“KON aduna koy ikatabang, sultihi lang ko.” Mao kini ang isulti sa kadaghanan nato ngadto sa bag-ong namatyang higala o paryente. Aw, tinuod ang atong sulti. Himoon nato ang bisan unsa sa pagtabang. Apan gitawag ba kita sa namatyan ug giingnan: “Aduna koy nahunahunaan nga imong ikatabang kanako”? Sagad nga wala. Dayag, kinahanglang molihok kita sa atong kaugalingon kon kita tinuod nga motabang ug molipay sa usa nga naguol.

Usa ka panultihon sa Bibliya nagaingon: “Sama sa mga mansanas nga bulawan diha sa kinulit nga salapi ang usa ka pulong nga gisulti sa hustong panahon.” (Proverbio 15:23; 25:11) Adunay kaalam diha sa pagkahibalo kon unsay isulti ug kon unsay dili isulti, kon unsay himoon ug kon unsay dili himoon. Aniay pipila ka Kasulatanhong mga sugyot nga nakaplagang mapuslanon sa pila ka namatyang mga tawo.

Kon Unsay Himoon . . .

Pagpaminaw: “Magmaabtik sa pagpaminaw,” matud sa Santiago 1:19. Usa sa labing mapuslanong mga butang nga imong mahimo mao ang pagduyog sa kasakit sa namatyan pinaagi sa pagpaminaw. Ang pila ka namatyan gusto tingaling maghisgot bahin sa ilang minahal nga namatay, bahin sa aksidente o balatian nga nagpahinabo sa kamatayon, o bahin sa ilang mga pagbati sukad sa pagkamatay. Busa mangutana ka: “Gusto ba nimong moestorya bahin niana?” Silay pabut-a. Sa paghinumdom sa kamatayon sa iyang amahan, usa ka batan-ong lalaki nag-ingon: “Nakatabang gayod kanako sa dihang ang uban nangutana kon unsay nahitabo ug dayon tinuod nga naminaw.” Paminaw nga mapailobon ug mabination nga dili kinahanglang maghunahuna nga mohatag ka ug mga tubag o mga sulbad. Tugoti sila sa pagpahayag sa bisan unsang gusto nilang ipakig-ambit.

Pasaligi pag-usab: Pasaligi sila nga nahimo na nila ang ilang maarangan (o uban pang mga butang nga nahibaloan nimong tinuod ug positibo). Pasaligi sila pag-usab nga ang ilang ginabati​—kasubo, kasuko, pagkasad-an, o ubang emosyon​—dili gayod talagsaon. Suginli sila bahin sa uban nga nailhan nimong naulian nga malamposon gikan sa samang kapildihan. Ang maong “makalilipay nga mga pulong” maoy “tambal sa kabukogan,” matud sa Proverbio 16:24.​—1 Tesalonica 5:​11, 14.

Itanyag ang kaugalingon: Itanyag ang imong kaugalingon, dili lamang alang sa unang pipila ka adlaw sa dihang presente ang daghang higala ug mga paryente, apan bisan mga bulan sa ulahi sa dihang ang uban namalik na sa ilang normal nga kalihokan. Niining paagiha gipamatud-an nimo ang imong kaugalingon nga “usa ka tinuod nga kauban,” ang matang nga mounong sa higala panahon sa “kalisdanan.” (Proverbio 17:17) “Gitino sa among mga higala nga may kalihokan ang among mga gabii aron dili kami mogugol ug taas nga panahon nga kami ra sa  balay,” saysay ni Teresea, kansang bata namatay sa aksidente sa sakyanan. “Kana nakatabang kanamo sa pagsagubang sa gibati namong kahaw-ang.” Sa daghang tuig human niana, ang mga petsa sa anibersaryo, sama sa anibersaryo sa kasal o petsa sa pagkamatay, mahimong lisod nga mga panahon alang sa mga biniyaan. Nganong dili markahan ang maong mga petsa sa inyong kalendaryo aron sa pag-abot niana, ikatanyag nimo ang imong kaugalingon, kon kinahanglanon, alang sa mabinationg pagpaluyo?

Kon nakaila ka sa tinuod nga panginahanglan, ayaw paghulat nga hangyoon​—sa haom lihok nga kinaugalingon

Sa haom lihok nga kinaugalingon: Aduna bay mga atimanonon? Nanginahanglan bag tigbantay sa mga bata? Nanginahanglan bag sak-anan ang nagaduaw nga mga higala ug mga paryente? Ang mga tawong bag-o pang namatyan kasagarang nakuratan pag-ayo nga dili na gani sila mahibalo kon unsay angay nilang himoon, labaw na nga dili makasulti sa uban kon sa unsang paagi sila makatabang. Busa kon nasabtan nimo ang tinuod nga panginahanglan, ayaw nag hulat nga hangyoon; lihok nga kinaugalingon. (1 Corinto 10:24; itandi ang 1 Juan 3:​17, 18.) Usa ka babaye kansang bana namatay nahinumdom: “Daghan ang miingon, ‘Kon aduna koy ikatabang, sultihi lang ko.’ Apan usa ka higala walay popangutana. Mideretso siyag sulod sa lawak katulganan, gipanguha ang mga hapin sa katre, ug gilabhan ang mga habol nga nahugawan sa iyang pagkamatay. Ang lain mikuhag timba, tubig, ug mga panglimpiyo ug gilimpiyohan ang alpombra nga gisukahan sa akong bana. Pipila ka semana sa ulahi, usa sa mga ansiano sa kongregasyon miabot nga nakapang-uranay dala ang iyang mga galamiton ug miingon, ‘Nahibalo ko nga adunay ayohonon. Unsa man?’ Pagkamahal sa maong lalaki sa akong kasingkasing tungod sa pag-ayo sa sira sa pultahan nga gihawiran na lang sa usa ka bisagra ug sa pag-ayo sa usa ka elektrikal nga galamiton!”​—Itandi ang Santiago 1:27.

Magmaabiabihon: “Ayawg kalimti ang pagkamaabiabihon,” pahinumdom kanato sa Bibliya. (Hebreohanon 13:2) Ilabinang hinumdoman nato nga magmaabiabihon niadtong mga naguol. Inay sa imbitasyon nga “adto lang bisag unsang orasa,” butangig petsa ug oras. Kon sila mobalibad, ayaw dayon ug angka. Tingali gikinahanglan ang malulotong pagdasig. Malagmit  gibalibaran nila ang imong imbitasyon tungod kay nahadlok sila nga dili makapugong sa ilang mga emosyon sa atubangan sa uban. O tingali mobati silang sad-an sa pagkalipay sa usa ka pangaon ug panag-uban sa ingon nga panahon. Hinumdomi ang maabiabihong babaye nga si Lydia nga gihisgotan sa Bibliya. Human madapit ngadto sa iyang balay, si Lucas nag-ingon, “Gihimo gayod niya nga mapadayón kami.”​—Buhat 16:15.

Magmapailobon ug magmasinabtanon: Ayaw gayod katingala sa mahimong unang isulti sa mga namatyan. Hinumdomi, hayan sila mibatig kasuko ug sad-an. Kon ang emosyonal nga pagsilaob itumong kanimo, magkinahanglan ug pagsabot ug pailob sa imong bahin nga dili motubag nga mapikalon. “Isul-ob sa inyong kaugalingon ang malumong mga pagmahal sa pagkamabination, kalulot, pagkamapaubsanon sa hunahuna, kalumo, ug hataas-nga-pailob,” maoy sugyot sa Bibliya.​—Colosas 3:​12, 13.

Pagsulat: Ang kasagarang malimtan mao ang bili sa sulat sa pahasubo o usa ka kard sa simpatiya. Ang kapuslanan niini? Mitubag si Cindy, kinsa namatyag inahan tungod sa kanser: “Gisulatan akog maanindot nga sulat sa usa ka higala. Tinuod nga nakatabang kana tungod kay mabalikbalik ko kini sa pagbasa.” Ang maong sulat o kard sa pagdasig mahimong himoon “sa pipila ka pulong,” apan kinahanglan kini nga kinasingkasing. (Hebreohanon 13:22) Kana mahimong magpahibalo nga ikaw nagmahal ug nga ikaw may linaing paghandom labot sa namatay, o mahimong ipakita niini kon sa unsang paagi natandog ang imong kinabuhi sa tawong namatay.

Pag-ampo uban kanila: Ayaw ipakamenos ang bili sa imong mga pag-ampo kauban sa ug alang sa mga namatyan. Ang Bibliya nagaingon: “Ang pag-ampo sa tawong matarong . . . dakog kahimoan.” (Santiago 5:16) Pananglitan, ang pagkadungog kanimong mag-ampo alang kanila makatabang kanila sa pagbuntog sa negatibong mga pagbati sama sa pagkasad-an.​—Itandi ang Santiago 5:​13-15.

Kon Unsay Dili Himoon . . .

Ang imong presensiya sa hospital makapalig-on sa namatyan

Ayawg likay tungod kay wala ka mahibalo kon unsay isulti o himoon: ‘Segurado ako nga kinahanglan nilang mag-inusara karon,’ malagmit isulti nato sa atong kaugalingon. Apan tingali ang kamatuoran mao nga nagalikay kita tungod kay nahadlok kitang masayop sa pagsulti o sa paghimo sa usa ka butang. Hinunoa, ang pagkagilikayan sa mga higala, mga paryente, o isigka-magtutuo hayan magpasamot lamang sa kamingaw sa namatyan, nga magdugang sa kasakit. Hinumdomi, ang labing malulotong mga pulong ug mga lihok sagad mao ang kinayanohan. (Efeso 4:32) Ang imong presensiya lamang mahimong tinubdan sa pagdasig. (Itandi ang Buhat 28:15.) Sa paghinumdom sa adlaw nga namatay ang iyang anak babaye, si Teresea nag-ingon: “Sa usa ka oras, ang pasilyo sa hospital napuno sa among mga higala; ang tanang ansiano ug ilang mga asawa atua didto. Ang pila ka babaye wala na gani makatangtang sa ilang mga curler sa buhok, ang pipila nakapang-uranay lang. Gibiyaan nila ang ilang mga buluhaton ug midalidali pagpangadto. Daghan kanila miingon kanamo nga wala sila mahibalo kon unsay isulti, apan dili kana importante kay ang importante mao nga atua sila didto.”

Ayaw sila pugsa sa paghunong sa pagkaguol: ‘Anaa na sab, husto na, ayaw nag hilak,’ mao tingaliy gusto natong isulti. Apan mahimong mas maayo nga pasagdang ipatulo ang mga luha. “Nagtuo akong hinungdanon ang pagtugot sa mga namatyan sa pagpagawas sa ilang emosyon ug ipahungaw gayod ang ilang mga pagbati,” matud ni Katherine, sa naghinumdom sa pagkamatay sa iyang bana. Sukli ang kiling sa pagsulti sa uban kon unsaon nila pagbati. Ug ayawg hunahunaa nga kinahanglang luomon nimo ang imong mga pagbati aron panalipdan ang ilaha. Inay hinuon, “hilak uban sa mga tawong nanghilak,” maoy sugyot sa Bibliya.​—Roma 12:15.

Ayaw pagdalidalig tambag nga isalibay na ang mga sapot o ubang personal nga mga galamiton  sa namatay kon dili pa sila andam: Hayan kita mobati nga mas makaayo nga ilang isalibay ang makapukaw-sa-handumanan nga mga butang tungod kay sa usa ka paagi kini magpadugay lang sa kaguol. Apan ang panultihon nga “Wala makita, wala sa hunahuna” mahimong dili mapadapat niini. Ang namatyang tawo basin kinahanglang malimot sa namatay sa inanay. Hinumdomi ang kahubitan sa Bibliya sa reaksiyon sa patriarkang si Jacob sa dihang siya gipatuo nga ang iyang batan-ong anak lalaki nga si Jose gipatay sa usa ka ihalas nga hayop. Human ikapakita kang Jacob ang naduhig-sa-dugo nga taas nga kupo ni Jose, siya “nagbalata tungod sa iyang anak lalaki sa daghang adlaw. Ug mingtindog ang tanan niyang anak lalaki ug tanan niyang anak babaye sa paglipay kaniya, apan siya midumili nga pagalipayon.”​—Genesis 37:​31-35.

Ayaw pag-ingon, ‘Makapanganak ka pa’: “Nasuko ako sa mga tawong miingon nga makapanganak pa ako,” nahinumdom ang usa ka inahan nga namatyag  bata. Mahimong maayo ang ilang tuyo, apan alang sa naguol nga inahan, ang mga pulong nga nagpasabot nga ang namatayng bata mapulihan ‘makadughang sama sa usa ka espada.’ (Proverbio 12:18) Ang usa ka bata dili gayod makapuli sa lain. Ngano? Tungod kay ang matag usa talagsaon.

Ayaw tuyoa nga likayan ang paghisgot sa namatay: “Daghang tawo ang dili gani magsampit sa ngalan sa akong anak nga si Jimmy o maghisgot bahin kaniya,” nahinumdom ang usa ka inahan. “Dawaton nako nga medyo nasakitan ako sa dihang gihimo kana sa uban.” Busa ayawg tuyoa nga usbon ang dagan sa estorya sa dihang mahisgotan ang ngalan sa namatay. Pangutan-a ang hingtungdan kon kinahanglan ba nga hisgotan niya ang iyang minahal. (Itandi ang Job 1:​18, 19 ug 10:1.) Ang pila ka namatyang tawo malipay nga makadungog sa mga higala nga maghisgot sa linaing mga hiyas nga maoy nakapamahal kanila sa namatay.​—Itandi ang Buhat 9:​36-39.

Ayaw dayon pagdalidali pag-ingon, ‘Kadto maoy labing maayo’: Ang pagsulay sa pagpangitag positibong butang bahin sa kamatayon dili kanunay ‘makalipay sa naluyang mga kalag’ kinsa naguol. (1 Tesalonica 5:14) Nahinumdom sa pagkamatay sa iyang inahan, usa ka batan-ong dalaga nag-ingon: “Ang uban moingon, ‘Wala siya mag-antos’ o, ‘Nakapahulay na siya.’ Apan dili nako kana gustong madunggan.” Ang maong mga komento mahimong magpasabot sa mga biniyaan nga dili sila angay maguol o nga ang namatay walay hinungdan. Hinunoa, mahimong sila naguol gayod tungod kay gimingaw kaayo sila sa ilang minahal.

Mas maayo nga dili mosulting, ‘Nasayod ako sa imong gibati’: Nasayod ka ba gayod? Pananglitan, posible bang masayod ka sa pagbati sa usa ka ginikanan nga namatyag bata kon ikaw mismo wala makaagi sa maong kapildihan? Ug bisan pa kon ikaw nakaagi, ilha nga ang uban mahimong dili mobati nga sama gayod sa imong pagbati. (Itandi ang Lamentaciones 1:12.) Sa laing bahin, kon daw haom, adunay pila ka kaayohan sa paghisgot kon sa unsang paagi ka naulian gikan sa pagkamatay sa imong minahal. Usa ka babaye kansang anak babaye gibuno nakakaplag niining makapalig-on sa dihang ang inahan sa laing batang babaye nga namatay nagsugilon sa iyang kaugalingong pagbalik sa normal nga pagkinabuhi. Siya miingon: “Ang inahan sa namatayng batang babaye wala magpasiuna sa iyang estorya pinaagi sa ‘Nasayod ako sa imong gibati.’ Mihisgot lang siya kon unsay iyang kahimtang niadto ug gitugotan ako sa pagpadapat niana sa akong kaugalingon.”

Ang pagtabang sa namatyang tawo nagkinahanglan ug kahangawa, pagsabot, ug dakong gugma sa imong bahin. Ayawg hulata nga moduol kanimo ang namatyan. Ayaw lamang pagsulti, “Kon aduna koy ikatabang . . .” Pangitaa sa imong kaugalingon kanang “ikatabang,” ug dayon sa haom lihok nga kinaugalingon.

Ang pipila ka pangutana nagpabilin: Komosta na man ang paglaom sa Bibliya sa pagkabanhaw? Unsay kahulogan niini alang kanimo ug sa imong minahal nga namatay? Sa unsang paagi kita makaseguro nga kini maoy kasaligang paglaom?