Setting sa pag-access

Pagpilig pinulongan

Laktaw ngadto sa secondary menu

Laktaw ngadto sa kaundan

Laktaw ngadto sa video

Mga Saksi ni Jehova

Cebuano

ANG BANTAYANANG TORRE DISYEMBRE 2014

Timgad—Mga Sekreto sa Nalubong nga Siyudad

Timgad—Mga Sekreto sa Nalubong nga Siyudad

DILI makatuo ang arisgadong eksplorador sa iyang nakita. Usa ka Romanhong arko sa kadaogan ang migimaw sa mga balas sa desyerto sa Algeria! Dihang nakaplagan kini sa Scotsman nga si James Bruce niadtong 1765, wa siya mahibalo nga nagtindog diay siya ibabaw sa kinadak-ang kolonya nga gitukod sa mga Romano sa North Africa—ang karaang siyudad sa Thamugadi, nga gitawag karon ug Timgad.

Kapig 100 ka tuig sa ulahi, sa 1881, gisugdan pagkalot sa mga French nga arkeologo ang kagun-oban sa Timgad. Ilang nadiskobrehan nga bisag nahimutang kini sa umaw ug init nga lugar, ang karaang mga molupyo niini luho ug hamugawayg kinabuhi. Pero nganong gitukod man sa mga Romano kining mauswagong kolonya diha sa desyerto? Ug unsay atong makat-onan niining karaang siyudad ug sa mga namuyo niini?

POLITIKAL NGA ESTRATEHIYA

Dihang nasakop sa mga Romano ang North Africa niadtong unang siglo B.C.E., gikontra sila sa pipila ka tribo didto. Unsay gihimo sa mga Romano aron makigdait kanila? Sa primero, ang mga sundalo sa Third Augustan Legion nagtukod ug daghang kinutaang kampo ug estasyon sa mga guwardiya sa kabukiran, nga karon mao ang amihanang Algeria. Sa ulahi, ilang gitukod ang siyudad sa Timgad, pero sa lahi kaayong katuyoan.

Ang Timgad gitukod kunohay sa mga Romano para sa retiradong mga sundalo, pero ang tinuod gitukod nila ang siyudad aron mohuyang ang pagsupak sa mga tribo didto. Milampos ang ilang plano. Ang mga nitibo nga manglugsong aron mamaligya sa ilang produkto nadani sa hamugawayng kinabuhi sa Timgad. Kay gustong mopuyo sa Timgad, diin mga Romanong lungsoranon lang ang puwedeng mopuyo, daghang nitibo ang nagsundalo sa Roman Legion, nga 25 ka tuig ang kontrata, aron sila ug ang ilang mga anak mahimong Romanong lungsoranon.

Ang ubang Aprikano dili kontento sa ilang Romanong pagkalungsoranon. Busa nangab-ot silag prominenteng mga posisyon sa Timgad o sa ubang kolonya. Epektibo kaayo ang taktika sa mga Romano nga danihon ang mga nitibo kay paglabayg 50 ka tuig sukad gitukod ang siyudad, kadaghanan sa namuyo sa Timgad mga Aprikano na.

ANG PAGPANGDANI SA MGA ROMANO

Merkado nga may eleganteng mga portiko

Nganong nadani dayon sa mga Romano ang mga nitibo? Ilang gihatagag patas nga katungod  ang mga lungsoranon—prinsipyo nga gitudlo sa Romanong politiko nga si Cicero. Ang yuta patas nga gibahin para sa mga retiradong Romano ug mga lungsoranon nga Aprikanog kaliwat. Ang siyudad maayong pagkabahin, nga 20 x 20 metros ang kada lote sa balay ug may gagmayng agianan. Tungod niining patas ug hapsay nga pagkabahin, nadani pag-ayo ang mga molupyo didto.

Sama sa daghang Romanhong siyudad, dihay plasa diin ang mga tawo makadula o makapaminaw sa kinabag-ohang balita. Sa mga adlaw nga init kaayo, ang mga nitibo sa umaw nga kabukiran seguradong maghanduraw nga sila naglakawlakaw sa inaptang mga portiko o nagrelaks diha sa libreng kaligoanan diin madungog ang dinagayday sa tubig. Tingali maghunahuna sab sila nga nanglingkod sila palibot sa fountain samtang nakigtabi sa ilang mga higala. Kining tanan samag nindot nga damgo para nila.

Monumento sa lubnganan nga may tinagutlo nga diyos

Ang teatro nakadani sab sa mga tawo. Masulod dinhi ang kapig 3,500 ka banha nga tumatan-aw gikan sa Timgad ug sa sikbit nga mga lungsod. Sa entablado, sagad ipakita sa mga aktor ang imoral o pintas nga mga pasundayag nga maoy hilig sa mga Romano.

Nakaimpluwensiya sab sa mga tawo ang relihiyon sa mga Romano. Ang salog ug bungbong sa mga kaligoanan punog dekolor nga mga hulagway sa paganong mitolohiya. Kay kada adlaw man maligo, ang mga tawo pamilyar na sa mga diyosdiyos ug relihiyon sa mga Romano. Misaler gyod ang maong taktika kay gisagop sa mga Aprikano ang kultura sa mga Romano. Ang mga monumento sa ilang lubnganan sagad may tinagutlo nga diyos sa mga Aprikano ug Romano.

ANG NINDOT NGA SIYUDAD NALUBONG SA KALIMOT

Human tukora ni Emperador Trajan ang siyudad niadtong 100 C.E., gidasig sa mga Romano ang tibuok North Africa nga magpatunghag lugas, lana sa olibo, ug bino. Wala madugay, ang rehiyon mao nay suplayer sa imperyo sa Roma niini nga mga produkto. Sama sa ubang kolonya, ang Timgad miuswag ilalom sa pagmando sa Roma. Ngadtongadto, nagkadako ang populasyon sa Timgad, ug ang siyudad nagkalapad sab.

Ang namuyo sa siyudad ug ang mga tag-iyag yuta nangadato sa ilang pagsuplay sa Roma, pero wala kaayo makabenepisyo ang mga mag-uuma. Sa ikatulong siglo (201-300 C.E.), dihay mga mag-uuma nga mirebelde tungod sa inhustisya ug dagkong buluhisan. Ang uban nila nga nahimong Katoliko mianib sa mga Donatist—grupo sa nag-angkong mga Kristohanon nga kontra sa kahiwian sa Simbahang Katoliko.—Tan-awa ang kahong “ Mga Donatist—Dili ‘Putli nga Pundok.’

Human sa gatosan ka tuig nga panagbangi sa relihiyon, giyera sibil, ug pagpanulong sa mga barbaro, ang Roma nawad-ag impluwensiya sa North Africa. Sa ikaunom nga siglo C.E., ang Timgad gisunog sa mga tribong Arabo. Sa ulahi,  ang siyudad nalubong sa kalimot sa kapig 1,000 ka tuig.

“KANAY KINABUHI!”

Latin nga kinulit diha sa plasa: “Pagpangayam, pagligoligo, pagduladula, pagkatawa—kanay kinabuhi!”

Ang mga arkeologo nga nagkalot sa Timgad nahimuot sa Latin nga kinulit sa plasa. Kini mabasa: “Pagpangayam, pagligoligo, pagduladula, pagkatawa—kanay kinabuhi!” Matod sa usa ka French nga historyano, kini “nagpaila sa pilosopiya nga daw way ambisyon, pero giisip sa uban nga maoy sekreto sa kaalam.”

Sa pagkatinuod, dugay nang ingon niini ang pagkinabuhi sa mga Romano. Si apostol Pablo naghisgot ug mga tawong kini ang pilosopiya sa kinabuhi, “Mangaon kita ug manginom, kay ugma kita mangamatay.” Bisag relihiyoso ang mga Romano, nagpokus lang sila sa paglipaylipay, nga wala kaayo magtagad sa tinuod nga katuyoan sa kinabuhi. Gipasidan-an ni Pablo ang iyang mga isigka-Kristohanon nga magbantay sa mga tawong sama niana: “Ayaw pagpahisalaag. Ang daotang pakig-uban makadaot sa mapuslanong pamatasan.”—1 Corinto 15:32, 33.

Bisag hagbay rang nawala ang mga taga-Timgad, mga 1,500 ka tuig na, wala mausab ang tinamdan sa kadaghanan karon. Daghan ang wala magtagad kon unsay naa sa ugma. Para nila, makataronganon ang tinamdan sa mga Romano bahin sa kinabuhi, bisag unsa pay resulta niana. Pero tin-aw ug praktikal ang panglantaw sa Bibliya: “Ang talan-awon niining kalibotana nagakausab.” Busa kita giawhag nga ‘dili gamiton sa bug-os ang kalibotan.’—1 Corinto 7:31.

Ang kagun-oban sa Timgad nagpamatuod nga ang sekreto sa malipayon ug tagbawng kinabuhi wala mag-agad sa kinulit nga mga pulong nga dugay nang natabonan sa desyerto sa North Africa. Hinuon, nagdepende kini sa pagsunod sa pahinumdom sa Bibliya: “Ang kalibotan nagakahanaw ingon man ang tinguha niini, apan siya nga nagabuhat sa kabubut-on sa Diyos magpabilin hangtod sa kahangtoran.”—1 Juan 2:17.

Pagkat-og Dugang

Unsa Kahay Mahitabo sa Umaabot?

Sayra ang duha ka rason kon nganong makatuo ka sa iyang saad bahin sa malipayong kaugmaon.