aɖe si ŋu nyatia meƒo nu tsoe o lae nye Tatenai. Ame kae wònye? Na míalé ŋku ɖe akpa si wòwɔ le Biblia me ŋutinya me ŋu kpɔ.

Tsã la, Yerusalem nye Persia Fiaɖuƒea ƒe akpa aɖe. Yerusalem nɔ teƒe aɖe si Persiatɔwo yɔna be Tɔsisia-Godo, si nye Frat-tɔsisia ƒe ɣetoɖoƒe. Esi Persiatɔwo ɖu Babilontɔwo dzi megbe la, woɖe asi le Yudatɔ siwo nye aboyomewo ŋu, eye woɖe mɔ na wo be woagbugbɔ Yehowa ƒe gbedoxɔa atu le Yerusalem. (Ezra 1:1-4) Ke hã, Yudatɔwo ƒe futɔwo tsi tre ɖe dɔa ŋu eye wotso wo nu be wodze aglã ɖe Persia dziɖuɖua ŋu. (Ezra 4:4-16) Le Dario I ƒe dziɖuɣi (ƒe 522-486 D.Y.) la, Persia-megã si ŋkɔe nye Tatenai ɖoe be yeaku nya la me. Biblia yɔe be “nutodziɖula le nuto si le Tɔsisia godo.”—Ezra 5:3-7.

Woke ɖe nuŋlɔkpe gbadzɛ siwo dzi Tatenai ƒe ŋkɔ dze le ŋu le nuŋlɔɖi siwo anya nye eƒe ƒomea tɔ la me. Nuŋlɔkpe gbadzɛ siawo dometɔ aɖe ƒo nu tso ƒome sia me tɔ ɖeka ŋu kpe ɖe ame si ŋu Biblia ƒo nu tsoe ŋu. Eye ŋugbe aɖe si wodo le Dario I, ƒe dziɖuɖu ƒe ƒe 20 lia me le ƒe 502 D.Y., ŋuti nuŋlɔɖi dze le edzi. Nuŋlɔkpe sia ɖee fia be ame si nye ŋugbedodo sia ƒe ɖasefo la nye subɔvi na “Tattannu, nutodziɖula si le Tɔsisia–Godo,” Tattannu sia kee woyɔ be Tatenai le Biblia-gbalẽ si nye Ezra me.

Ðoƒe kae nɔ ŋutsu sia si? Le ƒe 535 D.Y. me la, Kores Gãtɔ, ma teƒe siwo dzi ɖum wònɔ la ɖe nuto vovovowo me, woyɔ nuto siawo dometɔ ɖeka be Babilon Kple Tɔsisia-Godo. Emegbe wova ma nuto sia ɖe akpa eve, eye woyɔ ɖeka be Tɔsisia-Godo. Akpa sia lɔ Coele-Syria, Foinike Samaria kple Yuda ɖe eme eye edze abe Damasko ye nuto sia dzi ɖula nɔ ene. Tatenai ɖu nuto sia dzi tso ƒe 520 va ɖo 502 D.Y.

Esi Tatenai yi Yerusalem vae ku nu me tso nya si wotsɔ ɖe Yudatɔwo ŋu la, eva gblɔ na Dario be Yudatɔwo be yewoxɔ mɔɖeɖe tso Kores gbɔ be yewoagbugbɔ Yehowa ƒe gbedoxɔa atu. Numekuku siwo wowɔ le fia ƒe nuŋlɔɖiwo me ɖo kpe nya sia dzi. (Ezra 5:6, 7, 11-13; 6:1-3) Eya ta Dario de se na Tatenai be megaɖe fu na wo o, eye wòwɔ ɖe edzi.—Ezra 6:6, 7, 13.

Mewɔ nuku o be “Tatenai, si nye nutodziɖula le nuto si le Tɔsisi la godo” la mewɔ akpa boo aɖeke le ŋutinya me o. Gake de dzesii be Ŋɔŋlɔawo yɔ eŋkɔ kple ɖoƒe si tututu nɔ esi. Nyateƒenya sia ganye kpeɖodzi bubu be tomenukukuwo ɖoa kpe ale si Biblia me nyawo de pɛpɛpɛ la dzi zi geɖe.